thumb|Adam Mickiewicz wiedzie polskich poetów. Za nim Juliusz Słowacki i Zygmunt Krasiński. Jan Styka, fragment obrazu Polonia (1891) Mesjanizm – nurt literacko-filozoficzno-religijny w kulturze polskiej, którego największy rozkwit przypada na XIX wiek między powstaniem listopadowym a styczniowym.
Podobnie jak inne postacie mesjanizmu, mesjanizm polski opierał się na idei ziemskiego zbawienia ludzkości (eschatologia). W jego najbardziej rozpowszechnionej postaci zbawienie to wiązane było ściśle z narodem polskim i dokonywało się w procesie historycznym (filozofia historii). W przeciwieństwie do biblijnych postaci mesjanizmu, był to mesjanizm romantyczny, łączący w sobie refleksje filozoficzną, religijną i polityczną. Wyrażał się zarówno w traktatach, jak i dziełach literackich. Literatura i filozofia mesjanistyczna były istotnym składnikiem polskiego romantyzmu (czasem są z nim wręcz utożsamiane). Mesjanizm powstał jako ideologia narodu uciśnionego, szukającego w nim zarówno kompensacji własnych klęsk (poczucie własnej wyższości moralnej), jak i poszukującego dróg wyjścia z ucisku (funkcja mobilizacyjna). Postulowany przezeń program polityczny oparty był na wyższości moralnej i duchowej, dzięki którym „sprawa polska” miała zatriumfować nad zaborcami.
Nurty thumb|Walenty Wańkowicz, Portret Adama Mickiewicza na Judahu skale (1827–1828) Polski mesjanizm jest szerokim i różnorodnym nurtem, którego poszczególni przedstawiciele znacząco różnili się między sobą. Historycy idei dzielą mesjanizmy według różnych kryteriów: mesjanizm parakletyczny (Józef Hoene-Wroński, August Cieszkowski) – ma charakter filozoficzny, dążący do stworzenia systemu filozoficznego, łączącego religię i filozofię. Filozofia jest sposobem zaprowadzenia Królestwa Bożego na Ziemi jako królestwa Ducha Świętego (parakleta). Mesjanistyczna filozofia miała przezwyciężać różnice między filozofią a religią, i łączyć elementy racjonalistyczne z duchowymi. Mesjanizmy parakletyczne miały charakter ewolucyjny, opisując zbawienie ludzkości jako dokonujące się w procesie historycznym w toku kolejnych epok. Ten rodzaj mesjanizmu stara się rozumowo i filozoficznie dowieść swoich twierdzeń. mesjanizm perfekcjonizmu moralnego (Andrzej Towiański, Adam Mickiewicz) – jest to mesjanizm rewolucyjny, radykalnie irracjonalistyczny, krytykujący myślenie filozoficzne, podejście naukowe i racjonalne oraz przeciwstawiający im intuicję, objawienie, głębię uczucia czy doskonałość moralną. Przypisuje on duże znaczenie wybitnym jednostkom (genialnym, doskonałym moralnie, natchnionym), które prowadzą zbiorowości (przede wszystkim naród) do walki ze złem. Ten rodzaj mesjanizmu podawał w wątpliwość wartość rozumowego dowodzenia twierdzeń, starając się zrealizować swoje wizje za pomocą czynu moralnego. mesjanizm poetycki (mesjanizm natchnienia) (Juliusz Słowacki, Zygmunt Krasiński) – był nurtem łączącym elementy obu powyższych. Przyznawał dużą rolę natchnieniu i mistycyzmowi, jednak nie przeciwstawiał ich ostro myśleniu racjonalistycznemu i filozofii. Natchniony poeta miał w tym nurcie pozycję uprzywilejowaną, wskazując kierunek rozwoju narodowi. Ten rodzaj mesjanizmu starał się wyrazić w natchnionej twórczości poetyckiej, wpływając na żywiołowy rozwój wielu nurtów literackich polskiego romantyzmu.
Inny podział bierze pod uwagę rodzaj podmiotu, który jest centralny dla danego nurtu. Zgodnie z tym wyróżnia się: mesjanizmy jednostkowe (indywidualne, osobowe) – przypisujące główną rolę wybitnym charyzmatycznym jednostkom (przywódcy religijni czy polityczni, poeci). Ten typ mesjanizmu prezentowali: Hoene-Wroński, Adam Mickiewicz w III części Dziadów. mesjanizmy zbiorowe – przypisujące główną rolę narodom. Ten typ mesjanizmu prezentują Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego Mickiewicza; mesjanizmy mieszane, w których ludzkość zbawiana jest przez wybitne jednostki i wybrane narody. Ten rodzaj mesjanizmu prezentowali: Juliusz Słowacki, Adam Mickiewicz w Prelekcjach paryskich.
Rozwój idei Głównym okresem rozwoju mesjanizmu, w którym ukształtowały się jego charakterystyczne cechy, jest okres pomiędzy powstaniem listopadowym a powstaniem styczniowym. Jest to okres mesjanizmu klasycznego. Poprzedzony on jest okresem premesjanistycznym (trzy pierwsze dekady XIX w.), w którym nie istniała jeszcze sama nazwa, ale w którym pojawiły się niektóre idee zapowiadające klasyczny mesjanizm. Idee rozwijające się od powstania styczniowego do II wojny światowej zaliczane są do okresu neomesjanistycznego.
Korzenie Chociaż mesjanizm polski uznawany jest za nurt bardzo oryginalny, to wiele aspektów upodabnia go do innych mesjanizmów. Pierwotną formą mesjanizmu jest narodowo-religijny mesjanizm żydowski, łączący wiarę w nadejście Mesjasza i przynależność do narodu wybranego. Chrześcijańskie mesjanizmy miały charakter millenarystyczny, opierając się na wierze w powtórne przyjście Mesjasza-Chrystusa, który miałby panować przez tysiąc lat przed nastaniem Sądu Ostatecznego. Mesjanizmy rozkwitły w romantyzmie, stawiając sobie za cel odnowienie duchowości i religii w opozycji zarówno do myślenia oświeceniowego, jak i do instytucjonalnej religii reprezentowanej przez Kościół katolicki. O ile w myśli oświeceniowej silne były wątki empiryczne i racjonalistyczne, to romantyzm podkreślał rolę emocji i wyobraźni.
Mesjanizm polski, obok francuskiego i niemieckiego był najżywotniejszą postacią romantycznego mesjanizmu. Był tworzony przede wszystkim w polskich środowiskach emigracyjnych przebywających we Francji po powstaniu listopadowym. Pod względem filozoficznym czerpał z wielu stanowisk filozoficznych: francuskiej filozofii religijno-społecznej, niemieckiego idealizmu, mistycyzmu Jakoba Böhmego i Emanuela Swedenborga, sarmatyzmu i słowianofilstwa. Dodatkowo szukano racjonalizacji upadku państwa polskiego, represji po powstaniu listopadowym i własnej słabości wobec zaborców. Znajdowano ją w podkreślaniu własnej wyższości moralnej, traktowaniu nieszczęść i cierpienia jako sił oczyszczających, czy interpretacji własnego losu w kategoriach biblijnego odkupienia grzechów. Sprzyjało to powstawaniu dzieł literackich i filozoficznych podkreślających wyjątkową misję historyczną narodu polskiego i mitologizujących polską przeszłość. W związku z warunkami społecznymi i politycznymi, polski romantyzm uzyskał charakter krytyczny, czy wręcz rewolucyjny wobec rzeczywistości (w przeciwieństwie np. do mesjanizmu niemieckiego, który rzeczywistość afirmował).
Pewne elementy filozofii mesjanistycznej można znaleźć na początku XIX w. w twórczości Jana Pawła Woronicza. W okresie przed powstaniem listopadowym idee premesjanistyczne wyrażali m.in. Józef Gołuchowski, Joachim Lelewel czy Maurycy Mochnacki.
Józef Hoene-Wroński thumb|Laurent-Charles Maréchal, Portret Józefa Hoene-Wrońskiego (1845)
Pierwszą wyraźną artykulacją idei mesjanizmu była twórczość Józefa Hoene-Wrońskiego, który jako pierwszy w kulturze polskiej użył tego terminu w liście do papieża Leona XII (1827), a w druku od 1831 w odniesieniu do własnej filozofii.
Filozofia Józefa Hoene-Wrońskiego określana jest mianem „filozofii absolutnej” lub właśnie „mesjanizmu”. Był to oryginalny i rozbudowany system filozoficzny rozwijany w licznych, pisanych w języku francuskim pracach. Autor, wychodząc od krytyki Hegla i Kanta, stworzył historiozoficzny system w którym wskutek postępu dochodzić miało do połączenia filozofii, religii (wypływającej z chrześcijaństwa, ale nie tożsamej z nim), reformy nauk, wyjaśnienia celu dziejów oraz osiągnięcia pełni człowieczeństwa. Mesjanizm ten był „filozofią absolutną”, wypełniającą obietnicę daną ludzkości przez Mesjasza-Chrystusa. Mesjanizm Hoene-Wrońskiego nie miał charakteru mistycznego, jak dominujący później nurt mesjanizmu romantycznego, lecz filozoficzny, i dla odróżnienia nazywany jest czasem mesjanizmem naukowym.
System filozoficzny Hoene-Wrońskiego nie znalazł od razu kontynuatorów. Dopiero w latach 40. XIX wieku został doceniony przez Adama Mickiewicza i Antoniego Bukatego, a za nimi przez innych autorów. Mesjanizm Mickiewicza i Towiańskiego, tworzący główny nurt tej idei, znacząco różnił się jednak od filozofii Hoene-Wrońskiego, przejmując od niej tylko pewne elementy i samą nazwę, traktując mesjanizm szerzej i nadając mu charakter narodowo-mistyczny. Sam Hoene-Wroński odrzucał taką interpretację mesjanizmu w Adresse aux nations civilisées (1848), a Mickiewiczowi zarzucał plagiat i kompromitację swoich idei.
Filozofia Hoene-Wrońskiego, pozostająca odrębną i uboczną postacią mesjanizmu, znajdowała jednak zwolenników aż do XX w., kiedy romantyczny mesjanizm był już tylko nurtem historycznym. Do współczesnych zwolenników mesjanizmu Wrońskiego należeli Paulin Chomicz, Czesław Jastrzębiec-Kozłowski i Jerzy Braun, którzy powołali w dwudziestoleciu międzywojennym Instytut Mesjaniczny. Poza Polską zwolennikami Hoene-Wrońskiego był m.in. Francis Warrain. Pisma Wrońskiego czytane też były przez Charles’a Baudelaire’a i cesarza Piotra II.
August Cieszkowski thumb|August Cieszkowski (Maksymilian Fajans) Filozofia Augusta Cieszkowskiego powstawała niezależnie od dwóch innych źródeł mesjanizmu – filozofii Hoene-Wrońskiego i kręgu towiańczyków. Z kolei sam Cieszkowski miał wpływ na innych mesjanistów, poprzez sformułowanie założeń filozofii czynu, a bezpośrednio na Zygmunta Krasińskiego, który uważał go za swojego mistrza i powiernika. Cieszkowski obracał się w kręgu filozofii niemieckiej (po niemiecku ogłosił też wiele swoich prac) i jest jednym z najważniejszych przedstawicieli wczesnego heglizmu, mającym istotny wpływ na rozwój filozofii Karola Marksa.
Mesjanizm jest tylko jednym z elementów rozbudowanej filozofii Cieszkowskiego. W takich pracach jak Prolegomena do historiozofii (1838), Bóg i palingeneza (1842) i Ojcze nasz (1848), Cieszkowski starał się zbudować system historiozoficzny. Podobnie do millenarystów, Cieszkowski dzielił dzieje na trzy epoki, odpowiadające Trójcy Świętej. W trzeciej epoce, epoce Ducha Świętego, nastąpić miało odnowienie moralne ludzkości i zapanować miała uniwersalna „religia Parakleta”. Postęp przez epoki następuje w drodze ewolucji i ma charakter moralno-religijny. Cieszkowski odchodził od stanowiska katolickiego, uważał, że zbawienie przez Chrystusa jest procesem jeszcze nie zakończonym i dokonuje się również na Ziemi.
Adam Mickiewicz thumb|Dagerotyp Adama Mickiewicza w okresie prelekcji paryskich (1840–1844) Mesjanistyczne idee Adama Mickiewicza, ze względu na wysoką formę literacką w jakiej zostały zaprezentowane, a także ze względu na jego rolę w kulturze narodowej, zadecydowały o znaczeniu mesjanizmu dla polskiego romantyzmu, a także o jego zasadniczej formie. Mickiewicz zaczerpnął od Hoene-Wrońskiego nazwę mesjanizm, jednak nadał jej odmienne treści i narodowy wymiar. W Prelekcjach paryskich Mickiewicz nazwał mesjanizmem filozofię swoją oraz Towiańskiego. Mickiewiczowi przypada też zasługa rozpowszechnienia idei mesjanistycznych, natomiast filozofia Hoene-Wrońskiego stopniowo została zmarginalizowana.
Mesjanistyczna twórczość Mickiewicza nie jest jednorodna i zauważyć w niej można ewolucję poglądów. W poszczególnych dziełach, odmienny jest np. podmiot, któremu przypisywana jest moc prowadzenia do zbawienia. W III Części Dziadów jest to wybitna jednostka („mąż 44”), natomiast w Księgach narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego cierpiący naród polski („Polska Chrystusem narodów”). W Prelekcjach paryskich Mickiewicz zsyntetyzował te dwa pojęcia, wskazując, że wybitne jednostki i narody prowadzą ludzkość do zbawienia. Szczególne role pełnią narody słowiańskie (przede wszystkim Polacy) oraz Francuzi. Mickiewicz wskazywał narodom słowiańskim drogę wspólnej aktywności politycznej alternatywną wobec zdominowanego przez Rosję ruchu panslawistycznego.