Thomas Cromwell (ur. ok. 1485 w Putney, zm. 28 lipca 1540 w Londynie) – polityk, doradca i minister Henryka VIII.
Został mianowany przez Henryka VIII wikariuszem generalnym Kościoła anglikańskiego, zarządził spis majątków kościelnych i na jego podstawie zostały rozwiązane klasztory. Złote przedmioty zostały przetopione na pieniądze. Przyczynił się także do zniszczenia historycznych kościołów oraz klasztorów, spalenia dzieł sztuki i przedmiotów kościelnych. Duchowni zostali uzależnieni finansowo od króla. Było to bezpośrednią przyczyną wybuchu powstania zwanego Pielgrzymką Łaski.
Zginął z rąk kata, jako inicjator nieudanego (jak się później okazało) małżeństwa króla z Anną Kliwijską.
Oliver Cromwell (1599–1658), lord protektor Anglii pochodził z rodziny jego siostry – Catherine Cromwell.
Młodość Thomas Cromwell urodził się około 1485 r. w Putney (hrabstwo Surrey) jako syn Waltera Cromwella – kowala, handlarza wełną, właściciela browaru i gospody. Możliwe, iż Walter miał irlandzkie korzenie. Matka Thomasa, Katherine, poślubiła Waltera w 1474 r.
Cromwell miał dwie siostry: starsza, Katherine, poślubiła Morgana Williamsa, walijskiego prawnika; młodsza, Elizabeth, wyszła za farmera, Williama Wellyfeda. Syn Katherine i Morgana, Richard, otrzymał zatrudnienie u swego wuja i zmienił nazwisko na Cromwell.
Niewiele wiadomo na temat młodości Cromwella. Uważa się, że urodził się na Putney Hill. Czasem wskazuje się okolicę na zachód od drogi z Richmond do Wandsworth.
W liście do arcybiskupa Canterbury, Thomasa Cranmera, Cromwell wyznaje, że był „zabijaką... w młodości”. Jako młodzieniec opuścił Putney i przedostał się przez Kanał na kontynent. Relacje o jego działalności we Francji, Italii i Niderlandach są schematyczne i często sprzeczne. Według przypuszczeń, najpierw zaciągnął się do armii francuskiej jako najemnik i pomaszerował z nią do Italii, gdzie walczył w bitwie nad Garigliano (1503). Przebywając w Italii, został przyjęty na służbę w domu florenckiego bankiera, Francesco Frescobaldiego.
Następnie odwiedził najważniejsze ośrodki kupieckie w Niderlandach, nawiązując tam kontakt z kupcami angielskimi oraz ucząc się kilku języków. W pewnym momencie powrócił do Italii. Akta angielskiego szpitala w Rzymie wskazują, że Cromwell przebywał w mieście w czerwcu 1514 r., natomiast Archiwa Watykańskie sugerują, iż był wysłannikiem Christophera Bainbridge’a, arcybiskupa Yorku, w którego imieniu przedkładał Rocie Rzymskiej sprawy dotyczące Anglii.
Małżeństwo i potomstwo Po powrocie do Anglii ok. 1515 r. poślubił Elizabeth Wyckes. Mieli troje dzieci: Gregory Cromwell (ok. 1520–1551) Anne Cromwell (zm. ok. 1529) Grace Cromwell (zm. ok. 1529).
Żona Cromwella zmarła na początku 1529 r., a jego córki prawdopodobnie wkrótce potem. Zabezpieczenie finansowe dla Anne i Grace zawarte w testamencie Cromwella, datowanym na 12 lipca 1529 r., zostało później wykreślone. Gregory zmarł na angielskie poty w 1551 r.
Thomas Cromwell miał także nieślubną córkę, Jane (ok. 1535–1580), o której młodości nic nie wiadomo. Według powieściopisarki Hilary Mantel: „Cromwell miał nieślubną córkę i poza faktem, że istniała, wiemy o niej bardzo niewiele. W aktach pojawia się sporadycznie i w niewiarygodnie niejasny sposób – jest w archiwach hrabstwa Chester”. Jane poślubiła Williama Hough (ok. 1527–1585) z Leighton w Wirral (hrabstwo Cheshire) około 1550 r.. William Hough był synem Richarda Hough (1508–1573/4), przedstawiciela Cromwella w Chester w latach 1534–1540 Nie wiemy, jaką rolę w życiu Jane grali Thomas i Gregory Cromwell. Jane i jej mąż pozostali zagorzałymi katolikami, stając się częścią opozycji religijnej (tzw. ) za panowania Elżbiety I.
Prawnik, członek Parlamentu, doradca Wolseya W latach 1517 i 1518 Cromwell stanął na czele poselstwa do Rzymu. Jego celem było uzyskanie bulli od papieża Leona X, pozwalającej na przywrócenie sprzedaży odpustów w mieście Boston (hrabstwo Lincolnshire). thumbnail|right|Thomas Wolsey Do 1520 r. Cromwell ustabilizował swoją pozycję w kręgach prawniczych i kupieckich Londynu. W 1523 r. zasiadł w Parlamencie jako delegat jednego z miast (ang. burgess), jednak reprezentowany przez niego obszar pozostaje niezidentyfikowany. W 1524 r. został mianowany członkiem Gray’s Inn.
W latach ok. 1516–1530 Cromwell pracował dla lorda kanclerza, kardynała Thomasa Wolseya. Był jego doradcą od 1519 r., a od 1529 r. jego sekretarzem. W latach 20. Cromwell był odpowiedzialny za likwidację niemal trzydziestu klasztorów – dzięki pozyskanemu w ten sposób majątkowi kardynał ufundował szkołę w Ipswich (The King’s School, 1528) oraz Cardinal College w Oksfordzie (1529). W 1526 r. Wolsey mianował Cromwella członkiem swojej rady; do 1529 r. Cromwell stał się jednym z jego najbardziej zaufanych pomocników. Pod koniec października tego roku Wolsey został jednak pozbawiony władzy. Cromwell przysporzył sobie wrogów, pomagając Wolseyowi w rozwiązywaniu klasztorów, starał się jednak nie stracić wpływów mimo porażki kardynała, o czym poinformował George’a Cavendisha, biografa Wolseya.
Ulubieniec króla Cromwellowi udało się przetrwać zagrożenie związane z upadkiem Wolseya. W listopadzie 1529 r. uzyskał miejsce w Parlamencie jako reprezentant Taunton. W ostatnich tygodniach 1530 r. król mianował go członkiem Tajnej Rady. Cromwell zajmował wiele stanowisk służąc Henrykowi VIII, między innymi:
• Strażnik Klejnotów Królewskich (Master of King’s Jewel House): 14 kwietnia 1532, ok. 1533–1540 • kanclerz skarbu: 12 kwietnia 1533–1540 • Sekretarz Stanu: ok. kwietnia 1534 – kwiecień 1540 • Konstabl zamków Hertford (Hertfordshire) 1534–1540, Berkeley (Gloucestershire) 1535–1540, Leeds (Kent) 4 stycznia 1539–1540 • Wizytator Generalny klasztorów: 21 stycznia 1535 • Kanclerz uniwersytetu Cambridge: 1535–1540 • lord tajnej pieczęci: 2 lipca 1536–1540 • Wikariusz Generalny i Wicekról do spraw religijnych: 18 lipca 1536 • Gubernator wyspy Wight: 2 listopada 1538–1540 • Wielki Szambelan: 17 kwietnia 1540 oraz wiele mniej znaczących posad.
Anna Boleyn Od 1527 r. Henryk VIII próbował uzyskać unieważnienie swojego małżeństwa z Katarzyną Aragońską, by móc legalnie poślubić Annę Boleyn. W centrum starań o unieważnienie znalazła się doktryna królewskiej supremacji nad Kościołem. Do jesieni 1531 r. Cromwell przejął kontrolę nad prawnymi i parlamentarnymi interesami króla, współpracując z Thomasem Audleyem, dołączając jednocześnie do wewnętrznego, bardziej znaczącego kręgu Rady. Następnej wiosny zyskał wpływ na wybory do Izby Gmin. Trzecie posiedzenie tzw. Parlamentu Reformacyjnego zaplanowano na październik 1531 r., zostało jednak przełożone na 15 stycznia 1532 r. z powodu niezgodności wśród rządzących. Cromwell dążył do ustanowienia królewskiej supremacji, kierował więc Izbą Gmin poprzez wznawianie antyklerykalnych haseł i skarg, wyrażonych już wcześniej na posiedzeniu w 1529 r. 18 marca 1532 r. Gminy dostarczyły królowi dokument, potępiający nadużycia księży oraz władzę sądów kościelnych, nazywający Henryka „jedyną głową, suwerennym panem, opiekunem i obrońcą” Kościoła. Akt z 1529 r. zabraniał księżom odwoływania się do sądów kościelnych w jakiejkolwiek sprawie. Podlegali natomiast sądom powszechnym na równych zasadach z osobami świeckimi. Księża przeciwstawiali się, skapitulowali jednak pod groźbą represji. 14 maja 1532 r. parlament został zamknięty. Dwa dni później Tomasz More zrzekł się stanowiska lorda kanclerza, uświadomiwszy sobie, iż nie jest w stanie uratować pierwszego małżeństwa Henryka. Rezygnacja More’a z członkostwa w Radzie oznaczała triumf dla Cromwella i frakcji reformacyjnej.
Król okazał Cromwellowi wdzięczność, mianując go lordem Romney w Newport (Walia) oraz nadając mu stosunkowo mało znaczące funkcje: strażnika klejnotów królewskich (14 kwietnia 1532), tzw. clerk of the Hanaper (16 lipca 1532) i kanclerza skarbu (12 kwietnia 1533). Żadne z tych nadań nie zapewniało wysokiego dochodu, dawały one jednak Cromwellowi miejsce w trzech najważniejszych instytucjach rządowych: bezpośrednim otoczeniu króla, Kancelarii i Skarbcu. thumbnail|Anna Boleyn
26 stycznia 1533 r. Audley został wyznaczony na lorda kanclerza, Cromwell natomiast wzmógł swoją kontrolę nad Izbą Gmin poprzez zarządzanie wyborami uzupełniającymi. Oficjalny ślub Henryka i Anny odbył się 25 stycznia 1533 r. – poprzedzał go sekretny ślub 14 listopada 1532 r., według większości historyków zawarty w Calais. 23 maja 1533 r. nowo obrany arcybiskup Canterbury, Thomas Cranmer, uznał małżeństwo Henryka i Katarzyny za nieważne; pięć dni później ogłosił małżeństwo Henryka z Anną ważnym.
Na posiedzeniu parlamentu, rozpoczętym 4 lutego, Cromwell przedstawił nową ustawę ograniczającą prawo apelacji do Rzymu. 30 marca Cranmer został wyświęcony na arcybiskupa Canterbury, a Konwokacja Canterbury i Yorku natychmiast uznała małżeństwo Henryka z Katarzyną za niezgodne z prawem. W pierwszych dniach kwietnia 1533 r. parlament uchwalił ustawę Cromwella jako Akt o Zakazie Apelacji do Rzymu (Act of Restraint of Appeals), dzięki czemu werdykt dotyczący małżeństwa króla nie mógł być kwestionowany przez papiestwo. 11 kwietnia arcybiskup Cranmer podważył na piśmie ważność małżeństwa Henryka i Katarzyny (pro forma) i wysłał dokument królowi. Oficjalny proces rozpoczął się 10 maja 1533 r. w Dunstable, a 23 maja ogłoszono jego wynik, potwierdzający, iż małżeństwo króla i Katarzyny jest nieważne. Pięć dni później uznano związek Henryka i Anny za prawomocny. 1 czerwca odbyła się koronacja Anny.
W grudniu król upoważnił Cromwella do akcji dyskredytującej papiestwo, po kraju rozesłano więc kazania i pamflety bezpośrednio atakujące papieża. W 1534 r. zwołano nowy parlament, znów nadzorowany przez Cromwella, by wprowadzić prawa konieczne do ostatecznego, formalnego zerwania z Rzymem. Werdykt arcybiskupa Cranmera przybrał formę ustawową jako Akt Sukcesji, Akt o Dyspensach (Dispensations Act) utrwalił królewską supremację, a Akt Poddania się Kleru (Submission of the Clergy Act) nadał moc prawną wydarzeniom z 1532 r., kiedy to Konwokacja zrzekła się możliwości stanowienia prawa kanonicznego bez zgody monarchy. 30 marca 1534 r. Audley potwierdził ważność nowych ustaw w imieniu króla.
Pierwszy minister W kwietniu 1534 r. król ogłosił Cromwella swoim sekretarzem i pierwszym ministrem. Funkcje te były de facto pełnione nieoficjalnie przez Cromwella już od dłuższego czasu. Posiedzenie Parlamentu kończyło się 30 marca, jednak zanim to nastąpiło, posłowie zostali zobowiązani do złożenia przysięgi na ważność Aktu Sukcesji. Wszyscy Anglicy musieli teraz przysiąc, że uznają małżeństwo króla z Anną, co w konsekwencji oznaczało akceptację jego nowych kompetencji i odłączenia się od Rzymu. 13 kwietnia londyński kler złożył przysięgę. Thomas More oraz Jan Fisher, biskup Rochester, odmówili. Fishera aresztowano tego samego dnia, a 17 kwietnia osadzono go w Tower of London. More dołączył do niego cztery dni później. 18 kwietnia mieszkańcy Londynu otrzymali nakaz złożenia przysięgi, który następnie zaczął obowiązywać w całym kraju. Gdy w listopadzie Parlament zebrał się ponownie, Cromwell przeprowadził najbardziej znaczącą zmianę praw dotyczących zdrady od 1352 r. Za zdradę uznano wypowiedzi podważające autorytet lub tytuły członków rodziny królewskiej, a także nazywanie króla heretykiem, niewiernym, tyranem czy uzurpatorem. Akt Supremacji wyjaśniał, na czym polega rola Henryka jako głowy Kościoła, natomiast Akt o Pierwocinach i Dziesięcinie (Act of First Fruits and Tenths) znacznie zwiększył podatki obowiązujące księży. Zwiększyły się też wpływy samego Cromwella. 21 stycznia 1535 r. Henryk mianował go Wicekrólem do spraw religijnych oraz Wikariuszem Generalnym, zlecając mu wizytację wszystkich kościołów, klasztorów i innych instytucji kościelnych w państwie. W 1535 r. Cromwell przeprowadził cenzus, który pozwolił na bardziej efektywne opodatkowanie majątków Kościoła.
Upadek Anny Boleyn thumbnail|right|Jane Seymour, Hans Holbein (młodszy)