Konfederacja Narodu (KN) – polska nacjonalistyczna organizacja konspiracyjna o charakterze polityczno-wojskowym działająca w latach 1940–1943.

Została utworzona w środowisku działaczy ONR-Falanga. Ta frakcja Obozu Narodowo-Radykalnego, kierowana przez Bolesława Piaseckiego, podczas okupacji niemieckiej uznawała rząd RP na uchodźstwie i współpracowała z Polskim Państwem Podziemnym. Program KN w pewnym zakresie stanowił kontynuację postulatów Falangi, aczkolwiek z innym akcentem na poszczególne punkty programu. Podczas gdy przedwojenny ONR-Falanga koncentrował się głównie na kwestii przejęcia władzy oraz wewnętrznej reorganizacji państwa, KN, której przyszło działać w warunkach okupacyjnych, skupiała się przede wszystkim na metodach pokonania okupantów, odzyskaniu przez Polskę niepodległości oraz opracowaniu wizji powojennego ładu międzynarodowego.

1940–1941 Geneza Konfederacja Narodu powstała we wrześniu 1940 r. ze zjednoczenia kilku organizacji konspiracyjnych. Miała zastąpić działające wcześniej Centralny Komitet Organizacji Niepodległościowych i Komitet Porozumiewawczy Organizacji Niepodległościowych jako siła scalająca organizacje niezależne od Związku Walki Zbrojnej, postrzeganego jako struktura związana z obozem sanacyjnym.

Negocjacje nad utworzeniem organizacji toczyły się od wiosny do września 1940 r. Ich inicjatorami byli: Jan Włodarkiewicz, Witold Rościszewski i Bolesław Piasecki. Ostatecznie za datę powstania Konfederacji Narodu przyjmuje się 28 września (lub 19 września) 1940 r. 7 października przyjęta została deklaracja ideowa i statut. W grudniu opracowano instrukcję organizacji struktury terytorialnej.

W skład Konfederacji Narodu weszły:

Tajna Armia Polska „Znak” „Pobudka” „Wawel” Związek Czynu Zbrojnego Gwardia Obrony Narodowej

Struktura organizacyjna Na czele KN stanął Tymczasowy Związek Rady KN, do którego weszli z ramienia poszczególnych organizacji:

mjr Jan Włodarkiewicz (ps. „Jan Darwicz”) – Tajna Armia Polska Stanisław Dangel (ps. „Salisch”) – „Znak” ppłk Julian Znamierowski (ps. „Profesor Witold”) – Związek Czynu Zbrojnego mjr Józef Pater (ps. „Orlot”) – Gwardia Obrony Narodowej

W grudniu TZR KN przyjął nazwę Prezydium Konfederacji Narodu. Funkcję jego przewodniczących pełnili:

ppłk Julian Znamierowski (ps. „Profesor Witold”) – 4–28 stycznia 1941 r. mjr Jan Włodarkiewicz (ps. „Jan Darwicz”) – od 28 stycznia 1941 r.

Kapelanem organizacji, a także jednym ważniejszych jej ideologów, był ksiądz Józef Warszawski ps. („Ojciec Paweł”).

Połączone oddziały wojskowe nosiły początkowo nazwę Wojskowych Oddziałów Skonfederowanych, w końcu stycznia 1941 r., po podziale Konfederacji Narodu na pion cywilny i wojskowy, zostały wyodrębnione jako oddzielna struktura i otrzymały nazwę Konfederacji Zbrojnej.

W skład pionu politycznego weszły organizacje „Wawel” i „Znak”, większa część „Pobudki” oraz członkowie struktur cywilnych pozostałych organizacji. Na czele tego pionu stanął Bolesław Piasecki.

Program ideowy Deklaracja ideowa Konfederacji Narodu zatwierdzona 7 października 1940 r. za cel organizacji uznawała stworzenie jednolitej kadrowej siły zbrojnej, która jednoczyłaby wszystkich: „dla których miłość Rzeczypospolitej stoi zaraz po miłości Boga i którzy są zdolni podporządkować swe osobiste ambicje dobru Narodu Polskiego (…). Wyraźnie akcentowano ponadpartyjny charakter organizacji, nie pozostawiając przy tym wątpliwości co do jej podstaw ideowych – deklaracja odwołuje się wprost do hasła Polski mocnej, narodowej, chrześcijańskiej i sprawiedliwej”. Mówi ponadto o konieczności kontynuowania walki o niepodległość wszystkimi możliwymi środkami, prowadzeniu przygotowań do podjęcia w odpowiedniej chwili walki zbrojnej oraz kierowaniu siłami Narodu w czasie okupacji. Po odzyskaniu niepodległości organizacja ma zapobiec przejęciu władzy w kraju przez ugrupowania lewicowe bądź związane z obozem, który doprowadził do klęski wrześniowej.

Konfederacja Narodu było ugrupowaniem z ambitnym programem geopolitycznym, opartym na ideologii katolicko-narodowej o bardzo wyraźnym rysie antyhitlerowskim i antykomunistycznym. Młodzi działacze przedwojennej Falangi pod wpływem rzeczywistości okupacyjnej przekonywali, że zrewidowali swój wcześniejszy, faszyzujący światopogląd i wypracowali nową ideologię: „uniwersalizm”, której założenia można sprowadzić do hasła: ani totalitaryzm, ani liberalizm. Jej autorem był ksiądz Józef Warszawski ps. „Paweł” – kapelan Zgrupowania AK Radosław w czasie powstania warszawskiego i jednocześnie kapelan KN. W zapewnienia o odejściu od totalitarnych wzorców narodowo-radykalnych wiary nie dawali historycy Jacek Majchrowski i Stanisław FalińskiA. Dudek, G. Pytel, Bolesław Piasecki: Próba biografii politycznej, 1990, s. 116.. Artur Paszko ocenił, że KN rzeczywiście odeszła od części totalistycznych poglądów. Niemniej jednak trzon jej ideologii pozostał quasi-faszystowskiS. Maciej, O Katolickie Państwo Narodu Polskiego. Inspiracje katolickie w ideach politycznych Grupy "Szańca" i "Konfederacji Narodu", A. Paszko, Kraków 2002: [recenzja], [w:] "Dzieje Najnowsze 36/1, 227–331, 2004, s. 229.. Czesław Żerosławski dostrzegał w programie KN zarówno wpływy chrześcijańskie, jak i faszystowskie. Pisał: „[...] «chrześcijański światopogląd» Konfederacja Narodu wzbogaciła o elementy ideologii faszystowskiej. Świadczyły o tym m.in. jej antysemicka fobia, panslawizm rozumiany w kategoriach rasistowskich, teza o polskiej wyższości kulturalnej i cywilizacyjnej, kult wodzostwa, siły i gwałtu”A. Dudek, G. Pytel, Bolesław Piasecki: Próba biografii politycznej, 1990, s. 116..

Faliński nie uważał, żeby deklarowane przez KN poglądy chrześcijańskie stały w jakiś sposób sprzeczności z ideologią faszystowską, którą z całą stanowczością przypisywał organizacji. Przekonywał: „Stwierdzona tu podstawa ideologii KN: totalitaryzm nacjonalistyczny oparty na społeczno-kulturowym ethosie drobnomieszczańskim, pozwala przyjąć, że jest to ideologia faszystowska. Jej specyfika – pozorna różnica w stosunku do innych ideologii faszystowskich – wynika z głoszonego przez nią katolicyzmu i jest spowodowana specyfiką narodu, w ramach którego omawiana organizacja działała. Znamy zresztą i inne przykłady znakomitego łączenia faszyzmu z katolicyzmem, m.in. Falangę Primo de Rivery młodszego. Jak się zresztą wydaje, wyznacznikiem faszyzmu nie jest katolicyzm, czy też jego brak. Rdzeń faszyzmu tkwi w światopoglądzie, którego podstawą jest nacjonalizm w swojej najjaskrawszej, totalitarnej formie, bazujący na ethosie drobnomieszczańskim”S. Faliński, Ideologia Konfederacji Narodu, [w:] Przegląd Historyczny 76/1, 57–76, 1985, s. 75..

Program geopolityczny Konfederacji przewidywał z kolei integrację państw Europy Środkowo-Wschodniej od Finlandii po Bałkany w Imperium Słowiańskie pod przewodnictwem Polski w granicach na wschodzie sprzed I rozbioru, tj. z 1772 r., a na zachodzie – na Odrze i Nysie Łużyckiej, gdyż – jak zakładali jego autorzy – byłaby to najskuteczniejsza droga do zabezpieczenia wolności narodów tego regionu przed imperializmem Niemiec i Rosji. Rosja miała zostać zredukowana do rozmiarów dawnego Wielkiego Księstwa Moskiewskiego (koloniami Imperium Słowiańskiego widziano Syberię, Kaukaz i Azję Środkową)Jarosław Tomasiewicz: Ku Słowiańskiemu Imperium. Geopolityka Konfederacji Narodu (1940–45) [w:] W stulecie powrotu odrodzonego państwa polskiego na mapę Europy i świata. Polska myśl geopolityczna i sprawy międzynarodowe w XX wieku. Bogusław Wójcik, Dariusz Iwaneczko (red.), Rzeszów 2020, , s. 221–234., a Ukraińcy i Białorusini – których prawa do narodowej odrębności nie uznawano – spolonizowani. W granicach państwa polskiego miały się też znaleźć Tanganika i KamerunS. Faliński, Ideologia Konfederacji Narodu, [w:] Przegląd Historyczny 76/1, 57–76, 1985, s. 72.. Głównym twórcą tej koncepcji był J. Moszyński.

KN była formacją antysemickąS. Faliński, Ideologia Konfederacji Narodu, [w:] Przegląd Historyczny 76/1, 57–76, 1985, s. 63.S. Maciej, O Katolickie Państwo Narodu Polskiego. Inspiracje katolickie w ideach politycznych Grupy "Szańca" i "Konfederacji Narodu", A. Paszko, Kraków 2002: [recenzja], [w:] "Dzieje Najnowsze 36/1, 227–331, 2004, s. 230.. Za dwóch głównych wrogów Polski uznawała Żydów i NiemcówP. Kurzawa, Myśl polityczna polskiego konspiracyjnego ruchu narodowego w czasie II wojny światowej, [w:] Świat Idei i Polityki, 16, 2017, s. 327.. W trakcie likwidowania przez Niemców getta warszawskiego w organie prasowym organizacji, „Nowej Polsce”, pisano: „Polska zostanie odżydzona. Pozbędziemy się elementu pod każdym względem szkodliwego, elementu, który w życiu politycznym był zawsze wrogo do Polski nastrojony, który zabagniał nasze życie kulturalne, i którego rola w życiu społeczno-gospodarczym była również niezmiernie szkodliwa, powodując między innymi zwichnięcie struktury socjalnej Narodu Polskiego”S. Faliński, Ideologia Konfederacji Narodu, [w:] Przegląd Historyczny 76/1, 57–76, 1985, s. 63.. Przed masową eksterminacją polskich Żydów w tytułach prasowych Konfederacji sugerowano, żeby albo zatrzymać ich w gettach, albo deportować nad WołgęS. Faliński, Ideologia Konfederacji Narodu, [w:] Przegląd Historyczny 76/1, 57–76, 1985, s. 63.. Jednocześnie postulowano nacjonalizację własności żydowskiejP. Kurzawa, Myśl polityczna polskiego konspiracyjnego ruchu narodowego w czasie II wojny światowej, [w:] Świat Idei i Polityki, 16, 2017, s. 345..

Istotną rolę w światopoglądzie KN zajmował agraryzm. Chłopi mieli być grupą „najbardziej biologicznie polską”. Faliński porównywał rasowe koncepcje Konfederacji dotyczące chłopstwa do nazistowskiej ideologii „krwi i ziemi” (niem. Blut und Boden)S. Faliński, Ideologia Konfederacji Narodu, [w:] Przegląd Historyczny 76/1, 57–76, 1985, s. 64.. Zarazem podtrzymywano poglądy patriarchalne. W „Nowej Polsce” przekonywano: „Pierwiastek męski musi panować nad kobiecym”S. Faliński, Ideologia Konfederacji Narodu, [w:] Przegląd Historyczny 76/1, 57–76, 1985, s. 64..

Wydawane pisma Wśród pism wydawanych przez Konfederację Narodu były zarówno pisma nowe, jak i wydawane dotychczas przez poszczególne organizacje. Ukazywały się następujące tytuły:

„Znak” „Pobudka” „Biuletyn Żołnierski” „Biuletyn Słowiański” „Ziemia Mówi” „Nowa Polska” „Nowa Polska. Wiadomości Codzienne” „Myśl wychowawcza” (jeden numer, 1940 r.)

Częściowe scalenie z ZWZ Już od początku samodzielnej działalności Konfederacji Zbrojnej trwały rozmowy na temat jej współpracy z ZWZ, który stopniowo zaczął być postrzegany jako apolityczna organizacja wojskowa. Na przełomie lipca i sierpnia 1941 dotychczasowy komendant KZ, Jan Włodarkiewicz, otrzymał nowy przydział – już w ramach ZWZ. Miesiąc później przekazał Stefanowi Roweckiemu dowodzenie podległą sobie organizacją. Proces scaleniowy trwał od listopada 1941 do zimy 1942 r.

Pion polityczny, zachowujący nazwę Konfederacja Narodu, pozostał niezależny, jedynie część „Pobudki” wraz z Witoldem Rościszewskim podporządkowała się ZWZ. Działacze Związku Czynu Zbrojnego i Gwardii Obrony Narodowej podjęli podobną decyzję 3 lipca 1942 r., wydając przy tym oświadczenie, że wobec wycofania się wszystkich organizacji założycielskich uważają działalność Konfederacji Narodu założonej we wrześniu 1942 r. za zakończoną.

1942−1943 Struktura organizacyjna Organizacja Krajowa