thumb|Granica drzew przy Berthoud Pass, niedaleko Parku Narodowego Gór Skalistych thumb|Mały Szyszak – widok od strony Tępego Szczytu Granica lasu, granica drzew – linia, do której możliwy jest rozwój drzew i tym samym występowanie lasów. Występuje na wysokich szerokościach geograficznych (polarna granica lasów), na obszarach górskich (górna lub alpejska granica lasów) oraz na obszarach pod silnym wpływem klimatu kontynentalnego (kontynentalna granica lasu). Do czynników ograniczających tj. wpływających na przebieg granicy należą przede wszystkim: zbyt krótka długość lata (okresu wegetacyjnego) uniemożliwiająca rozwój drzew, w tym np. osiągnięcie przez kutykulę odpowiedniej grubości zapewniającej ochronę przed nadmierną transpiracją, zimowa susza fizjologiczna związana z zahamowanym pobieraniem wody w niskich temperaturach, zbyt mała ilość opadów, nieprzepuszczalność gleb dla wody, konkurencja roślin zielnych (zwłaszcza na kontynentalnej granicy lasu), częstość susz i pożarów, presja roślinożerców, brak gleby, silne wiatry uszkadzające drzewa zbyt długo zalegająca warstwa śniegu lub jego brak (brak izolacji).
Poza granicą lasu występować mogą drzewa, ale tylko w formach karłowych, nie przekraczających wysokości pokrywy śnieżnej (śnieg chroni drzewa przed nadmiernym parowaniem tj. utratą wody). Ze względu na brak zwartych lasów drzewa rosnące na granicy lasu zwykle są też silnie deformowane przez wiatr. W przypadku polarnych i górnych granic lasu wyraźna jest dodatnia korelacja z wpływem kontynentalizmu dla zasięgu drzew związana z dłuższym okresem wyższych temperatur dziennych i nie niwelują tego niższe temperatury nocne. Wiąże się to z szybszym topnieniem śniegu i większą intensywnością fotosyntezy. W efekcie w pasmach górskich od wnętrza lądów granica lasu sięga wyżej a na obszarach rozległych mas lądowych sięga dalej na północ. Z kolei bliżej oceanów granica lasów obniża się w górach i zbliża się do równika. Brak rozległych lądów tłumaczy też znacznie mniejszy zasięg lasów na półkuli południowej niżeli na północnej.
Granicę lasu wyznaczają zasięgi różnych gatunków drzew, zależnie od obszaru. Na Półwyspie Skandynawskim jest to głównie brzoza omszona Betula pubescens var. pumila, w europejskiej części Rosji głównie świerk syberyjski Picea obovata, a w azjatyckiej modrzew dahurski Larix gmelinii, z wyjątkiem Kamczatki, gdzie najdalej na północ sięga brzoza Ermana Betula ermanii. W Ameryce Północnej granicę drzew wyznacza zasięg świerka czarnego Picea mariana.
Poza polarną granicą lasu rozciąga się tundra, w górach – tundra górska, na półkuli południowej – tundra subantarktyczna. Polarna granica lasu nie ma jednoznacznego, liniowego przebiegu, lecz biegnie w paśmie lasotundry stanowiącej makromozaikę lasów i tundry. Drzewa ustępują szybciej roślinności nieleśnej na eksponowanych wzniesieniach i stokach, sięgając dalej w obniżeniach, ale tworząc coraz mniejsze, luźniejsze i niższe kompleksy. Podobnie na granicy kontynentalnej drzewa przenikają w formie mozaiki przestrzenie stepów w zależności od lokalnej zmienności w dostępie do wody (zob. lasostep). Niemniej czasem granica między strefą lasu a stepu jest wyraźna, co miało miejsce na Środkowym Zachodzie Stanów Zjednoczonych. Granica lasu może ulec modyfikacji pod wpływem człowieka. Przykładem rozszerzania strefy lasu jest zanik jako skutek gaszenia pożarów prerii. Także górna granica lasu ma zróżnicowany przebieg przebiegając na różnych wysokościach w zależności od ilości opadów, na stokach dowietrznych i osłoniętych, w zależności od ekspozycji oraz położenia na obrzeżach lub wewnątrz pasm górskich.
Zobacz też piętra roślinności
Przypisy
Kategoria:Ekosystemy, biomy i formacje roślinne Kategoria:Leśnictwo