Gwardia LudowaW historiografii określana także jako Gwardia Ludowa PPR aby odróżnić ją od Gwardii Ludowej WRN – scalonej z Armią Krajową lewicowej organizacji zbrojnej podporządkowanej Polskiej Partii Socjalistycznej – Wolność, Równość, Niepodległość. (GL) – organizacja zbrojna Polskiej Partii Robotniczej utworzona 28 marca 1942 (antydatowana na 6 stycznia 1942) w celu walki zbrojnej z okupantem niemieckimPotwierdził to Władysław Gomułka, pisząc: „(…) Decyzja o powołaniu do życia GL jako organizacji wojskowej PPR zapadła dopiero w marcu 1942 roku”: Władysław Gomułka, Pamiętniki, tom 2, Warszawa 1994, s. 133.Kazimierz Sobczak, Encyklopedia II wojny światowej., Warszawa 1975, s. 174..
Nieznana jest dokładna liczba żołnierzy Gwardii Ludowej. Początkowo zamiast polskiego godła żołnierze nosili na czapkach czerwony trójkąt z napisem „GL” – dopiero w późniejszym czasie znakiem tej formacji stał się stylizowany piastowski orzeł, a nieoficjalnym hymnem Marsz Gwardii Ludowej. Organem prasowym organizacji było pismo „Gwardzista”.
1 stycznia 1944 r. utworzona przez PPR Krajowa Rada Narodowa przemianowała Gwardię Ludową na Armię LudowąGwardia Ludowa została powołana formalnie w marcu 1942 r. przez Polską Partię Robotniczą (PPR, utworzona 5 stycznia 1942 r. w Warszawie). Zarówno PPR, jak i GL powołano w rzeczywistości z rozkazu Moskwy. Na początku 1944 r. przemianowano GL na Armię Ludową. Nowy szyld miał ułatwić pozyskanie młodych ludzi, którzy często nie znali realiów politycznych. Jarosław Pałka Gwardia Ludowa i Armia Ludowa – polska partyzantka niepodległościowa czy komunistyczna (sowiecka)? w polityka.pl.Co różni GL od AL? – Nazwę zmieniono w sylwestra 1943 r., kiedy komuniści, przygotowując się do przejęcia władzy w Polsce, i utworzyli w okupowanej Warszawie Krajową Radę Narodową. Struktura ta aspirowała do roli kierownictwa okupowanego kraju i jej utworzenie były wymierzone w legalne władze Polskiego Państwa Podziemnego. Oczywiście była to głównie propagandowa fikcja, bo wpływy KRN były w Polsce żadne. W ramach tej mistyfikacji KRN miało utworzyć „jedyne legalne wojsko polskie”, które od teraz miało nazywać się „Armia Ludowa”. Faktycznie była to dawna bojówka wojskowa PPR, która tylko zmieniła nazwę. Jeszcze raz powtórzę: to tylko propaganda, która wzbudzała głównie kpiny w polskiej prasie konspiracyjnej. Dość powiedzieć, że powołując „Armię Ludową” komuniści stosownym „dekretem” podporządkowali AL także... Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. To wszystko to taki jeden wielki kabaret. Piotr Gontarczyk, Armia Ludowa – kłamstwo i propaganda 8 czerwca 2013..
mały|Odznaka wyróżniająca Gwardii Ludowej
Geneza formowania komunistycznego ruchu oporu
16 sierpnia 1938 Komintern rozwiązał Komunistyczną Partię PolskiPiotr Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy (1941–1944), Warszawa 2006 wyd. II poprawione wyd. Fronda, , s. 31–32. w ZSRR NKWD w okresie „wielkiej czystki” wymordowało większość działaczy, a planowana odbudowa KPP została wstrzymana po pakcie Ribbentrop-Mołotow, w okresie otwartej współpracy ZSRR z III Rzeszą po 23 sierpnia 1939. Niewielkie organizacje komunistyczne lub kierowane przez komunistów zaczęły powstawać na terenie okupacji niemieckiej zimą 1939/40, a centrum ich działalności była Warszawa. Organizacje takie jak Rewolucyjne Rady Robotniczo-Chłopskie „Młot i Sierp” i Stowarzyszenie Przyjaciół ZSRR były nieliczne i nie miały praktycznego znaczenia. 5 stycznia 1942 r. w Warszawie, z inicjatywy Kominternu, przez przybyłych z ZSRR polskich komunistów z tzw. Grupy Inicjatywnej (zrzuconych przez lotnictwo sowieckie na spadochronach 28 grudnia 1941 w okolicach WiązownyBył to drugi z kolei zrzut przeszkolonych w Puszkino przez NKWD aktywistów, pierwszy odbył się we wrześniu 1941 i zakończył się katastrofą lotniczą w rejonie Wiaźmy, w której zginął Jan Turlejski, przywódca pierwszej grupy.), poprzez połączenie organizacji Związek Walki Wyzwoleńczej (utworzonej we wrześniu 1941) z kilkoma istniejącymi konspiracyjnymi grupami komunistycznymi, została utworzona Polska Partia Robotnicza (PPR).
Autorem nazwy partii był Józef Stalin, który 27 sierpnia 1941 przekazał sekretarzowi generalnemu Międzynarodówki Komunistycznej (Kominternu) Georgiemu Dimitrowowi wskazówki, by nie posługiwać się nazwą „partia komunistyczna”, gdyż mogłaby odstraszać przyszłych członków„Po wspomnianym spotkaniu szef Kominternu zanotował w dzienniku wskazówki Stalina: Będzie lepiej założyć Polską Partię Robotniczą z komunistycznym programem. Partia komunistyczna odstrasza nie tylko obcych, lecz także niektórych z tych, którzy z nami sympatyzują. Na aktualnym etapie – streścił dalej słowa Stalina – walka o wyzwolenie narodowe. Jednak samo przez się jest zrozumiałe, że to nie będzie partia typu Labour Party.” Piotr Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944, Warszawa 2006, s. 73., Gontarczyk cytuje dziennik Georgiego Dimitrowa za Georgi Dimitrow, Tagebücher 1933–1943, Berlin 2000.Dziennik Georgi Dimitrowa: „27 August 1941 Spoke with J. V. [Stalin] about Polish business. It would be better to create a workers’party of Poland with a Communist program. The Commun[ist] party frightens off not only alien elements, but even some of our own as well. At the present stage, the struggle is one of national liberation. Naturally, not a Labour Party as in England. The Hitler regime is tempering the Communists. Tsarism made us that way. (…)29 August 1941 [...]Discussion with departing Polish group (ten persons). Provisional leadership inside Poland: Nowotko, Finder, Molojec. Formation of a workers’ party (with Communist program). Not formally linked with the Comintern. 1 September 1941 (…) Conferred with the Polish comrades. Examination of the political declaration of the Workers’ Party of Poland.” „The Diary of Georgi Dimitrov 1933–1949” Introduced and edited by Ivo Banac, Yale University Press, New Haven & London 2003, , s. 191–192.. Dimitrow 29 sierpnia 1941 przekazał dyspozycje Stalina grupie polskich komunistów (nazwa partii pozbawiona wyrazu „komunistyczna” wzbudziła szereg wątpliwości wśród polskich komunistów w ZSRR)Anna Sobór-Świderska, Jakub Berman. Biografia komunisty, IPN Warszawa 2009, s. 66.. Szkoleniem aktywistów PPR tworzących Grupę Inicjatywną m.in. w specjalnym ośrodku w miejscowości Puszkino pod Moskwą, zajmował się Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych (NKWD)Szkoleniem politycznym zajmował się m.in. Jakub Berman, Anna Sobór-Świderska, Jakub Berman. Biografia komunisty, IPN, Warszawa 2009, s. 65.. Działalność PPR podlegała kierowniczym czynnikom w Moskwie, ze względów taktycznych formalnie nie była związana z Międzynarodówką Komunistyczną w okresie jej istnieniaPiotr Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944, Warszawa 2003, s. 99.„The Diary of Georgi Dimitrov 1933–1949” Introduced and edited by Ivo Banac, Yale University Press, New Haven & London 2003, , s. 192.. Gwardia Ludowa została utworzona przez Polską Partię Robotniczą jako jej organizacja wojskowa. Zdaniem krytyków z ruchu socjalistycznych, nazwa GL stanowiła kopię nazwy istniejących od X. 1939 oddziałów wojskowych PPS – Gwardii Ludowej PPS-WRN. Depesza Centralnego Kierownictwa WRN do Komitetu Zagranicznego PPS z 22 czerwca 1942 r. stwierdzała: Przy czym komuniści działają z całą swoją znaną perfidią: np. dla swoich formacji przyjęli nazwę „Gwardii Ludowej”, który to tytuł noszą nasze oddziały wojskowe zorganizowane w ramach Siły Zbrojnej w Kraju. Gdzie tylko mogą przedstawiają się też komuniści jako emisariusze Rządu polskiego lub przedstawiciele PPS (zbliżona nazwa PPR)My tu żyjemy jak w obozie warownym. Listy PPS-WRN Warszawa-Londyn 1940–1945, Londyn 1992, s. 163..
Gwardia Ludowa miała w założeniu prowadzić konspiracyjną walkę z hitlerowskimi Niemcami poprzez działania partyzanckie, niszczenie transportów wroga, dezorganizację administracji. Walki partyzanckie wspierały atakującą Niemców Armię Czerwoną. Podstawowym celem organizacji było tworzenie oddziałów partyzanckich i grup specjalnych. GL wykonywała akcje odwetowe i zamachy na okupantów. GL zajmowała się również wywiadem.
GL rozpoczęła działalność bez środków pieniężnych na działalność oraz bez odpowiedniej kadry oficerskiej. Początkowo dowódcą Gwardii Ludowej był Bolesław Mołojec; szefem Sztabu Głównego został Marian Spychalski, zastąpiony później po konflikcie z Mołojcem przez Franciszka Jóźwiaka. GL budowano, bazując na strukturach komitetów PPR. Dużą rolę w tworzeniu organizacji mieli udział żołnierze brygady im. Jarosława Dąbrowskiego, którym udało się przedostać do Polski z FrancjiWaldemar Tuszyński, Ruch oporu w Polsce 1939–1943, 1985, s. 16. (dużą grupę dąbrowszczaków sprowadził w lecie 1942 z Francji Mołojec, osobiście udając się po nich do ParyżaMarian Nowiński, „Prawo i Życie” 1/1988.). W szeregach organizacji znaleźli się też zbiegli z niewoli niemieckiej żołnierze Armii Czerwonej. W Gwardii Ludowej znaleźli się przedstawiciele kilkudziesięciu narodowości, najliczniejsi byli zbiegli żołnierze sowieccy (Rosjanie, Białorusini, Ukraińcy, Gruzini, Azerowie), a także Żydzi, Słowacy, Brytyjczycy i przedstawiciele narodów JugosławiiWaldemar Tuszyński, Ruch oporu w Polsce 1939–1943, 1985, s. 45. GL podlegały oddziały bojowe Związku Walki MłodychWaldemar Tuszyński, Ruch oporu w Polsce 1939–1943, 1985, s. 17..
Zorganizowano sześć obwodów Gwardii Ludowej odpowiadających mniej więcej województwom. Dowództwom obwodów podporządkowane zostały okręgi obejmujące po parę powiatów. Doświadczenie bojowe wnieśli do GL, jako organizatorzy komend obwodów i dowódcy oddziałów partyzanckich, żołnierze brygady im. Jarosława Dąbrowskiego z lat wojny domowej w Hiszpanii. Wyjazd wielu z nich do kraju przygotowała Organizacja Pomocy Ojczyźnie, utworzona w południowej Francji przez Polaków, członków Komunistycznej Partii Francji. Na podstawie przesłanych nielegalnie z kraju in blanco przepustek wyjechała z Francji do Polski w czerwcu-lipcu 1942 r. pierwsza grupa dąbrowszczaków. Wśród nich byli Grzegorz Korczyński, późniejszy dowódca oddziału im. Kościuszki, operującego w powiatach janowskim, biłgorajskim i kraśnickim; jego zastępca Antoni Grabowski ps. „Czarny Antek” – pierwszy dowódca okręgu II, zwanego Warszawa Lewa Podmiejska (powiaty: grójecki, sochaczewski, łowicki); August Lange ps. „Gruby Stach” – dowódca jednego z pierwszych oddziałów GL w powiecie Starachowice; Augustyn Micał ps. „Gustek” – organizator GL w obwodzie IV (Krakowskie i Rzeszowskie); Józef Mrozek – instruktor pierwszego oddziału im. Stefana Czarnieckiego pod dowództwem – Franciszka Zubrzyckiego ps. „Małego Franka”, zorganizowanego przez Sztab Główny Gwardii Ludowej w rejonie Piotrkowa i Tomaszowa Mazowieckiego; Stanisław Łaciński ps. „Tomek” – pierwszy dowódca obwodu VI (Zagłębie-Śląsk); – dr Henryk Sternhel ps. „Gustaw” – dowódca GL w Warszawie latem 1943 roku; – Franciszek Księżarczyk ps. „Michał”, „Bruno” – dowódca GL w Krakowskiem; Jan Sławiński ps. „Tyfus” – organizator GL w Lubelskiem i wielu innych. Większość z nich poległa w walce – Józef Spiro, Antoni Grabowski, August Lange, Stanisław Łaciński, Henryk Sternhel, Jan Sławiński; Augustyn Micał zginał w Oświęcimiu. Szereg dowódców oddziałów partyzanckich GL to oficerowie Armii Czerwonej, którzy zbiegli z obozów jenieckich. Wśród nich wyróżnili się Fiodor Kowalow ps. „Fiedia”, „Albert”, dowódca jednego z pierwszych oddziałów na terenach północnej Lubelszczyzny (powiat Radzyń); Piotr Finansow ps. „Pietia”, dowódca oddziału na terenie okręgu 3 (Warszawa Prawa Podmiejska – pow. Mińsk Mazowiecki); Wasyl Wojczenko ps. „Saszka”, dowódca oddziału im. Langiewicza na terenie pow. Opatowskiego; Mikołaj Sługawczow ps.„Tadek Ruski”; Jakow Salnikow ps. „Jasza” z Częstochowskiego; Mikołaj Kołosow „Kolka” i inni. Dowódcą drużyny kolarzy w oddziale im. Puławskiego, działającym w Łowickiem, był Czech, dezerter z Wehrmachtu, Jerzy Niedoszyński ps. „Pepik”. Wszyscy wyżej wymienieni mieli przygotowanie wojskowe.