thumb|500px|Rozmieszczenie ugrupowań dialektalnych języka serbsko-chorwackiego przed migracjami w XVI wieku thumb|500px|Dialekty sztokawskie Dialekty sztokawskie lub narzecze sztokawskie () – jedno z trzech głównych ugrupowań dialektów języka serbsko-chorwackiego, jedno z ogniw południowosłowiańskiego kontinuum dialektalnego.
Dwa pozostałe ugrupowania dialektów serbsko-chorwackich to narzecze kajkawskie i czakawskie. Ich nazwy wywodzą się od odpowiednika zaimka pytajnego ‘co’, który w dialektach sztokawskich brzmi lub i pochodzi z psł. *čьto, od XIV wieku z dysymilacją do što.
Na obszarze języka serbsko-chorwackiego występują trzy duże dialekty (względnie grupy dialektów): sztokawski, kajkawski i czakawski. Różnice między dialektami są na tyle poważne, że nie wszystkie z nich są wzajemnie zrozumiałe. Na dialektach sztokawskich, a w szczególności na dialekcie wschodniohercegowińskim oparto literacki język serbsko-chorwacki oraz wszystkie serbsko-chorwackie standardy literackie: serbski, chorwacki, bośniacki i czarnogórski.
Cechy językowe Większość charakterystycznych cech sztokawskich jest dzielona z językiem literackim. Są to przede wszystkim innowacje powstałe w okresie od XIII do XV wieku. Z cech fonetycznych można wskazać przede wszystkim: w dialektach nowosztokawskich cofnięcie prasłowiańskiego miejsca akcentu o jedną sylabę. Innowacji tej nie posiadają dialekty starosztokawskie, jak np. dialekt czarnogórski czy sławoński, rozwój prasłowiańskich jerów *ъ, *ь do jednej samogłoski a, jedynie w gwarach czarnogórskich zachował się na tym miejscu specjalny fonem kontynuujący pierwotne jery, rozwój psł. nosówek *ę i *ǫ w odpowiednio e i u, rozwój psł. *vъ- i *vь- w nagłosie w u-, np. ùnuk, ûš < psł. *vъnukъ, *vъšь, rozwój psł. sylabotwórczego *ĺ̥ i *l̥ w u, np. vûk, vȕna, pûk < psł. *vĺ̥kъ, *vĺ̥na, *pl̥kъ, kończące sylabę l przechodzi w o, np. petao, dop. petla, rozwój psł. *ť, *ď w ć i đ, które zachowują swoją odrębność fonemiczną, rozwój psł. *stj i *zdj w št i žd, jeśli nie liczyć wyjątkowych šć i žđ m.in. w gwarach wschodniej Bośni, wtórne jotowanie spółgłosek zwartych, zaświadczone od XVI wieku, np. nȅćāk < net-jak, grôblje < grob-je, nieznane gwarom czakawskim i kajkawskim, przejście grupy čr- w cr-, np. crn, crven, na dużym obszarze zanik fonemu χ, zachodząca od XVI wieku, który został zastąpiony przez j, v, g, k, f, ɣ, w zależności od pozycji.
W morfologii występuje szereg innowacji, są to między innymi: odmiana typu naći, nađem < nadjem < najdem, utworzenie nowej końcówki dopełniacza -ā, synkretyzm celownika, narzędnika i miejscownika w liczbie mnogiej i używanie w ich miejscu końcówek pochodzących z liczby podwójnej, datowane na XVI wiek.
Większość z tych innowacji nie dosięgnęła gwar torlackich, a bardzo rzadko dosięgały gwar kajkawskich i czakawskich.
Podział thumb|Współczesne granice wymowy jacia w dialektach serbsko-chorwackich: Ze względu na rozwój akcentuacji dialekty sztokawskie można podzielić na dialekty nowosztokawskie, objęte retrakcją akcentu oraz dialekty starosztokawskie, nie objęte nią, bądź objęte tylko częściowo.
Ze względu na wymowę psł. *ě (jać) wyróżnia się dialekty ekawskie z wymową typu mléko, vȅra, jekawskie z wymową typu mlijèko, vjȅra oraz ikawskie z wymową typu mlíko, vȉra.
Spośród dialektów sztokawskich wyodrębnia się następujące ugrupowania gwarowe: dialekt wschodniohercegowiński, dialekt szumadyjsko-wojwodiński, dialekt czarnogórski, dialekt kosowsko-resawski, dialekt młodszy ikawski, dialekt wschodniobośniacki, niekiedy uznawany też za poddialekt dialektu wschodniohercegowińskiego, dialekt slawoński.
Często do grupy dialektów sztokawskich zalicza się też dialekty torlackie nazywane wówczas średniosztokawskimi, choć w innych klasyfikacjach jest to odrębne ugrupowanie dialektalne. Do tych dialektów należą: dialekt prizreńsko-południowomorawski, dialekt svrljisko-zaplański, dialekt timocko-łużnicki.
Wątpliwości budzi dialekt ikawski Istrii, do którego należą też używane głównie we Włoszech gwary molizańsko-chorwackie, który bywa klasyfikowany jako dialekt sztokawski, czakawski lub też jako dialekt przejściowy sztokawsko-czakawski.
Zobacz też dialekty czakawskie dialekty kajkawskie dialekty torlackie
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Języki i dialekty w Chorwacji