Skolioza (łac. scoliosis, z gr. σκολιός skoliós – krzywy) – skrzywienie kręgosłupa, zwane często „bocznym skrzywieniem kręgosłupa”. Wbrew tej nazwie, skolioza nie jest jedynie bocznym skrzywieniem, a trójpłaszczyznowym.
Skoliozą określa się zniekształcenie wynoszące ponad 10° w płaszczyźnie czołowej. Do określania stopnia zniekształcenia wykorzystuje się metodę Cobba.
Skolioza rozpatrywana jest jako trójpłaszczyznowe zniekształcenie kręgosłupa. Obejmuje ono: skrzywienie w płaszczyźnie czołowej (boczne skrzywienie kręgosłupa); skrzywienie w płaszczyźnie strzałkowej (lordo- lub kifo- skolioza); skrzywienie w płaszczyźnie poprzecznej (rotacja i torsja kręgów).
Pomimo wielu hipotez próbujących wyjaśnić przyczynę powstawania skoliozy strukturalnej, nadal 85% z nich stanowią skoliozy idiopatyczne (czyli o nieznanej przyczynie). Wiadomo jednak, że jej przyczyną nie jest zła postawa lub niewłaściwe nawyki jedzenia i siedzenia ani noszenie teczki lub plecaka w jednej ręce.
thumb|Skrzywienie o 30° w odcinku piersiowym i 53° w odcinku lędźwiowym
Objawy 350px|left|thumb| Skolioza 40⁰ Objawami skoliozy, które można zauważyć bez badania radiologicznego są: wygięcie kręgosłupa na bok; zwykle w części piersiowej i w prawo; najbardziej widoczne przy pochyleniu do przodu wystawanie barku do przodu i ku górze z jednej strony asymetria trójkątów taliowych czasami przemieszczenie jednego z bioder ku górze i do przodu trudności we właściwym dopasowaniu odzieży wystawanie do tyłu jednej strony klatki piersiowej (garb żebrowy); najbardziej widoczne przy pochyleniu do przodu wyboczenie tułowia wał lędźwiowy u dziewcząt cofnięcie jednej piersi i sprawianie wrażenia, że jest mniejsza. Nie należy mylić skoliozy z wadą postawy (postawą skoliotyczną), którą można łatwo skorygować w pozycji wyprostowanej. Jeśli plecy dziecka nie są proste, mimo że stara się ono stać tak prosto, jak to możliwe, wtedy uznaje się, że ma skoliozę.
thumb|150px|Metoda pomiaru kąta skoliozy
Epidemiologia Skrzywienie o kącie poniżej 5° według Cobba występuje u 42,8% populacji. Skrzywienie o kącie 6° – 10° – u 17,6% Skrzywienie o kącie 11° – 15° – u 6,3% Skrzywienie o kącie 16° – 20° – u 3,4% Skrzywienie o kącie 21° – 25° – u 1,8%
Przy kącie skrzywienia 6° – 10° schorzenie to dotyczy podobnego procentu dziewcząt i chłopców, ale w miarę wzrostu stopnia skrzywienia zwiększa się przewaga dziewcząt. Przy kącie 11° – 20° stosunek dziewcząt do chłopców wynosi 1,4:1, przy kącie 21° – 30° – 5,4:1, a powyżej 30° – 7,5:1. Skoliozy wczesnodziecięce oraz dziecięce w wieku 4–6 lat występują częściej u chłopców, ale w starszych grupach wiekowych występuje przewaga dziewcząt. Skoliozy młodzieńcze występują u dziewcząt 7 razy częściej.
Podział skolioz Ze względu na lokalizację piersiowe piersiowo-lędźwiowe lędźwiowe.
Ze względu na liczbę łuków jednołukowe dwułukowe wielołukowe
Ze względu na stopień mechanicznego wyrównania się skrzywienia wyrównane (skompensowane) niewyrównane (zdekompensowane)
Ze względu na korektywność skrzywienia – podział Wejsfloga I stopień – wyrównujące się czynnie (za pomocą napięcia mięśni) całkowicie lub częściowo II stopień – wyrównujące się biernie (poprzez ułożenie na boku lub zwis) całkowicie lub częściowo III stopień – nie wyrównujące się czynnie ani biernie IV stopień – nie wyrównuje się czynnie ani biernie, a na radiogramie widoczne są zmiany zwyrodnieniowe chrząstki stawowej
Ze względu na wielkość kąta skrzywienia Podział Bogdanowa I stopień skrzywienia – do 20° II stopień skrzywienia – od 20–40° III stopień skrzywienia – od 40–60° IV stopień skrzywienia – powyżej 60°
Podział Grucy Uwzględnia kąt skrzywienia badany metodą Cobba. I stopień – do 30° II stopień – od 30 do 60° III stopień – od 60 do 90° IV stopień – powyżej 90°
Ze względu na występowanie skolioz w różnych okresach wzrostu dziecka skrzywienia wczesnodziecięce (niemowlęce) – od 0 do 3 roku życia ustępujące – charakteryzujące się zanikaniem skrzywienia wraz z wiekiem, często jeszcze w pierwszym roku życia postępujące – deformacja wzrasta z wiekiem złośliwe – bardzo szybko narastająca deformacja (np. wzrost o 50 stopni w przeciągu 4 miesięcy) łagodne – charakteryzujące się powolnym wzrostem deformacji a czasem nawet fazą zmniejszenia się skrzywienia przed ponownym pogorszeniem skrzywienia dziecięce – od 3 do 8 roku życia skrzywienia dorastających – występują w okresie pokwitania
Ze względu na etiologię Podział Cobba Skoliozy czynnościowe (funkcjonalne) – zmiany dotyczą jedynie płaszczyzny czołowej i ustępują po wyeliminowaniu czynnika wywołującego. Skoliozy strukturalne – są zawsze zniekształceniem w płaszczyźnie czołowej, strzałkowej i poprzecznej (poziomej). Powstają tylko w okresie wzrostu (najczęściej między 1–3, 7–9 i 12–15 rokiem życia). kostnopochodne wrodzone torakopochodne układowe nerwopochodne wrodzone porażenne wiotkie porażenne spastyczne mięśniowopochodne wrodzone dystrofie mięśniowe inne idiopatyczne (o nie ustalonej etiologii)
Podział McAlistera i Shackelforda Skoliozy funkcjonalne w ramach wady postawy – odwracalne przy prawidłowym leczeniu Skoliozy utrwalone – charakteryzują się progresją deformacji i przykurczami oraz zmianami strukturalnymi Skoliozy reaktywne reflektoryczne związane z bodźcami bólowymi w uszkodzeniach układu pozapiramidowego psychogenne statyczne, związane z zaburzeniami statyki metaboliczne skoliozy nerwowo-mięśniowopochodne w poliomyelitis w mózgowym porażeniu dziecięcym w urazowym uszkodzeniu rdzenia w syryngomielii w mielodysplazji w ataksji Friedreicha w dystrofiach mięśniowych skoliozy kostnopochodne wrodzone w chorobie Scheuermanna w neurofibromatozie po złamaniach kręgosłupa w osteochondrozie i spondyloartrozie w anomaliach dolnego odcinka kręgosłupa lędźwiowego w artropatiach Skoliozy towarzyszące chorobom układowym w chorobie Marfana w chorobie Ehlersa-Danlosa w artrogrypozie we wrodzonej łamliwości kości w chorobie Morquio w postępującym kostniejącym zapaleniu mięśni Skoliozy jatrogenne po naświetlaniach i oparzeniach klatki piersiowej po zabiegach operacyjnych
Diagnostyka Pierwszoplanowe znaczenie w diagnostyce skolioz ma badanie radiologiczne. Określa ono: stopień skrzywienia kręgosłupa, rotację, torsję oraz sklinowacenie; obecność innych nieprawidłowości kości, szczególnie klatki piersiowej i miednicy; dynamikę procesu skrzywienia; rokowanie na podstawie testu Rissera oraz oznaczania wieku szkieletowego; podstawy planowania rodzaju i rozległości zabiegów operacyjnych. W diagnostyce skolioz stosuje się też metody komputerowe. Są one precyzyjne i nieinwazyjne, jednak najczęściej pozwalają ocenić tylko zewnętrzne objawy wady postawy. Do metod tych zalicza się: Technikę Moira – oparta jest na zjawisku interferencji fal świetlnych i polega na wykorzystaniu załamywania się wiązki światła, do czego służy raster. Uzyskany obraz obiektu z tzw. prążkami mory (plecy badanej osoby) odbierany jest przez specjalny układ optyczny z kamerą. Następnie obraz przekazywany jest na monitor analogowy i do komputera, który wyznacza trójwymiarowy obraz pleców i dokładnie analizuje ponad 50 parametrów w płaszczyźnie czołowej i strzałkowej. W wyniku tego otrzymuje się zbiór współrzędnych przestrzennych powierzchni ciała i jej mapę warstwicową. Metodę ISIS (ang. Integrated Shape Investigation System) – wywodzi się z techniki zwanej fotogrametrią. Posturometr-S – jest to elektroniczne urządzenie diagnostyczno-pomiarowe.Ocenę postawy ciała można dokonać w pozycji stojącej lub siedzącej. Dodatkowo można określić zakres ruchów i ruchomości w stawach w płaszczyźnie strzałkowej i czołowej i poprzecznej w pozycji stojącej, siedzącej lub leżąc. Ocenę czynnościową kręgosłupa można dokonać w skłonach bocznych oraz w skłonie w przód i w tył. Za pomocą tego urządzenia można zmierzyć obwody, poszczególne odcinki ciała, jak też wielkość garbu żebrowego, dokonać pomiarów w obrębie miednicy i kończyn dolnych. Składa się z układu mechanicznego, który służy do wskazania wodzikiem pomiarowym położenia mierzonego punktu oraz ze sprzężonego z nim układu elektronicznego, który oblicza położenia wodzika pomiarowego w przestrzeni trójwymiarowej. Podczas badania określa się położenia odpowiednich punktów na ciele badanego, a następnie na podstawie tych punktów komputer tworzy wizerunek postawy ciała i kręgosłupa a dzięki programowi diagnostycznemu porównuje z prawidłowymi wartościami. Niewątpliwą zaletą urządzenia jest powtarzalność pomiaru. Metrecom System – służy do oceny postawy ciała, krzywizn, zakresu ruchów i ruchomości międzysegmentalnej w płaszczyźnie strzałkowej i czołowej w pozycji stojącej, a także do oceny czynnościowej kręgosłupa w skłonach bocznych oraz w skłonie w przód i w tył. Za pomocą tego urządzenia można zmierzyć też wielkość garbu żebrowego, dokonać oceny miednicy i kończyn dolnych oraz dystrybucji ciała, a także dokonać analizy równowagi. Urządzenie złożone jest z części głównej, jaką stanowi kolumna z odpowiednim czujnikiem oraz aparatury komputerowej wyposażonej w specjalny program do badań postawy ciała. Podczas badania określa się położenia odpowiednich punktów na ciele badanego w stosunku do kolumny, a następnie na podstawie tych punktów komputer tworzy wizerunek postawy ciała i kręgosłupa oraz porównuje z prawidłowymi wartościami Technikę pojemnościową – wykorzystuje zależności geometryczne w budowie kondensatora elektrycznego, w którym jedną elektrodą jest powierzchnia ciała badanego, a drugą metalowa płytka, która przesuwa się równolegle do płaszczyzny pomiarów, stymulując w ten sposób kondensator o zmiennej pojemności.
Do oceny zmian strukturalnych i innych wewnętrznych wykorzystuje się także: obliczanie trójpłaszczyznowego zniekształcenia skrzywienia ze standardowych rentgenogramów przez zastosowanie urządzenia skaningowego, które umożliwia równoległe wykonywanie zdjęć w płaszczyźnie strzałkowej i czołowej; trójpłaszczyznową geometryczną ocenę kręgów. Na radiogramach przednio-tylnym i bocznym dokonuje się trójpłaszczyznowej oceny poszczególnych kręgów, opierając się na czterech punktach wyznaczonych na trzonie kręgu; trójwymiarową tomografię komputerową – jest to jedyna metoda, która pozwala na ocenę zmian ilościowych w skoliozach. jądrowy rezonans magnetyczny – pozwala na ocenę struktur nerwowych i kształtu kanału kręgowego; największe zastosowanie ma w diagnostyce skrzywień wrodzonych; ultrasonografię – pozwala na ocenę torsji klatki piersiowej i rotacji poszczególnych kręgów w leżeniu przodem i w pozycji stojącej.
W diagnostyce skolioz znaczenie mają też: test Bertranda, test ścienny Degi, test Thomasa, badanie objawu Trendelenburga, objawu Duchenne’a, objawu Derbolowsky’ego i objawu Otta-Schobera, test Patricka, test Mennella, test na przykurcz odwiedzeniowy stawu biodrowego, test Lasègue’a oraz test Fukudy.
Patomechanika Powstawanie i rozwój skoliozy zależy od dwóch podstawowych czynników: etiologicznego, który zapoczątkowuje powstanie skrzywienia; biomechanicznego, który jest wspólny dla wszystkich skrzywień bez względu na etiologię i działa zgodnie z prawami grawitacji oraz prawami wzrostu (prawo Delpecha-Wolffa).
Wejsflog (1954) podzielił przebieg bocznego skrzywienia kręgosłupa na trzy grupy określane jako objawy I, II i III rzędu: Objawy I rzędu (bezpośrednie) obejmują: boczne wygięcia pierwotne; boczne wygięcia wtórne (kompensacyjne) – są przejawem dążenia do wyrównania zaburzeń osi mechanicznej kręgosłupa; przywracają równowagę i statykę tułowia; rotację – jest to obrót kręgu wokół osi podłużnej. Trzon kręgu skręca się w stronę wypukłości skrzywienia; boczne przesunięcie kręgów; zmiany kształtu kręgów: torsję, sklinowacenie, spłaszczenie i poszerzenie. Objawy II rzędu (pośrednie bliskie) obejmują: garb żebrowy tylny, występujący po wypukłej stronie skrzywienia; wgłębienie żebrowe, występujące po wklęsłej stronie skrzywienia; wał lędźwiowy;