Horodenka (ukr. Городенка) – miasto w rejonie kołomyjskim, w obwodzie iwanofrankowskim, na Ukrainie. Historycznie leży na Pokuciu. Siedziba hromady terytorialnej Horodenka. Do 2020 stolica rejonu horodeńskiego.

W mieście rozwinął się przemysł spożywczy.

Demografia 1800: ponad 5 tys. mieszkańców; 1870: 8824 mieszkańców, w tym 4726 grekokatolików, 3157 żydów, 857 rzymskich katolików, 78 Ormian; 1880: 10227 mieszkańców; 1900: 11613 mieszkańców, w tym 4255 Żydów; 1921: 10054 mieszkańców, w tym 5390 Ukraińców, 3081 Żydów, 1571 Polaków; 1931: 12303 mieszkańców; 1939: 14 tys. mieszkańców, w tym 3750 Żydów; 1989: 12 600 mieszkańcówВсесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу 2013: 9386 mieszkańców.

Historia thumb|left|130px|Dawny polski herb Horodenki Pierwsza pisemna wzmianka o Horodence jako wsi zamieszkanej przez rolników i rzemieślników pochodzi z 1195 roku. W XVI wieku w Horodence osiedlili się pierwsi Żydzi, w XVII wieku - pierwsi Ormianie. Po otrzymaniu z rąk króla Jana II Kazimierza Wazy w 1668 roku prawa magdeburskiego i uzyskaniu przywilejów w handlu i rzemiośle od Potockich w 1743 roku, Żydzi wygrali w mieście rywalizację z Ormianami.

Pod panowaniem austriackim od 1772 r., początkowo w powiecie tyśmienickim cyrkułu halickiegoCarte nouvelle des Royaumes de Galizie et Lodomerie avec le District de Bukowine, Augsburg po 1772, od 1786 r. w cyrkule zaleszczyckimCarte Generale de l'Atlas des Roiaumes Galicie et Lodomerie divisés en 19 Cercles avec la Buckowina, 1786, następnie jako miasto powiatowe. 22 maja 1862 r. doszło do wielkiego pożaru Horodenki, w wyniku którego doszczętnie spłonęło 21 domostw„Czas” nr 128, Kraków, 5 czerwca 1862, str. 3..

W II Rzeczypospolitej - stolica powiatu w województwie stanisławowskim oraz gminy Horodenka.

W okresie międzywojennym Horodenka była siedzibą komisariatu Straży Celnej „Horodenka”.

We wrześniu 1939 w miejscowości stacjonowały 216. i 217. eskadry bombowe. oraz 16 eskadra towarzysząca.

Od września do grudnia 1939 r. NKWD aresztowało 100 osób, głównie policjantów, wojskowych i urzędników, w tym starostę Leona Rutkowskiego i burmistrza Tomkiewicza. W tym czasie w mieście działała ekspozytura tajnej polskiej organizacji, która ułatwiła 22 oficerom i podoficerom Wojska Polskiego przedostanie się do Rumunii. W lutym 1940 NKWD z terenu parafii w Horodence zesłało na Syberię 1280 osób. 11 listopada 1941, w polskie Święto Niepodległości, Niemcy, których aktywnie wspierała Ukraińska Policja Pomocnicza, aresztowali 16 Polaków, głównie ze środowiska inteligenckiego, z których 14 rozstrzelano w więzieniu w Kołomyi. W latach 1943–1945 miasto było schronieniem dla ludności z okolicznych wiosek przed atakami OUN-UPA. Niemniej jednak nacjonaliści ukraińscy zamordowali na okolicznych drogach 20 Polaków.

Podczas okupacji niemieckiej doszło do całkowitej zagłady Żydów w Horodence. 5 lipca 1941 (zajęcie miasta przez wojska węgierskie) ludność ukraińska urządziła pogrom polegający na grabieży mienia żydowskiego. Pierwszą masową egzekucję Żydów Horodenki przeprowadziło 4 grudnia 1941 gestapo z Kołomyi rozstrzeliwując 2,6 tys. ludzi, w tym 1 tys. dzieci, w lesie między wsiami Siemakowce i Michalcze. Między grudniem 1941 a wrześniem 1942 istniało w Horodence getto, do którego dosiedlono Żydów z sąsiednich miejscowości oraz Żydów węgierskich. Getto zlikwidowano drogą kolejnych egzekucji i deportacji. Ł.M. Sołowka ocenia, że w Horodence i okolicy zabito 3250 Żydów, pozostali w liczbie około 2 tys. zginęli w obozie śmierci w Bełżcu i w KołomyiХолокост на территории СССР: Энциклопедия, Red. I.A. Altman, Moskwa 2009, s. 229-230.

Żydów w Horodence ukrywały polskie rodziny Bombasów i Otwinowskich, za co po wojnie Instytut Jad Waszem uhonorował Rozalię Bombas, jej córkę Zuzannę Jakubską (z d. Bombas) i Bronisławę Otwinowską tytułami Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.

25 marca 1944 miasto ponownie zajęła Armia Czerwona. W kwietniu i czerwcu 1944 Horodenka przeszła ciężkie bombardowania Luftwaffe. W 1945 roku polska ludność miasta została ekspatriowana do Polski. Część polskich mieszkańców Horodenki została przesiedlona do Racławic Śląskich koło Prudnika.

Zabytki mały|Kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny i klasztor Teatynów w Horodence thumb|Kościół ormiański Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP i klasztor misjonarzy w Horodence zamekWładysław Łozińskim Prawem i lewem. Obyczaje na Czerwonej Rusi w pierwszej połowie XVII wieku, 1903, str. 98. W XV wieku zbudowano tu zamek, spalony podczas powstania Chmielnickiego przez miejscowych chłopów pod wodzą Semena Wysoczana. Kościół ormiański pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny z 1707 r., fundowany przez strażnika wielkiego koronnego Szczepana (Stefana) Potockiego. Cerkiew pw. Zaśnięcia Najświętszej Panny Marii (zdaniem Zbigniewa Hornunga, projektowana przez Marcina Urbanika, konsekrowana w 1766Andrzej Betlej:Kilka uwag na temat architekta lwowskiego Marcina Urbanika. W: Modus. Prace z Historii sztuki. T. 3. Kraków, 2002, s. 12. .).

Ludzie związani z Horodenką

Mikołaj Bazyli Potocki Jan Jerzy Pinzel Bernard Meretyn Leon Rutkowski-Koczur (1893-1940), major saperów Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari, do 1939 zamieszkiwał w Horodence, ofiara zbrodni katyńskiej. Kazimierz Roszko – ksiądz katolicki, trirytualista, armenista, w l. 1942 - 1945 proboszcz parafii ormiańskiej w Horodence.

Ludzie urodzeni w Horodence Kasper Cięglewicz – polski działacz niepodległościowy, powstaniec listopadowy, poeta, Mieczysław Romanowski, ur. 12 kwietnia 1833 w Żukowie koło Horodenki, zm. 24 kwietnia 1863, powstaniec styczniowy, poeta, Alfred Fiderkiewicz – polski działacz ruchu robotniczego i ludowego, poseł na Sejm I kadencji w II RP, prezydent Krakowa, Seweryn Hammer – polski filolog klasyczny, profesor Uniwersytetu Poznańskiego i Jagiellońskiego, Jan Stebnowski – polski malarz, kartograf i publicysta, Salomon Flohr - szachista, jeden z czołowych zawodników I połowy XX wieku Krzysztof Staniecki – ksiądz diecezji opolskiej, trirytualista, mitrat, doktor teologii, proboszcz greckokatolickiej parafii w Gliwicach i rektor tamtejszego ormiańskokatolickiego kościoła Trójcy Świętej. Józef Szydłowski – dyrektor C. K.Gimnazjum Gimnazjum Cesarza Franciszka Józefa w DębicyPoczet dyrektorówĆwierćwiecze pracy nauczycielskiej. „Nowości Illustrowane”. 13, s. 8–9, 28 marca 1914.. Jan Ćwikliński – polski kapitan żeglugi wielkiej, kapitan statków towarowych i pasażerskich, w tym MS Batory.

Sport Do 1939 roku w mieście funkcjonował klub piłkarski Strzelec Horodenka.

Pobliskie miejscowości Kołomyja Obertyn (Abdank) Ottynia Zaleszczyki

Przypisy

Linki zewnętrzne

Historia Żydów w Horodence na portalu Wirtualny Sztetl

Straszny dramat rodzinny. Archiwalne widoki miasta w bibliotece Polona

Kategoria:Miasta lokowane przez Jana II Kazimierza Wazę Kategoria:Miasta w obwodzie iwanofrankiwskim