François-René, wicehrabia de Chateaubriand // (ur. 4 września 1768 w Saint-Malo, zm. 4 lipca 1848 w Paryżu) – francuski pisarz, polityk i dyplomata.
Urodził się 4 września 1768 roku w Saint-Malo, w starej rodzinie szlacheckiej. Młodość spędził w bretońskich szkołach i w rodzinnym zamku w Combourg. Po śmierci ojca w 1786 roku wyjechał do Paryża. W 1791 roku wyruszył w podróż do Ameryki. Powrócił stamtąd na wieść o aresztowaniu króla Ludwika XVI. Ożenił się pospiesznie z Céleste Buisson de la Vigne i wraz z bratem zaciągnął się do tworzonej w Belgii "armii książąt". Po ciężkich przejściach znalazł się w Anglii, gdzie pozostał do roku 1800. W Anglii żył w biedzie, borykając się z problemami zdrowotnymi, będącymi skutkiem odniesionej w walce rany. Przeżył też nieszczęśliwą miłość do Charlotte Ives, której, jako żonaty mężczyzna, nie mógł poślubić. W tym czasie rozpoczął też twórczość literacką, publikując Éssai sur les révolutions. Po powrocie do Francji, w tym czasie już napoleońskiej, opublikował Atalę (1801), Geniusz chrześcijaństwa (1802) i Renégo (1805). Dzieła te przyniosły mu sławę i otworzyły drogę kariery. Rozpoczął pracę w dyplomacji, z której jednak zrezygnował po egzekucji księcia d’Enghien (1804). W następnych latach wiele pisał i podróżował. W 1809 roku wydał powieść Męczennicy, w 1811 Podróż z Paryża do Jerozolimy. W 1814 roku ogłosił pamflet O Buonapartem i Burbonach, torując drogę powrotowi dawnej dynastii na tron. W okresie stu dni towarzyszył Ludwikowi XVIII do Gandawy. Został parem Francji. Wydaną w 1816 roku broszurą O monarchii wedle Karty ściągnął na siebie niełaskę dworu. Jego związki z monarchią były napięte, był w stosunku do niej w równym stopniu wierny, co krytyczny. Po 1820 roku powrócił do działalności politycznej: najpierw jako ambasador w Berlinie, potem jako reprezentant Francji na kongresie w Weronie. Szczytem jego kariery było stanowisko ministra spraw zagranicznych, a największym sukcesem – zwycięska wojna z Hiszpanią (1823). Nie zyskawszy za swe zasługi oczekiwanego uznania, przeszedł do opozycji. Po rewolucji lipcowej wycofał się z życia publicznego. Wydał w tym okresie: Studia historyczne (1831), Szkic o literaturze angielskiej (1836), Życie księdza Rancé (1844) i wśród powszechnego podziwu pisał dla potomności swe Pamiętniki zza grobu. Zmarł 4 lipca 1848 roku.
Życiorys Dzieciństwo i młodość François-René Chateaubriand pochodził ze starej i znakomitej rodziny bretońskiej, która jednak na początku XVIII wieku mocno podupadła. Jego ojciec René Chateaubriand nie miał środków na ukończenie szkoły i kupno stopnia oficerskiego. Rozpoczął więc służbę w marynarce jako chłopiec okrętowy, by z czasem dojść do stopnia kapitana. Wzbogacił się na korsarstwie, wówczas legalnym, i handlu czarnymi niewolnikami. W 1753 roku poślubił Apolline de Bedée. W kilka lat później kupił stary zamek w Combourg. Chateaubriandowie mieli dziesięcioro dzieci, z których przeżyło sześcioro. François-René był wśród nich najmłodszy. Urodził się 4 września 1768 roku, na wpół żywy. Zgodnie z ówczesnym zwyczajem został po urodzeniu oddany na wieś „do mamki”. Piastunka z obawy o jego zdrowie oddała go pod opiekę Matki Bożej.
W wieku trzech lat powrócił do rodziców mieszkających wówczas w Saint-Malo. W 1777 roku rodzina przeniosła się do Combourg, feudalnego zamczyska wśród wrzosowisk.
Ojciec Chateaubrianda był człowiekiem twardym, bezwzględnym i ponurym. Pobożna matka chciała, by najmłodszy syn został księdzem, ojciec chciał go widzieć marynarzem. Przez kilka lat młody François-René uczęszczał z powodzeniem do kolegium w Dol. W Dol zaszczepiono mu kult antyku. W trakcie dalszej nauki u jezuitów w Rennes pogłębił swą wiedzę matematyczną. Po ukończeniu nauki udał się do Brestu. Oczekując na nominację doszedł do wniosku, że nie chce być marynarzem, raczej już księdzem. Podjął humanistyczne studia w Dinan, ale powołanie kapłańskie również nie okazało się trwałe. W 1784 roku powrócił do Combourg.
W Combourg thumb|Zamek w Combourg W Combourg spędził następne nieomal trzy lata u boku starzejącego się ojca zagrożonego paraliżem, cichej i schodzącej ojcu z drogi matki i jedynej siostry, która jeszcze pozostała w domu – Lucile, najbliższej mu w tym czasie istoty. Dni płynęły mu na czytaniu, wędrówkach po okolicznych lasach i wrzosowiskach i na snuciu marzeń. Wyrwany z marzeń widział się najmłodszym synem skąpego ojca, nieznanym, bez przyjaciół, bez celu w życiu. Udręczony egzystencją próbował popełnić samobójstwo, ale zawiodła go strzelba. Zdaniem biografów, te lata wywarły decydujący wpływ na ukształtowanie się Chateaubrianda, namiętnego marzyciela, dla którego rzeczywistość może przynieść tylko rozczarowanie, wrażliwego na piękno dzikiego bretońskiego krajobrazu, związanego z rodzinną tradycją i obyczajem.
Pierwsze lata rewolucji Śmierć ojca w 1786 roku przyniosła radykalną odmianę w jego życiu. Wraz z siostrami Lucile i Julie de Farcy przeniósł się do Paryża. Dzięki stosunkom brata żonatego z wnuczką ministra Malesherbesa nawiązał kontakt ze światem literackim stolicy: z Chamfortem, Lebrunem, Parnym oraz Fontanesem, późniejszym przyjacielem i doradcą. Zaczytywał się w tym czasie w Rousseau, którego uwielbiał, przyjął również, za pośrednictwem Malesherbesa, niejedną z idei wolteriańskich. Choć ideowo bliski rewolucji, zrażony jej okrucieństwem, opowiedział się przeciwko niejZ okien swego domu widział, jak niesiono na zatknięte na pikach, ogołocone z włosów, zniekształcone głowy Foullona i Bertiera. «Zbóje» – krzyknął – «Taka to jest wasza wolność! » Siostry i sąsiedzi czynili mu gwałtowne wyrzuty z powodu okrzyku, którego omal nie przypłacili życiem..
thumb|left|Chateaubriand w armii Kondeusza Zachęcony przez Maleherbesa z początkiem 1791 roku wyruszył do Ameryki z zamiarem odkrycia północnej drogi do Indii. Ameryka początkowo go rozczarowała powszedniością swych miast i obywateli. Wkrótce jednak wędrując konno tylko w towarzystwie przewodnika przez puszcze zachwycił się bogactwem przyrody i pierwotną wolnością kontynentu. Po półrocznym pobycie w Stanach Zjednoczonych, na wieść o aresztowaniu króla powrócił do Francji. 2 stycznia 1792 roku wylądował w Hawrze. Z powodu napiętej sytuacji politycznej matka i siostra radziły mu, by poszedł w ślady brata i emigrował. Aby zdobyć środki na wyjazd 29 lutego wziął ślub z Celestą Buisson de la Vigne, kobietą niezbyt ładną i nie najświetniejszego rodu, a jak się okazało po ślubie, również niebogatą. Ostatecznie za pożyczone pieniądze i pod przybranym nazwiskiem wyjechał do Brukseli i zaciągnął się do armii rojalistycznej. Klęska pod Valmy przekreśliła jednak nadzieje emigrantów. Chateaubriand ranny przy oblężeniu Thionville, z trudem dotarł do Brukseli. Dzięki pomocy brata dostał do Francji, skąd w maju 1793 roku wyemigrował do Anglii. Przed wyjazdem odbył pielgrzymkę do miejsc związanych z życiem Jean-Jacques’a Rousseau.
Na emigracji Po kilku miesiącach przymierania głodem w Londynie przyjął posadę nauczyciela w hrabstwie Suffolk. W Suffolk dowiedział się o śmierci Malesherbesa i brata, o aresztowaniu żony i dwóch sióstr. Tam też zakochała się w nim córka miejscowego pastora Karolina Yves. Rodzice próbowali ułatwić związek dwojga młodych ludzi, nie domyślając się, że Chateaubriand jest żonaty. Po ujawnieniu tego faktu rodzicom Karoliny, nie pozostało mu nic innego, jak powrócić do Londynu. Po odzyskaniu wewnętrznej równowagi kontynuował pracę nad Szkicem o rewolucjach, który wydał ostatecznie w 1797 roku. Książka pełna sprzeczności, jest wyrazem rozczarowania Chateaubrianda do wszelkiego rządu i do społeczeństwa jako takiego. Została przyjęta raczej chłodno, przyniosła jednak autorowi pewien rozgłos, który otwarł mu wstęp na emigracyjne, teraz zdecydowanie konserwatywne, salony.
W tym czasie dokonała się stopniowa przemiana wewnętrzna Chateaubrianda od rozpaczy i zwątpienia we wszystko ku poddaniu się prawdom objawionym. O swoim nawróceniu pisze we wstępie do Geniuszu chrześcijaństwa: "Matka moja w wieku 72 lat wtrącona do więzienia, patrzyła stamtąd na śmierć swoich dzieci, a potem sama wyzionęła ducha na nędznym posłaniu, na jakie skazały ją jej niedole. Świadomość moich błędów nasyciła goryczą ostatek jej dni; umierając nakazała jednej z moich sióstr, by przyzwała mnie na łono religii, w której wzrosłem. Siostra przekazała mi ostatnie życzenie mej matki i nim list dotarł do mnie przez morze, siostry już także nie było wśród żywych; zmarła wskutek przeżyć więziennych. Te dwa głosy, dobywające się z grobu, ta zmarła, pośredniczka zmarłej – wstrząsnęły mną; poczułem się chrześcijaninem. Nie uległem, wyznaję to wielkiemu, nadprzyrodzonemu światłu. Wiara moja wzięła początek z serca; zapłakałem i uwierzyłem"Po opublikowaniu Geniuszu chrześcijaństwa przeciwnicy ideowi pisarza podawali w wątpliwość jego wyznanie zarzucając mu, że ogłosił je w chwili gdy Napoleon oficjalnie uznawał religię, zawierając konkordat z Rzymem. W obronie Chateaubrianda stanął wówczas Saint-Beuve, publikując odnaleziony w papierach Fontanesa prywatny list Chateaubrianda, pisany do przyjaciela, krótko po nawróceniu. Ton jego jest osobliwy – konkludował Saint-Beuve – styl przesadny, piszący musiał pozostawać jeszcze pod wpływem uniesienia, ale niepodobna ani przez chwilę wątpić w szczerość jego uczuć..
thumb|Scena z Atali Powodzenie Szkicu o rewolucjach skłoniło Chateaubrianda do kontynuowania zatrudnień literackich. Pod wpływem przyjaciela Fontanesa zajął się przetwarzaniem notatek amerykańskich w epopeję z życia Indian z plemienia Naczezów. Równocześnie, również nie bez wpływu Fontanesa, podjął pracę nad dziełem apologetycznym O pięknościach poetyckich i moralnych religii chrześcijańskiej, który w przyszłości miał otrzymać tytuł Geniusz chrześcijaństwa. W 1800 roku w ślad za Fontanesem, pod przybranym nazwiskiem powrócił do Francji, zabierając ze sobą dzieło o chrześcijaństwie i dwa fragmenty Naczezów. Pełny rękopis epeopei złożył w depozycie, który miał odebrać po latach, gdy powrócił do Anglii jako ambasador Francji.
Pobyt w Anglii dopełnił edukacji Chateaubrianda. Tu doświadczył głodu, nędzy, poniewierki, przeżył śmierć bliskich, pierwszą młodzieńczą miłość. W Anglii zetknął się po raz pierwszy z ustrojem, który mocno zaciążył nad wyobraźnią polityczną przyszłego męża stanu. Wreszcie dopełnił też swojej edukacji literackiej. Przywiózł ze sobą znajomość autorów klasycznych, Woltera, La Harpa i Rousseau. W Anglii, jak sam wspomina: przyszło mi zrewidować większość sądów krytycznych, które przejąłem od Woltera, Diderota i Fontanesa. Tu zetknął się po raz pierwszy z arcydziełami dawnej literatury angielskiej: Szekspirem i Miltonem, z angielską powieścią XVIII-wieczną, z Pieśniami Osjana, poezją Younga, Graya, Burnsa i Blake’a. Zaczął też innym okiem patrzeć na Biblię.
Czas arcydzieł Po powrocie do Paryża Chateaubriand zamierzał wydać książkę o religii, której druk rozpoczął już w Londynie. Za radą Fontanesa wydał jednak najpierw 3 kwietnia 1801 roku fragment Naczezów – opowiadanie Atala, czyli Miłość dwojga dzikich na pustyni (Atala ou les Amours des deux sauvages dans le désert). Publikacja Atali wywołała gwałtowny spór między zwolennikami klasycyzmu: Morelletemi M.J. Chénierem a młodymi zwolennikami romantyzmu. Przyniosła też Chateaubriandowi znaczny rozgłos.
thumb|left|Strona tytułowa Geniuszu chrześcijaństwa