thumb|Mateusz Tokarski, Portret Prymasa Michała Poniatowskiego z planem Pałacu w Jabłonnie w ręku z 1776 roku Michał Jerzy Poniatowski herbu Ciołek (ur. 12 października 1736 w Gdańsku, zm. 12 sierpnia 1794 w WarszawieKrzysztof R. Prokop, Wiadomości do biografii biskupów oraz opatów i ksień z ziem Rzeczypospolitej Obojga Narodów z osiemnastowiecznej prasy warszawskiej doby saskiej i stanisławowskiej (1729-1795), w: Archiwa, Biblioteki I Muzea Kościelne, t. 86, 2006, s. 314.) – sekretarz wielki koronny od 1768, biskup płocki od 1773, ostatni prymas I Rzeczypospolitej od 1784, członek Straży PrawJózef Wojakowski, Straż Praw, Warszawa 1982, s. 106., dziekan kapituły kolegiackiej św. Jana Chrzciciela w Warszawie w 1768 rokuLudwik Królik, Kapituła kolegiacka w Warszawie do końca XVIII wieku, Warszawa 1990, s. 197., opat komendatoryjny czerwiński w 1782 rokuKolęda warszawska na rok 1782, [b.n.s.], członek konfederacji targowickiejKorwin [Kossakowski] S., Trzeci Maj i Targowica, Kraków 1890, s. 144., prezes Komisji Edukacji Narodowej, członek Royal Society, wolnomularzOdnotowany jako wolnomularz w aktach związanego z Wielką Lożą Anglii Towarzystwa Przyjaciół Muzyki i Sztuk Pięknych: Krzysztof Załęski, Słownik polskich duchownych należących do lóż wolnomularskich, „Ars Regia” 11/18 2008–2009, s. 145., członek konfederacji Sejmu Czteroletniego w 1788 rokuVolumina Legum, t. IX, Kraków 1889, s. 47., asesor Komisji Skarbu Jego Królewskiej Mości w 1768 rokuKolęda Warszawska na rok 1768, [b.n.s.], kawaler Orderu Orła Białego.
Młodość i kariera duchowna Syn Stanisława Poniatowskiego, kasztelana krakowskiego i Konstancji Czartoryskiej, najmłodszy brat Stanisława Augusta Poniatowskiego. Jego synami naturalnymi byli ekonomista Piotr MaleszewskiLudwik Hass, Sekta farmazonii warszawskiej, Warszawa 1980, s. 195., a także pułkownik Kazimierz Oborski.
Od wczesnej młodości zaprawiał się do służby publicznej. Po ukończeniu szóstego roku życia kształcił się w Collegium Varsoviense księży teatynów. Przeznaczony przez rodziców do stanu duchownego, wyjechał w 1754 do Rzymu pod opieką księdza Antonia Marii Portalupiego. Celem pobytu w stolicy Państwa Kościelnego nie były studia teologiczne (Poniatowski odbył zaledwie krótki, prywatny kurs prawa kanonicznego), lecz nawiązanie stosunków z wysokimi przedstawicielami dworu papieskiego: m.in. Giovannim Franceskiem Albanim, kardynałem-protektorem Rzeczypospolitej i Camillem Paoluccim, byłym nuncjuszem w Warszawie i Wiedniu. W sierpniu 1754 przyjęty został do rzymskiej akademii literackiej „Arkadia”.
Powrócił do kraju jesienią 1755Angela Sołtys, Opat z San Michele. Grand Tour prymasa Poniatowskiego i jego kolekcje, Warszawa 2008, s. 23–24.. W następnym roku wstąpił do świętokrzyskiego seminarium duchownego księży misjonarzy w Warszawie, gdzie jego edukacją kierował ksiądz Piotr Hiacynt Śliwicki, wizytator polskiej prowincji. Po przyjęciu niższych święceń, 12 grudnia 1756 instalowany na kanonię staniątecką w kapitule krakowskiej. Święcenia kapłańskie otrzymał 31 maja 1760 z rąk biskupa płockiego Hieronima Antoniego Szeptyckiego w warszawskim kościele św. Krzyża. W 1762 został koadiutorem kustodii gnieźnieńskiej, równocześnie, w latach 1760–1764, pełnił obowiązki sekretarza przy swoim wuju, a zarazem ojcu chrzestnym Michale Fryderyku Czartoryskim, kanclerzu wielkim litewskimKs. Michał Grzybowski, Pochodzenie, młodość i początki kariery Michała Jerzego Poniatowskiego, „Studia Płockie”, II: 1974, s. 232–233.. Po elekcji Stanisława Augusta wszedł w skład królewskiej rady gabinetowej, której obrady protokołował. W dniu koronacji Stanisława Augusta, 25 listopada 1764, udekorowany został orderem Orła Białego. Jeden z pierwszych kawalerów Orderu Świętego Stanisława 1765, był jednocześnie sekretarzem i jałmużnikiem tego odznaczeniaKazimierz Władysław Wójcicki, Archiwum domowe, Warszawa 1856, s. 31–35..
Nominowany 1764 opatem komendatoryjnym czerwińskim (godność tę piastował do śmierci), w 1768 otrzymał urząd sekretarza wielkiego koronnego. Mianowany 1773 przez papieża Klemensa XIV biskupem płockim, sakrę biskupią przyjął 3 października tego roku z rąk nuncjusza papieskiego w Polsce Giuseppe Garampiego w warszawskiej kolegiacie św. JanaKs. Michał Grzybowski, Pochodzenie, młodość i początki kariery Michała Jerzego Poniatowskiego, „Studia Płockie”, II: 1974, s. 236, 240.. W 1775 powołany przez biskupa krakowskiego Kajetana Sołtyka na jego koadiutora, został faktycznym administratorem diecezji w 1782, której zarząd zachował także po 1784 (mimo złożonej rezygnacji), kiedy wyniesiony został do godności arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa.
Działalność edukacyjna i kościelna w latach 1773–1784 Głównym nurtem działalności Poniatowskiego w tym okresie były reformy oświatowe i kościelne. Po utworzeniu 14 października 1773 Komisji Edukacji Narodowej, wszedł do jej grona jako wiceprezes, a od 1775 jako pełniący obowiązki prezesa, zastępując biskupa wileńskiego Ignacego Massalskiego, podejrzanego o nadużycia finansowe na Litwie. Był członkiem konfederacji Andrzeja Mokronowskiego w 1776Volumina Legum, t. VIII, Petersburg 1860, s. 527.. Jego zasługą było uregulowanie sytuacji materialnej polskiej oświaty, czego podstawą stał się projekt ustawy o przekazaniu Komisji majątku pojezuickiego, przeforsowany przez Poniatowskiego na sejmie 1776Zofia Zielińska, Poniatowski Michał Jerzy, „Polski Słownik Biograficzny”, XXVII, Wrocław 1983, s. 458.. Świadom, że poziom całego szkolnictwa zależny jest od nowoczesnych, sprawnie zarządzanych uczelni, podjął rewizję dotychczasowego systemu nauczania i stanu majątkowego Akademii Krakowskiej, wyznaczając do tego zadania księdza Hugona Kołłątaja. Pod kierunkiem Kołłątaja akademia przekształcona została w Szkołę Główną Koronną i podzielona na dwa Kolegia: Fizyczne i Moralne. Na pierwszy plan wysunięto nauki matematyczno-przyrodnicze i lekarskie oraz ich zastosowanie, zgodnie z oświeceniowym utylitaryzmem. Dyscypliny humanistyczne przesunięto do Kolegium Moralnego. W 1783 powstała w nim, obok Szkół Teologii i Prawa, Szkoła Literatury z katedrami literatury, greki oraz tzw. starożytnościMirosława Chamcówna, Uniwersytet Jagielloński w dobie Komisji Edukacji Narodowej. Szkoła Główna Koronna w okresie wizyty i rektoratu Hugona Kołłątaja 1777-1786, Wrocław-Warszawa 1957; Zofia Zielińska, Poniatowski Michał Jerzy, „Polski Słownik Biograficzny”, XXVII, Wrocław 1983, s. 459.. Kwestię szczupłych dochodów Akademii, niechętny zakonom Poniatowski rozwiązywał m.in. w drodze sekularyzacji dóbr klasztornych. Prymas Michał Jerzy Poniatowski przeprowadził w latach 80. XVIII wieku pierwsze kasaty klasztorne na ziemiach RzeczypospolitejMarek Derwich, Klasztory i mnisi, Wrocław 2004, s. 191.. Budziło to jednak sprzeciw wielu gorliwych obrońców katolicyzmu i przyczyniało się do znacznego obniżenia jego popularności jako polityka.
Objąwszy zarząd diecezji płockiej, Poniatowski przeprowadził szereg reform dotyczących kształcenia duchownych (reforma studiów seminaryjnych, obowiązek odbywania rekolekcji i kongregacji dekanalnych) oraz regulacji prawnych w zakresie administracji parafialnej, opieki duszpasterskiej i życia religijnego. Występował za ograniczeniem czysto zewnętrznych form kultu religijnego na rzecz rozwijania wrażliwości moralnej wiernych i przywrócenia właściwego znaczenia Ewangelii, traktowanej jako główne źródło doktryny chrześcijańskiej. Nawoływał księży do troski tak o dobro duchowe, jak i doczesne wiernych, jednocześnie sam angażował się czynnie w działalność charytatywną i rozwój szkolnictwa parafialnegoKs. Michał Grzybowski, Reforma studiów seminaryjnych w diecezji płockiej biskupa Michała Jerzego Poniatowskiego (1773-1785), „Studia Płockie”, I: 1973, s. 176–193; Ks. Michał Grzybowski, Życie religijno-moralne w diecezji płockiej w czasach rządów biskupa M.J. Poniatowskiego (1773-1785), „Studia Płockie”, IV: 1976, s. 101–144..
Działalność polityczna