Gramatyka języka esperanto

Gramatyka języka esperanto – zapis zasad regulujących język esperanto. Ujęta została w 1887 w 16 reguł zawartych w Fundamento de Esperanto, które pozostają bez zmian, zgodnie z zaleceniem Ludwika Zamenhofa. Jest zbudowana na bazie języków indoeuropejskich, głównie romańskich. Zasady gramatyczne języka zbudowane są według następującej zasady: „jeśli jakiś język używa pewnej prostej struktury gramatycznej, to dowodzi jej poprawności i staje się ona możliwym kandydatem dla języka planowego”. Gramatyka języka esperanto charakteryzuje się prostotą reguł, brakiem wyjątków (wszystkie formy są regularne), a także rozbudowanym systemem słowotwórstwa.

Historia thumb Gramatyka języka esperanto została po raz pierwszy wyłożona w dziele Fundamento de Esperanto i obejmowała szesnaście zwięzłych punktów, w których Zamenhof sprecyzował podstawowe zasady gramatyki. Pierwsze 8 punktów zawartych w Fundamento definiuje części mowy: przedimki, rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki, zaimki, czasowniki z imiesłowami, przysłówki i przyimki. Pozostałe punkty obejmują: 9–10 reguły pisania i wymowy 11 tworzenie wyrazów złożonych 12 stosowanie przeczeń 13 biernik jako przypadek ruchu 14 użycie przyimków 15 traktowanie wyrazów obcych 16 użycie apostrofu dla rzeczowników

Alfabet

Alfabet (esp. alfabeto) esperancki składa się z 28 znaków (pod spodem zapis fonetyczny):

Eo a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u ŭ v z IPA ()

Akcent wyrazowy

Zasady akcentowania wyrazów określone są w punkcie dziesiątym Fundamento de Esperanto. Akcent (esp. akcento) w języku esperanto pada zawsze na przedostatnią sylabę wyrazu.

Funkcje gramatyczne wyrazu W większości języków dany wyraz pełni funkcję jednej części mowy, utartym zwyczajem językowym (jak np. w języku angielskim) konkretny wyraz może pełnić więcej niż jedną bez zmian w rdzeniu. W języku esperanto jeden wyraz, po zmianie końcówki, może zmienić kategorię gramatyczną: hom – o (człowiek, rzeczownik), hom – a (ludzki, przymiotnik) hom – e (po ludzku, przysłówek).

Istnieje teoria, według której wyrazy niemające końcówek (np. cigar, jun, skrib) nie przynależą do żadnej kategorii gramatycznej (części mowy) a określenie ich przynależności do określonej kategorii jest możliwa dopiero po otrzymaniu końcówki: skriba (pisemny, przymiotnik), skribi (pisać, czasownik), skribo (pismo, rzeczownik), skribe (pisemnie, przysłówek). Mankamentem tej teorii jest konieczność oderwania esperanto od tej grupy języków, która określa swoje rdzenie pod względem gramatycznym, co spowodowałoby problemy natury metodycznej, utrudniając naukę i użycie wyrazów.

Rzeczownik Zasady użycia rzeczownika określone są przez punkt drugi Fundamento de Esperanto. Rzeczowniki (esp. substantivo) tworzy się, dodając do tematu sufiks -o. Wszystkie morfemy sufiksowe należy umieścić przed sufiksem -o: pluv–o, pluvego.

Rzeczownik esperancki nie ma rodzaju, poza rodzajem męskim i żeńskim istot ludzkich, co ma konsekwencje jedynie w użyciu zaimków osobowych li, ŝi.

Rzeczowniki odmieniają się przez liczby (pojedyncza i mnoga) i dwa przypadki: mianownik i biernik.

Odpowiednie sufiksy to:

Mianownik BiernikLiczba pojedyncza-o -onLiczba mnoga-oj -ojn Odpowiednikami innych przypadków, znanych np. z języka polskiego są wyrażenia przyimkowe. I tak aby otrzymać dopełniacz, używa się przyimka de – libro de knabo, w przypadku polskiego celownika używa się przyimka al – Ŝi diris tion al sia edzo.

Rzeczowniki odpowiadają na pytanie kio ĝi estas? Dzielą się na rzeczowniki pospolite i nazwy własne; te pierwsze oznaczają rzeczy i byty niematerialne, np. lampo, libro, amo. Nazwy własne oznaczają jeden, konkretny desygnat: Zamenhof, Hispanio, Petro, La Nigra Maro. Nazwiska, imiona i nazwy lokalne występują najczęściej w języku pierwotnym (Tallin, Jean Forge), jednak osoby lub miejsca o znaczeniu międzynarodowym mogą mieć swoją unikalną nazwę w esperanto: Londono, Parizo, jak również imiona o zasięgu międzynarodowym, np. Henriko, Aleksandro.

Liczby W esperanto są dwie liczby: pojedyncza (esp. singularo) i mnoga (esp. pluralo), tworzona przez sufiks -J. Cechę liczby posiadają rzeczownik, przymiotnik; w przeciwieństwie do wielu języków nie ma jej czasownik.

Rzeczowniki zbiorowe tworzy się morfemem sufiksowym -AR-. Na przykład arbo to „drzewo”, arboj – „drzewa”, a arbaro to zbiór drzew traktowany jako całość (czyli „las”); junulo to „młody człowiek/chłopak, młodzieniec”, junuloj – „młodzieńcy”, a junularo to „młodzież”.

Rzeczownik w bierniku Biernik w esperanto występuje z końcówką –N i stosuje się go przede wszystkim dla rzeczowników i przymiotników, choć może występować również z przysłówkiem. Jego podstawowym zadaniem jest określać dopełnienie bliższe: La knabo batas hundon. W przypadku występowania więcej niż jednego dopełnienia bliższego końcówkę otrzymuje każdy z nich: Multaj diverslandaj esperantistoj vizitis la grandan Esperantan kongreson. Cecha biernika dodawana jest po innych sufiksach i występuje zawsze na końcu wyrazu: domo → domoj → domojn.

Inne zastosowania sufiksu –n Zasady użycia biernika jako przypadku ruchu określone są w punkcie trzynastym Fundamento de Esperanto.

Biernika w języku esperanto używa się w następujących sytuacjach: po czasownikach przechodnich w stronie czynnej, niezależnie od tego, czy czasownik jest w formie twierdzącej, czy przeczącej: mi legas libron – czytam książkę, mi ne ŝatas vian hundon – nie lubię twojego psa. dla oznaczania kierunku: Ŝi forveturis Krakovon – ona wyjechała do Krakowa; Kien vi iros? – dokąd idziesz? dla oznaczenia daty: Ni alvenos al vi la dekan de marto – przyjedziemy do was dziesiątego marca. dla określenia okresu czasu: Mi ne volas atendi vin du horojn – Nie chcę czekać na ciebie dwie godziny. przy jednostkach miary, wagi, pojemności, monetarnych: Mia filo jam pezas dudek kvin kilogramojn – mój syn waży już 25 kilogramów; Ŝi aĉetis tiun brakhorloĝon kontraŭ kvindek eŭrojn – ona kupiła ten zegarek za 50 euro. w niektórych wyrażeniach w miejsce przyimka: li ludis pianon zamiast sur la piano.

Wyrażenie własności Własność wyraża się przy pomocy przyimka de, położonego przed rzeczownikiem, którego przynależność się określa. Floro havas odoron → la odoro de la floro. Istnieją również inne sposoby wyrażenia przynależności, np. przez przymiotnik: domo de patro → patra domo, pordo de ĝardeno → ĝardena pordo. Istnieje również możliwość użycia wyrazu złożonego, np. doma pordo → dompordo.

Imiona i nazwy własne Nazwy własne o znaczeniu międzynarodowym są zesperantyzowane. Odbywa się to przez zastosowanie transliteracji (zapisu esperanckimi literami) i dodanie odpowiednich końcówek. W niektórych przypadkach nazwa ulega większej modyfikacji, w celu nadania jej bardziej międzynarodowego chrakteru, np. Varsovio – Warszawa, Mediteraneo – Morze Śródziemne. Zesperantyzowane są: nazwy kontynentów, oceanów, ważnych wysp i mórz (Afriko, Oceanio, Madagaskaro, Pacifiko, Maro Nigra), wszystkie nazwy państw, nazwy ważniejszych jezior, rzek, gór i miast (Danubo, Apeninoj, Kopenhago)'.

Zesperantyzowane imiona męskie posiadają końcówkę -o, np. Paŭlo, Tadeo, Horacio, Aristotelo. Imiona żeńskie mogą być traktowane tak samo (Ifigenio, Lukrecio) lub mogą być tworzone od formy męskiej przy pomocy przyrostka -in- (Johano – Johanino). Takie rozwiązanie okazało się jednak niepraktyczne ze względu na częste trudności w rozróżnieniu, czy zesperantyzowana forma dotyczy imienia męskiego, czy żeńskiego. Obecnie przyjmuje się oryginalną formę imion żeńskich lub stosowanie końcówki -a, np. Maria, Eva.

Zdrobnienia imion męskich konstruuje się, ucinając je po dowolnej sylabie i dodając formant –ĈJO, np. Johano na Joĉjo. Zdrobnienia imion żeńskich konstruowane są analogicznie do męskich, z końcówką –NJO, np. Maria na Marinjo lub Manjo. Tych zasad używa się też do zdrabniania rzeczowników, np. paĉjo – tatuś, panjo – mamusia.

Przymiotnik Zasady użycia przymiotnika określone są w punkcie trzecim Fundamento de Esperanto. Przymiotniki (esp. adjektivo) tworzy się, dodając do tematu (rdzenia) sufiks -A.

Przymiotniki odmieniają się przez liczby i przypadki, przy czym obowiązuje zgodność rzeczownika określanego z przymiotnikiem określającym.

Mianownik BiernikLiczba pojedyncza-a -anLiczba mnoga-aj -ajn

Szczególny przypadek liczby mnogiej W przypadku gdy jeden rzeczownik łączy się z dwoma przymiotnikami bądź jeden przymiotnik opisuje dwa rzeczowniki, stosuje się następujące zasady: Wyrażenie ruĝa domo kaj blanka domo można zastąpić wyrażeniem ruĝa kaj blanka domoj Wyrażenie acida lakto kaj acida kremo można zastąpić wyrażeniem acidaj lakto kaj kremo

Przysłówek Zasady użycia przysłówka określone są w punkcie siódmym Fundamento de Esperanto. Przysłówki (esp. adverbo) tworzy się, dodając do tematu sufiks -E.

Przysłówki w esperanto dzielą się na dwie grupy: pierwotne i pochodne. Przysłówki pierwotne nie mają określonej końcówki, np. tuj. Druga grupa to wyrazy pochodzące od innych części mowy: rzeczowników, czasowników, przyimków: bona → bone – dobrze, mano → mane – ręcznie, kun → kune – razem.

Przysłówki kierunku tworzy się, dodając sufiks -en. Oznacza on „w tym kierunku”. Np. nordo – północ geograficzna, norde – na północy, norden – na północ. Istnieje też grupa przysłówków specjalnych bez końcówki, np. nun – teraz.

Stopniowanie przymiotników i przysłówków Stopniowanie przymiotników i przysłówków nazywane jest w esperanto komparacio i odbywa się wyłącznie w sposób opisowy.

Stopień wyższy tworzy się słowem pli stawianym przed przymiotnikiem lub przysłówkiem, a stopień najwyższy – słowem plej. Istnieje również stopień niższy i najniższy przymiotników i przysłówków; tworzy się go za pomocą malpli i malplej: malpli feliĉa – mniej szczęśliwy, la malplej feliĉa okazaĵo – najmniej szczęśliwe wydarzenie.

Dla podkreślenia równości stosuje się konstrukcję tiel... kiel... – tak jak, tak samo jak: Andreo estas tiel alta kiel Karlo.

Zaimek osobowy Zasady użycia zaimka określone są w punkcie piątym Fundamento de Esperanto. Podstawowe zaimki osobowe (esp. pronomo) to:

Liczba pojedyncza Liczba mnoga1. osobami ni2. osoba vi3. osoba, rodzaj męskili ili3. osoba, rodzaj żeńskiŝi3. osoba, rodzaj nijakiĝiZaimek zwrotny (odpowiednik polskiego się) siZaimek nieokreślony oni

Zaimki, podobnie jak rzeczowniki, odmieniają się przez przypadki. W bierniku dodaje się -n: mia libro → ŝi prenis mian libron.

Zaimki dzierżawcze Zaimki dzierżawcze tworzy się, dodając jedną z końcówek przymiotnika (-a, -an, -aj lub -ajn): mi → mia, ŝi → ŝia. Zaimek może występować zarówno w mianowniku, jak i w bierniku: Mi vidis ŝian koramikon → widziałem jej chłopaka. Montru al mi viajn librojn → pokaż mi swoje książki.

Inne zaimki Stosuje się także inne zaimki: ci (ty) – zaimek drugiej osoby liczby pojedynczej zaproponowany przez Zamenhofa, rzadko używany. Obecnie stosuje się go dla nadania wypowiedzi tonu emocjonalnego: Ci putino! → ty dziwko! zaimek ĝi rodzaju nijakiego używany jest do wszystkich obiektów niemających płci oraz zwierząt, których płeć jest nieznana albo nieważna; niekiedy ĝi używa się w stosunku do dziecka. W przypadku, gdy znana jest płeć zwierzęcia, można użyć zaimka li lub ŝi. zaimek nieokreślony oni, oznaczający nienazwane z imienia choć niekoniecznie nieznane osoby, używany jest w zwrotach typu „nie wolno palić” (esp. oni ne rajtas fumi). Zaimek może oznaczać zarówno jeden, jak i wiele osób lub rzeczy. ri jest nieoficjalnym zaimkiem, nieujętym w Fundamento de Esperanto, używanym w trzeciej osobie liczby pojedynczej, zwłaszcza dla podkreślenia, że nie wiadomo o jaką płeć chodzi lub też nie chce się jej ujawniać: Iu postlasis valizon, en kiu estas riaj ŝlosiloj – ktoś zostawił walizkę, w której były jego klucze (właściciela walizki)

Zaimek zwrotny W języku esperanto istnieje zaimek zwrotny, który dla pierwszej i drugiej osoby jest równoważny zaimkowi osobowemu w bierniku, dla trzeciej osoby obu liczb przyjmuje formę sin.