mały|240x240px|Vocabularis breviloquus Johannesa Reuchlina z 1488 z szesnastowiecznymi adnotacjami Bartłomieja z Bydgoszczy ze zbiorów Biblioteki UAMhttps://www.wbc.poznan.pl/publication/11238 Bartłomiej z Bydgoszczy (ur. ok. 1475 w Bydgoszczy, zm. 22 listopada 1548 w Poznaniu) – bernardyn, leksykograf (przed wstąpieniem do klasztoru w 1500 r. nosił imię Stanisław), przez całe swe życie związany z Bydgoszczą.
Życiorys Urodził się ok. 1475 r. w Bydgoszczy, najprawdopodobniej w rodzinie zamożnych mieszczan. Na chrzcie św. otrzymał imię Stanisław. Przed 1500 r. wstąpił do zakonu bernardynów i przyjął miano Bartłomieja lub Bartosława. Studiował na Akademii Krakowskiej i w 1505 r. uzyskał na wydziale artystycznym stopień bakałarza. Przebywał głównie w Bydgoszczy, w klasztorze bernardynów. Początkowo pełnił tam funkcję kaznodziei i opiekował się biblioteką klasztorną. Przebywał również w konwentach w Kole, Samborze i na koniec w Poznaniu. W latach 1518–1524 był gwardianem klasztoru bydgoskiego. Należał do grona wykładowców istniejącego od 1530 r. przy bydgoskim konwencie bernardyńskim studium filozoficznego oraz był mistrzem nowicjatuSzmańda Edward. Nowe badania nad Bartłomiejem z Bydgoszczy. Kronika Bydgoska VII (1976-1979). Bydgoszcz 1986.. Znał osobiście i cieszył się zaufaniem prowincjałów bernardyńskich: Jana Szklarka i Rafała z Proszowic.
Bartłomiej był człowiekiem wysoce wykształconym i posiadającym szerokie zainteresowania. W latach 1500–1502 sporządził wielki kopiarz, obejmujący zbiór bulli, dekretów, konstytucji i przywilejów. Napisał także kilka manuskryptów z materiałami do dziejów zakonu bernardynów, a w 1522 r. przełożył na język polski reguły Trzeciego Zakonu św. Franciszka.
Jednak najważniejszymi jego dziełami są dwa słowniki, które stanowią wartościowe źródło historyczne do badań języka polskiego. W latach 1999–2019 zostały wydane w wersji polsko-łacińskiej. Pierwsze dzieło to słownik łacińsko-polski ukończony w 1532 r., liczący 4276 polskie wyrazy, który w rzeczywistości był wzbogaceniem trzech starszych słowników (autorstwa Tucholczyka, Murmeliusza, Mymera). Jego znaczenie polega głównie na wielkiej obfitości zebranych w nim wyrazów polskich. Najnowsze badania wykazały dużą oryginalność i wartość tego dzieła.
Drugie dzieło Bartłomieja opracowane w 1544 r. stanowią polskie wyrazy wpisane na marginesach, powstałego w 1488 r., słownika „Vocabularius breviloquus” autorstwa Jana Reuchlina. Liczba dopisanych tu polskich słów dwukrotnie przewyższa liczbę z poprzedniego słownika (ponad 11 tys. wyrazów). Wyrazy notowane przez leksykografa noszą znamiona dialektu północnopolskiego – zgodnie z pochodzeniem autora. Jedną z cech charakterystycznych tej pracy jest objaśnienie wielu terminów z zakresu gramatyki, które są najstarszymi zapisanymi określeniami gramatycznymi w języku polskim.
Posądzany przez ówczesnych o chełpliwość i dążenie do rozgłosu Bartłomiej napisał w powyższym inkunabule: W założeniu Bartłomieja obydwa słownika miały być przede wszystkim słownikami łacińsko-łacińskimi. Jedynie na marginesie lub wewnątrz wiersza dopisywał innym kolorem odpowiedniki polskieL A Jankowiak: Przypomnienie słowników Bartłomieja z Bydgoszczy, 2017, s. 113.. Dla przykładu w słowniku z roku 1532 na ok. 22 tysiące haseł tylko 20% ma polskie odpowiednikiL A Jankowiak: Przypomnienie słowników Bartłomieja z Bydgoszczy, 2017, s.115..
Znaczenie Naukowa działalność Bartłomieja została odkryta dopiero w końcu XIX wieku, kiedy Bolesław Erzepki odczytał, opracował i wydał drukiem jego słownik łacińsko-polski z 1532 r. Więcej szczegółów z życia i działalności wybitnego bernardyna zgromadził i opublikował później ks. Kamil Kantak. Znaczenie dzieł Bartłomieja dla historii języka polskiego wynika nie tylko z zebrania tak znacznej liczby współczesnych i archaicznych słów polskich, lecz także z wysiłku prowadzącego do opracowania ortografii polskiej. Jego imię jest cytowane prawie w każdej książce naukowej poświęconej historii języka polskiego. Przechowywany w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu inkunabuł Vocabularius breviloquus Jana Reuchlina, zawierający Słownik Bartłomieja z Bydgoszczy z 1544 roku znajduje się na liście Narodowego zasobu bibliotecznego.Narodowy Zasób Biblioteczny Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. [Dostęp 04.02.2026]
Dzieła Konstytucje, przywileje i inne pisma dotyczące zakonu św. Franciszka, 1502; Expositio regulae fratrum minorum, 1510; Exhortationes... i reguły franciszkanów, 1520; Vocabularius ex Calepino, breuiloquo et mamotrecto..., 1532 (rękopis w Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu) Vocabularius breviloquus etc., Strasburg 1488, zawierający Słownik Bartłomieja z Bydgoszczy z 1544 (inkunabuł w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu, sygn. Inc. 169): https://www.wbc.poznan.pl/publication/11238
Zobacz też Klasztor Bernardynów w Bydgoszczy Kościół pobernardyński Najświętszej Maryi Panny Królowej Pokoju w Bydgoszczy Bernardyńskie Studium Filozoficzne w Bydgoszczy Biblioteka Bernardynów w Bydgoszczy Domek loretański w Bydgoszczy Historia Bydgoszczy Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu
Przypisy
Bibliografia Biskup Marian red.: Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. Warszawa-Poznań: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1991 Błażejewski Stanisław, Kutta Janusz, Romaniuk Marek: Bydgoski Słownik Biograficzny. Tom I. Bydgoszcz 1994, s. 26–27 Guldon Zenon, Kabaciński Ryszard: Szkice z dziejów dawnej Bydgoszczy XVI-XVIII w., Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1975 Lucyna Agnieszka Jankowiak: Przypomnienie słowników Bartłomieja z Bydgoszczy z lat 1532 i 1544, [w:] „Studia Językoznawcze” (Szczecin) 16, 2017, s. 107-133. Kantak Kamil: Z przeszłości bernardynów bydgoskich, [w:] Przegląd Bydgoski Rocznik 1 R.1933 z.2 Szmańda Edward: Nowe badania nad Bartłomiejem z Bydgoszczy, [w:] Kronika Bydgoska VII (1976–1979). Bydgoszcz 1986
Literatura uzupełniająca Reprint: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1989, .
Linki zewnętrzne Słownik łacińsko-polski (wyd. 1900) w bibliotece Polona https://www.wbc.poznan.pl/publication/11238 Słownik Bartłomieja z Bydgoszczy z 1544 (inkunabuł w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu, sygn. Inc. 169)
Kategoria:Absolwenci i studenci Akademii Krakowskiej Kategoria:Duchowni diecezji włocławskiej (I Rzeczpospolita) Kategoria:Duchowni związani z Bydgoszczą Kategoria:Leksykografowie I Rzeczypospolitej Kategoria:Ludzie związani z Bydgoszczą (I Rzeczpospolita) Kategoria:Ludzie związani z Kołem (I Rzeczpospolita) Kategoria:Naukowcy związani z Bydgoszczą Kategoria:Polscy bernardyni (I Rzeczpospolita) Kategoria:Polscy pisarze nowołacińscy XVI wieku Kategoria:Polscy pisarze religijni XVI wieku Kategoria:Polscy prezbiterzy bernardyńscy Kategoria:Urodzeni w XV wieku Kategoria:Nauczyciele akademiccy uczelni zakonnych I Rzeczypospolitej Kategoria:Zmarli w 1548 Kategoria:Ludzie urodzeni w Bydgoszczy