thumb|Miasto Praga, 1705 thumb|Targ koński na Pradze ok. 1899 thumb|Praga w 1905 thumb|Ulica Targowa, główna ulica Starej Pragi thumb|Kościół Matki Bożej Loretańskiej z domkiem loretańskim, najstarsza świątynia na Pradze-Północ thumb|Urząd Dzielnicy Praga-Północ przy ul. ks. Ignacego Kłopotowskiego 15 thumb|Bazar Różyckiego thumb|Budynek (tzw.jamnik) przy ul. Kijowskiej 11, uznawany za najdłuższy budynek mieszkalny w Warszawie thumb|Park Praski Żołnierzy 1 Armii Wojska Polskiego Praga-Północ – dzielnica Warszawy położona w prawobrzeżnej części miasta. Jest jedną z 18 jednostek pomocniczych m.st. WarszawyArt. 5 i 14 ustawy z dnia 15 marca 2002 r. o ustroju miasta stołecznego Warszawy ().
Nazwa
Nazwa Praga pochodzi od członu, który występuje także w wyrazie prażyć. Nazwa odnosiła się pierwotnie do miejsca wypalonego, wyprażonego. Oznaczała osadę założoną na wypalonym (wyprażonym) lesie.
Nazwa dzielnicy pisana jest z dywizem (łącznikiem)Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części () s. 1757.
Granice Praga-Północ graniczy ze Śródmieściem i Żoliborzem poprzez Wisłę, z Targówkiem poprzez linię kolejową Warszawa–Gdańsk oraz z Białołęką poprzez Trasę Toruńską i z Pragą-Południe poprzez kolej średnicową. Historia
Początki Pragi Obszar współczesnej Pragi-Północ obejmuje zasadniczą część historycznej Pragi, której dzieje są znacznie starsze od obecnego podziału administracyjnego Warszawy. Nazwa Praga pojawia się w źródłach pisanych już w XV wieku. Osadnictwo na prawym brzegu Wisły rozwijało się jednak wcześniej, a w późnym średniowieczu i w epoce nowożytnej funkcjonowało tam kilka odrębnych osad i dóbr należących do szlachty oraz instytucji kościelnych.
Rozwój prawobrzeżnych osad przyspieszył w XVI i pierwszej połowie XVII wieku wraz ze wzrostem znaczenia Warszawy jako ośrodka politycznego Rzeczypospolitej. Istotne znaczenie miało również powstanie stałego mostu przez Wisłę w XVI wieku, który ułatwił komunikację pomiędzy prawym brzegiem rzeki a właściwą Warszawą.
Jednym z najważniejszych ośrodków była tzw. Praga Biskupia, należąca do biskupów kamienieckich. Jeszcze przed formalnym nadaniem praw miejskich posiadała ona stosunkowo rozwiniętą zabudowę, układ ulic oraz zaplecze handlowe i rzemieślnicze. W pierwszej połowie XVII wieku powstał tutaj klasztor i kościół bernardynów. Szczególne znaczenie religijne uzyskała wzniesiona w 1642 roku kaplica Matki Bożej Loretańskiej, która stała się jednym z ważniejszych miejsc kultu na prawym brzegu Wisły.
10 lutego 1648 roku król Władysław IV Waza nadał Pradze prawa miejskie. Przywilej królewski usankcjonował rozwój istniejącego już ośrodka miejskiego. Praga posiadała własny samorząd i przez ponad 140 lat pozostawała formalnie odrębnym miastem od Warszawy.
Nie była przy tym jedynym ośrodkiem miejskim istniejącym na prawym brzegu Wisły. W sąsiedztwie funkcjonowały m.in. Skaryszew, który otrzymał prawa miejskie w 1641 roku, oraz Golędzinów. Poszczególne miasta, jurydyki i osady miały odrębnych właścicieli i administrację, przez co prawobrzeżna część aglomeracji nie tworzyła w XVII i przez znaczną część XVIII wieku jednolitego organizmu miejskiego.
Włączenie do Warszawy W drugiej połowie XVIII wieku następowała stopniowa integracja przestrzenna prawobrzeżnych osad z Warszawą. W 1770 roku wytyczono Okopy Lubomirskiego, które objęły również znaczną część terenów położonych na prawym brzegu Wisły. Połączenie komunikacyjne z Warszawą zapewniały także kolejne przeprawy przez rzekę, w tym mosty sezonowe.
Odrębność administracyjna historycznej Pragi zakończyła się w 1791 roku. W następstwie reform Sejmu Czteroletniego oraz porządkowania ustroju Warszawy jurydyki i odrębne miasta znajdujące się w obrębie miejskiego obszaru zostały włączone do Warszawy. Z terenów prawobrzeżnych utworzono cyrkuł praski. Praga po około 143 latach od otrzymania praw miejskich przestała być samodzielnym miastem.
Jednym z najtragiczniejszych wydarzeń w historii Pragi była rzeź Pragi 4 listopada 1794 roku. Podczas końcowej fazy insurekcji kościuszkowskiej wojska rosyjskie dowodzone przez Aleksandra Suworowa zdobyły prawobrzeżną część Warszawy. Po przełamaniu polskiej obrony doszło do masowych zabójstw ludności cywilnej. Walki, pożary oraz wcześniejsze przygotowania obronne spowodowały również rozległe zniszczenia zabudowy Pragi.
Zniszczenia z końca XVIII wieku oraz wojny początku XIX wieku spowolniły rozwój prawobrzeżnej Warszawy. Praga przez kilka następnych dziesięcioleci zachowywała charakter przedmieścia o dużym znaczeniu handlowym, lecz wyraźnie ustępującego pod względem urbanizacji centralnym częściom miasta położonym na lewym brzegu Wisły.
Rozwój w XIX wieku Zasadnicze przeobrażenie Pragi nastąpiło w drugiej połowie XIX wieku. Jednym z głównych czynników jej rozwoju stała się budowa infrastruktury kolejowej. W 1862 roku uruchomiono Kolej Warszawsko-Petersburską, której warszawski dworzec znajdował się na Pradze. W 1867 roku otwarto natomiast Kolej Warszawsko-Terespolską. Dzięki temu prawobrzeżna Warszawa stała się ważnym węzłem komunikacyjnym łączącym miasto z obszarami położonymi na wschodzie Imperium Rosyjskiego.
Duże znaczenie dla integracji Pragi z pozostałą częścią miasta miało także oddanie w 1864 roku stałego mostu Kierbedzia. Od przeprawy wytyczono jedną z głównych osi komunikacyjnych prawobrzeżnej Warszawy, związaną z późniejszą ulicą Aleksandrowską i obecną aleją „Solidarności”.
Rozwój kolei i infrastruktury komunikacyjnej sprzyjał szybkiej industrializacji. W sąsiedztwie torów kolejowych powstawały zakłady przemysłowe, składy i warsztaty, a wokół nich rozwijała się zabudowa mieszkaniowa przeznaczona m.in. dla robotników. Proces ten odegrał szczególną rolę w powstaniu i rozwoju Nowej Pragi oraz przemianach Szmulowizny i Kamionka.
W drugiej połowie XIX wieku rozbudowywano również infrastrukturę miejską i instytucje publiczne. Powstawały szkoły, szpitale, obiekty religijne i nowe ulice. W latach 1887–1904 wzniesiono monumentalny kościół św. Michała Archanioła i św. Floriana, który stał się jednym z najważniejszych elementów panoramy Pragi.
Rozwój urbanistyczny prowadził również do rozszerzania granic Warszawy. W 1889 roku do miasta przyłączono m.in. Nową Pragę, Szmulowiznę i Kamionek. Kolejne rozległe tereny prawobrzeżne zostały włączone do Warszawy w czasie wielkiej inkorporacji przedmieść w 1916 roku.
Na przełomie XIX i XX wieku Praga była już jedną z najważniejszych przemysłowych i robotniczych części Warszawy. Jej charakter w dużym stopniu kształtowały zakłady produkcyjne, infrastruktura kolejowa, handel oraz szybko rosnąca liczba mieszkańców.
I wojna światowa i okres międzywojenny I wojna światowa zahamowała dynamiczny rozwój dzielnicy. W 1915 roku, podczas wycofywania się wojsk rosyjskich z Warszawy, zniszczono lub uszkodzono część strategicznej infrastruktury komunikacyjnej i przemysłowej. Ewakuowano również część zakładów oraz wyposażenia fabryk. Okupacja niemiecka przyniosła dalsze trudności gospodarcze wynikające m.in. z niedoborów surowców i rekwizycji.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Praga ponownie rozwijała się jako jeden z głównych obszarów przemysłowych Warszawy. W okresie międzywojennym, obok Woli, należała do najbardziej uprzemysłowionych części miasta. Rozwój poszczególnych terenów prawobrzeżnej Warszawy przebiegał jednak nierównomiernie: podczas gdy część obszarów szybko urbanizowano, inne długo zachowywały charakter peryferyjny.
W okresie międzywojennym realizowano na prawym brzegu również inwestycje o znaczeniu ogólnowarszawskim. Rozbudowywano sieć kolejową i komunikację miejską, wznoszono nowe obiekty publiczne oraz modernizowano ulice. W 1928 roku przy ul. Ratuszowej otwarto Miejski Ogród Zoologiczny.
Praga zachowywała jednocześnie wyraźny charakter robotniczy i przemysłowy. Duża część zabudowy dzisiejszej Pragi-Północ pochodzi właśnie z przełomu XIX i XX wieku oraz okresu międzywojennego, co w późniejszych dziesięcioleciach stało się jedną z najważniejszych cech odróżniających tę część Warszawy od dzielnic znacznie silniej zniszczonych podczas II wojny światowej.
II wojna światowa Podczas II wojny światowej Praga poniosła poważne straty w ludności i zabudowie, jednak skala fizycznego zniszczenia dzielnicy była mniejsza niż w wielu częściach lewobrzeżnej Warszawy, które zostały systematycznie niszczone po powstaniu warszawskim. Dzięki temu na terenie dzisiejszej Pragi-Północ zachowały się liczne kamienice, obiekty przemysłowe oraz fragmenty przedwojennego układu urbanistycznego.
We wrześniu 1944 roku prawobrzeżna Warszawa została zajęta przez wojska radzieckie i oddziały 1. Armii Wojska Polskiego. W czasie gdy na lewym brzegu trwało powstanie warszawskie, a następnie niemieckie niszczenie miasta, na Pradze stopniowo uruchamiano polską administrację oraz podstawowe instytucje i usługi miejskie.
Po zakończeniu wojny stosunkowo dobrze zachowana Praga odegrała istotną rolę w pierwszym okresie odbudowy Warszawy. Znajdowały się tam budynki mieszkalne i publiczne, które mogły być stosunkowo szybko ponownie wykorzystane, podczas gdy znaczna część lewobrzeżnego centrum pozostawała w ruinie.
Okres Polski Ludowej W okresie powojennym następowały kolejne reorganizacje administracyjne prawobrzeżnej Warszawy, w wyniku których utrwaliły się nazwy Praga-Północ i Praga-Południe. Granice tych jednostek nie odpowiadały jednak historycznemu zasięgowi dawnego miasta Pragi i wielokrotnie ulegały zmianom.
Praga-Północ przez znaczną część okresu powojennego obejmowała obszar znacznie większy od współczesnej dzielnicy. W różnych okresach znajdowały się w jej granicach również tereny odpowiadające dzisiejszej Białołęce i Targówkowi.
W gospodarce dzielnicy dużą rolę nadal odgrywał przemysł. Na prawym brzegu działały liczne duże zakłady produkcyjne, magazyny i obiekty kolejowe. Jednocześnie część przedwojennej zabudowy mieszkaniowej pozostawała przez wiele lat niedoinwestowana. Powojenne inwestycje koncentrowały się m.in. na nowych osiedlach, arteriach komunikacyjnych oraz obiektach przemysłowych.
Mniejsza skala wojennych zniszczeń miała długofalowe konsekwencje dla charakteru Pragi-Północ. Ponieważ nie zachodziła konieczność całkowitej odbudowy znacznej części dzielnicy, wiele przedwojennych kamienic pozostawiono w istniejącej formie, niejednokrotnie bez kompleksowych remontów. Doprowadziło to z jednej strony do postępującej degradacji technicznej części zabudowy, z drugiej zaś umożliwiło zachowanie znacznej części autentycznej tkanki miejskiej sprzed 1939 roku.
Zmiany administracyjne po 1990 roku Po przemianach ustrojowych rozpoczęto reformę samorządu Warszawy. Zasadnicza zmiana dotycząca Pragi-Północ nastąpiła w 1994 roku. Na mocy ustawy z 25 marca 1994 roku Warszawa została zorganizowana jako związek komunalny gmin warszawskich.
W ramach nowego podziału utworzono 11 gmin warszawskich, wśród nich Warszawę-Białołękę, Warszawę-Targówek oraz Warszawę-Centrum. W konsekwencji obszar dawnej, znacznie większej Pragi-Północ został podzielony. Białołęka i Targówek zaczęły funkcjonować jako odrębne gminy, natomiast zasadnicza część współczesnej Pragi-Północ znalazła się w gminie Warszawa-Centrum, gdzie funkcjonowała jako dzielnica.
Kolejna zasadnicza reforma ustroju stolicy została przeprowadzona ustawą z 15 marca 2002 roku. Zgodnie z nią Warszawa stała się jedną gminą mającą status miasta na prawach powiatu. Zniesiono dotychczasowe gminy warszawskie, dzielnice gminy Warszawa-Centrum oraz związek komunalny m.st. Warszawy.
Praga-Północ została ustanowiona jedną z dzielnic m.st. Warszawy w nowym systemie administracyjnym. W wyniku zmian przyjętych przed wejściem reformy w życie do Warszawy włączono również Wesołą, co ukształtowało współczesny podział miasta na 18 dzielnic.
Historyczna Praga a współczesne granice dzielnic