thumb 23 pułk Ułanów Grodzieńskich (23 p.uł.) – oddział kawalerii Wojska Litwy Środkowej i Wojska Polskiego II RP oraz Armii Krajowej.

Pułk stacjonował w garnizonie Postawy. Święto pułkowe obchodzono 1 czerwca w rocznicę powstania pułku.

Oddział sformowany został w wyniku połączenia IV dywizjonu 3 pułku strzelców konnych, 211 pułku ułanów i 2 dywizjonu huzarów Litwy Środkowej. Numer „23" otrzymał 1 czerwca 1921.

Jednostka nawiązywała do tradycji 23 pułku Ułanów Litewskich z powstania listopadowego.

Formowania i walki o granice W walkach o granice II Rzeczypospolitej wzięło udział kilka jednostek kawaleryjskich, do których to bojowych tradycji i ciągłości organizacyjnej odwoływał się 23 pułk Ułanów Grodzieńskich.

Grodzieński pułk ułanów Jednym z nich był utworzony w ramach Samoobrony Ziemi Grodzieńskiej oddział konnych wywiadowców Grodzieńskiego pułku strzelców por. Stanisława Czeczułowicza. W grudniu 1918 liczył on 3 oficerów, 43 szeregowych i 34 konie. W styczniu 1919 zwiadowcy walczyli z oddziałami niemieckiej armii Ober-Ostu. 4 lutego 1919, kawalerzyści półszwadronu Ziemi Grodzieńskiej złożyli przysięgę wojskową, a 22 lutego zostali włączeni w skład Dywizji Litewsko-Białoruskiej, stacjonującej w owym czasie w Wołkowysku, stanowiąc jej kawalerię dywizyjną. W kwietniu 1919 półszwadron walczył w rejonie Baranowicz. Tam został wzięty do niewoli sowieckiej, a następnie bestialsko zamordowany por. Stanisław Sołtan. Wiosną 1919 półszwadron został przeformowany w szwadron Ułanów Grodzieńskich. 26 stycznia 1920, z oddziałów konnych wywiadowców Mińskiego i Wileńskiego pułku strzelców utworzono 2 szwadron Ułanów Grodzieńskich pod dowództwem por. Władysława Kamińskiego. Kilka dni później, oba dywizjony utworzyły III dywizjon 3 pułku strzelców konnych, pod dowództwem rtm. Jerzego Ursyna Niemcewicza. Dywizjon nadal wykonywał zadania jazdy organicznej Dywizji LB. W trakcie lipcowego odwrotu sformowano kolejny szwadron. Wówczas dywizjon rtm. Jerzego Ursyna Niemcewicza liczył 15 oficerów, 4 podchorążych, 2 lekarzy i 546 szeregowych. Koni wystarczyło tylko dla około 50% stanu osobowego. W sierpniu dywizjon walczył w bitwie warszawskiej, a na przełomie września i października wziął udział w bitwie niemeńskiej. Następnie dołączył do grupy wojsk gen. Lucjana Żeligowskiego, których zadaniem było opanowanie Wilna, i 9 października 1920 wkroczył na czele oddziałów polskich do Wilna. Będąc w składzie Wojsk Litwy Środkowej, dywizjon przyjął nazwę Grodzieńskiego pułku ułanów i wszedł w skład Wileńskiej Dywizji Jazdy. 21 października 1920 do pułku włączony został Oddział Jazdy Kresowej rtm. Konrada Łozińskiego. W tym składzie, w dniach 12–25 listopada 1920, pułk uczestniczył w zagonie na Kiejdany. W lutym pułk został uzupełniony przez część III dywizjonu 2 pułku strzelców konnych (II dywizjon huzarów).

23 pułk Ułanów Nadniemeńskich Kolejną formacją, do której tradycji odwołuje się 23 pułk ułanów, był sformowany na początku lipca 1920 w Wilnie ochotniczy pułk jazdy rtm. Jerzego Dąbrowskiego, którego trzon stanowił IV dywizjon 3 pułku strzelców konnych. W jego składzie był też szwadron marszowy i szwadron karabinów maszynowych pułku Jazdy Tatarskiej oraz oddział konnych wywiadowców Nowogródzkiego pułku strzelców. Oddział nazywany był pułkiem Obrony Wilna lub Jazdą rtm. Dąbrowskiego. Po walkach w obronie Wilna do swej macierzystej formacji odszedł szwadron marszowy pułku Jazdy Tatarskiej, a rtm. Dąbrowski otrzymał rozkaz sformowania 211 ochotniczego pułku ułanów. Ułani nadniemeńscy walczyli w bitwie warszawskiej, a następnie niemeńskiej. Potem dołączyli do grupy wojsk gen. Lucjana Żeligowskiego i w ich składzie ruszyli na Wilno. Pod koniec stycznia 1921 roku, 211 ochotniczy pułk Ułanów Nadniemeńskich został przeformowany w 23 pułk Ułanów Nadniemeńskich.

Rozkazem dowódcy wojsk Litwy Środkowej gen. Żeligowskiego z 30 maja 1921, dotychczasowy pułk Ułanów Grodzieńskich oraz pułk Ułanów Nadniemeńskich zostały połączone w jeden pułk jazdy – 23 pułk Ułanów Grodzieńskich.

Kawalerowie Virtuti Militari 40x40px|left Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1918–1920st. uł. Adam Bałaga* nr 5214 kpr. Jan Bargłowski plut. Mieczysław Bieniasz* nr 5210 pchor. Stanisław Eustachy Branicki kpr. Kazimierz Bychowski uł. Stefan Czernic kpr. Julian Czuczeło nr 3793 rtm. Stanisław Czuczełowicz nr 2134 rtm. Jerzy Dąbrowski mjr Władysław Dąbrowski ppor. Kazimierz Ertman plut. Gustaw Iwanicki* nr 5211 st. wchm. Michał Jabłoński pchor. Mieczysław Janusz* nr 5209 st. uł. Józef Jurkiewiczuł. Jan Jagodziński* nr 5215 por. Władysław II Kamiński nr 2136 ppor. Franciszek Karassek* nr 5207 kpr. Dominik Kłunejko ppor. Bolesław Kochanowski nr 4070 st. uł. Wacław Ledziński rtm. Konrad Łoziński ppor. Stanisław Malecki ppor. Bronisław Malinowski* nr 5208 kpr. Józef Maziec nr 4157 plut. Rudolf Neugebauer nr 2181 ppor. Stanisław XI Nowicki pchor. Kazimierz Orechwa ppor. Jan Pietraszko plut. Piotr Prejsswachm. Stanisław Skarżyński nr 4115 plut. Apolinary Skobelski* nr 5213 kpr. Michał Skowroński ppor. Józef Skrzypkowski ppor. Julian Sokołowski śp. ppor. Stanisław Sołtan nr 4925 ppor. Stanisław Sołtykiewicz ppor. Marek Roman Stempkowski plut. Oskar Strumbers* nr 5212 plut. Stanisław Trochimowicz plut. Michał Tuczkowski nr 2154 st. uł. Julian Turbak wachm. Bronisław Wąsowicz nr 165 uł. Kazimierz Więckowski nr 4286

Pułk w okresie pokoju 30 maja 1921 dotychczasowy pułk Ułanów Grodzieńskich oraz pułk Ułanów Nadniemeńskich zostały połączone w jeden pułk jazdy – 23 pułk Ułanów Grodzieńskich. Do maja 1922 pułk stacjonował poszczególnymi szwadronami we wsiach na Wileńszczyźnie. Po przyłączeniu Litwy Środkowej do Rzeczypospolitej, pułk w latach 1922–1924 wchodził w skład III Brygady Jazdy, w latach 1924–1937 był jednostką organiczną 3 Samodzielnej Brygady Kawalerii, a po reorganizacji kawalerii wiosną 1937 wszedł w skład Wileńskiej Brygady Kawalerii.

Koszary Do końca 1921 pododdziały 23 pułku ułanów pozostawały w różnych punktach linii demarkacyjnej, a przez kolejne kilka miesięcy kwaterowały w rozproszeniu w Mejszagole, Strzelczykach i Wielkiej Rzeszy. Dopiero od kwietnia 1922, kiedy Koszary Kalwaryjskie w Wilnie opuścił 13 pułk Ułanów Wileńskich, 23 puł. wszedł w jego miejsce. W 1927 po raz kolejny pułk przeszedł na kwatery polowe. Dowództwo, drużyna dowódcy pułku, szkoła podoficerska, pluton łączności i trębaczy, ambulans sanitarny i weterynaryjny oraz oddział koni remontowych stanęły w Podbrodziu, 1. i 2. szwadron w Nowych Święcianach, pozostałe szwadrony liniowe oraz pluton ckm w dawnym klasztorze bazylianów w Berezweczu, szwadron ckm bez jednego plutonu w Białym Dworze. W październiku 1929 szwadron 1. i szwadron ckm zamieniły się miejscami postoju. W Podbrodziu pododdziały zajmowały aż 18 wynajmowanych kwater, rozrzuconych w odległości do 4 km od siebie. Dodatkowo własnymi siłami żołnierze wybudowali dwie drewniane stajnie, odpowiednio na 50 i 80 koni. Latem 1930 rozpoczęto w Podbrodziu budowę pierwszego w II Rzeczypospolitej nowego kompleksu koszarowego dla pułku kawalerii. 23 października, do niewykończonych jeszcze koszar, wprowadził się 2/23 puł. Kilka dni później dołączyły do niego szwadrony z Berezwecza. 10 listopada 1932 do nowo oddanych budynków wprowadził szwadron ckm.

W 1935 pułk przeprowadził się do nowo wybudowanych koszar w Postawach. Jako pierwszy 5 stycznia przeniósł się do Postaw z Białego Dworu 1. szwadron, w drugiej połowie stycznia – 2. szwadron z Podbrodzia, a w trzeciej dekadzie kwietnia reszta pododdziałów pułku. Szwadron zapasowy 23 puł stacjonował w Grodnie.

Do dziś (2020) z koszar w Podobrodziu (ul. Vilniaus 100) zachował się tylko jeden, częściowo przebudowany obiekt, mieszczący pierwotnie dowództwo pułku. Pamiątką po polskich kawalerzystach jest dawny kościół garnizonowy (ul. Bażnyćios 20) będący siedzibą parafii wojskowej pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa.

Koszary w Postawach zachowały się do dziś (2020) praktycznie w całości i stanowią jeden z najcenniejszych zabytków polskiego budownictwa wojskowego okresu międzywojennego. Kompleks podzielony jest między kilku użytkowników: bloki FKW pełnią nadal funkcje mieszkalne, stajnie stoją po części nieużytkowane, po części zajęte przez różne firmy i magazyny; opuszczone koszarowce niszczeją, a w zabudowaniach pomocniczych kwateruje Postawski Oddział Pograniczny i szpital wojskowy organów Służby Pogranicznej.

Zajmowane przez szwadron zapasowy Koszary Bema w Grodnie zostały rozebrane, a ich teren zabudowany jest obecnie nowymi blokami mieszkalnymi.

Konie Pułk starał się ujednolicać maści koni w szwadronach według następujących kryteriów: 1. szwadron – konie ciemnogniade, 2. szwadron – gniade, 3. szwadron – jasne kasztany, 4. szwadron – kare, szwadron ciężkich karabinów maszynowych – gniade, pluton łączności – odmastki, pluton trębaczy – siwe. Pułk w planie mobilizacyjnym „S”Nazwa pododdziałuTerminMiejsce mobilizacjidowódca pułku z drużynąalarmPostawypluton łączności1÷4 szwadronyszwadron karabinów maszynowychdrużyna dowódcy dywizjonu kawalerii nr 317Grodnoszwadron kawalerii nr 1/217pluton ckm nr 317Kwatera Głowna nr 108 (II eszelon)4poczta polowa nr 684Sąd polowy nr 1034kolumna taborowa nr 3716kolumna taborowa nr 3728szwadron marszowy 1/23 puł18pluton marszowy 1/103 szwadronu pionierów18pluton marszowy nr 1/3130szwadron zapasowydo 15

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939StanowiskoStopień, imię i nazwiskodowódca pułkuppłk dypl. Zygmunt II MiłkowskiI zastępca dowódcyppłk dypl. Jan Monwid-Olechnowiczadiutantrtm. Antoni Bohdan Słapczyńskinaczelny lekarz medycynypor. lek. Antoni Kłopotowskilekarz weterynariipor Czesław Jan Wojciechowskikomendant rejonu PW Konnegortm. adm. (kaw.) Wacław KosińskiII zastępca dowódcy (kwatermistrz)mjr Stanisław Bohdan Rusieckioficer mobilizacyjnyrtm. adm. (kaw) Szczęsny Rożałowskizastępca oficera mobilizacyjnegopor. Mieczysław Nizińskioficer administracyjno-materiałowyrtm. Grzegorz Druhowinodowódca szwadronu gospodarczegortm. Wacław Totjewoficer gospodarczykpt. int. Władysław Czarnockioficer żywnościowychor. Michał Skowrońskidowódca plutonu łącznościpor. Juliusz Stanisław Ciosińskidowódca plutonu kolarzyvacatdowódca plutonu ppanc.por. Konrad Szumski-Szaumandowódca 1 szwadronurtm. Józef Kozickidowódca plutonupor. Kazimierz Szalewiczdowódca 2 szwadronupor Zygmunt Józef Romanowskidowódca plutonuppor. Wiktor Jackiewiczdowódca plutonuppor. Olgierd Jan Kiersnowskidowódca 3 szwadronurtm. Tadeusz Szymankiewiczdowódca plutonupor. Henryk Józef Rymaszewskidowódca plutonuppor. Zdzisław Andrzej Bilińskidowódca 4 szwadronupor. Bolesław Józef Janowskidowódca plutonuppor. Marian Władysław Drzewieckidowódca szwadronu kmpor. Borys Sztarkdowódca plutonupor. Jerzy Jan Kubindowódca szwadronu zapasowegortm. Bernard Romanowskizastępca dowódcyvacatna kursiertm. Zygmunt Mackiewiczna kursiepor. Edward Ludomir Kukiel-Krajowskina kursiepor. Józef Ogoniek

Walki w kampanii wrześniowej Kampanię wrześniową pułk odbył w ramach Wileńskiej BK. Pierwszą walkę stoczył w okolicach m. Lubień. 5 września otrzymał rozkaz skierowania się w rejon Przedborza. Pułk został wzmocniony II baterią 3 dywizjonu artylerii konnej; dotarł tam 6 września po południu. Po przeprowadzeniu rozpoznania 2 szwadronem okazało się, że miejscowość zajęta jest przez piechotę i oddziały zmotoryzowane wroga. W tej sytuacji ppłk Zygmunt Miłkowski postanowił przeprowadzić atak z zaskoczenia i opanować Przedbórz. Podczas przygotowywania ataku pułk otrzymał drogą radiową rozkaz powrotu do brygady, która miała znajdować się w marszu na Niewierszyn. Zgodnie z rozkazem, pułk znalazł się w nakazanym rejonie przed świtem 7 września. Nie zastając tam własnych oddziałów, przemaszerował do lasów w okolicy Jaksonka.