thumb|Kwiat czarnuszki damasceńskiej thumb|Czarnuszka wschodnia
Czarnuszka (Nigella L.) – rodzaj roślin jednorocznych z rodziny jaskrowatych, dziko rosnących głównie na obszarach śródziemnomorskich oraz w zachodniej Azji. Należy do niego około 25–26 gatunków. W Polsce dziko rośnie jeden gatunek – czarnuszka polna N. arvensis. Rośliny te wyróżniają się silnie podzielonymi liśćmi i mniej lub bardziej zrośniętymi, dętymi mieszkami. Wiele gatunków uprawianych jest jako rośliny ozdobne i przyprawy (aromatyczne nasiona).
Morfologia Pokrój Rośliny jednoroczne osiągające do 40 cm wysokości, z wyraźnym korzeniem palowym. Liście Podwójnie lub potrójne pierzastosieczne o łatkach równowąskich, zwykle nitkowatych. Górne liście wyrastają często tuż pod kwiatem otulając go od dołu. Kwiaty Pojedyncze lub po kilka w szczytowej części pędu, wzniesione. Działki, których jest zwykle 5, rzadziej od 4 do 8 mają kolor niebieski, rzadziej żółtawy, biały lub zielonkawy. U podstawy zwężone są zwykle w paznokieć. Płatki w liczbie 5–8 są przekształcone w kubkowate miodniki, o złożonej budowie – są one dwuwargowe, na różnej długości osadce, z dolną wargą dwuczłonową i barwnie pręgowaną, górna warga pełni funkcję wieczka, pod wargami znajdują się woreczki z nektarem. Pręciki są liczne. Zalążnie są górne, w dole się zrastają, zwieńczone są długimi szyjkami. Owoce Kilka (5–10) mieszków w różnym stopniu zrośniętych ze sobą. Zawierają czarne nasiona (stąd też nazwa rośliny).
Systematyka Pozycja według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016) Rodzaj z podrodziny Ranunculoideae Arnott, rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae) z rzędu jaskrowców (Ranunculales), należących do kladu dwuliściennych właściwych (eudicots). Reprezentuje plemię Nigelleae. Dwa pozostałe rodzaje z plemienia (czarnusznik Garidella i Komaroffia) bywają włączane do rodzaju Nigella.
Wykaz gatunków Nigella arvensis L. – czarnuszka polna Nigella bucharica Schipcz. – czarnuszka bucharska Nigella carpatha Strid Nigella ciliaris DC. Nigella damascena L. – czarnuszka damasceńska Nigella degenii Vierh. Nigella deserti Boiss. Nigella doerfleri Vierh. Nigella elata Boiss. Nigella fumariifolia Kotschy Nigella gallica Jord. Nigella hispanica L. – czarnuszka hiszpańska Nigella icarica Strid Nigella integrifolia Regel – czarnuszka całolistna Nigella koyuncui Dönmez & Ugurlu Nigella lancifolia Hub.-Mor. Nigella nigellastrum (L.) Willk. Nigella orientalis L. – czarnuszka wschodnia Nigella oxypetala Boiss. Nigella papillosa G.López Nigella sativa L. – czarnuszka siewna Nigella segetalis M.Bieb. Nigella stellaris Boiss. Nigella stricta Strid Nigella turcica Dönmez & Mutlu Nigella unguicularis (Poir.) Spenn.
Zastosowanie Znaczenie ekonomiczne mają nasiona czarnuszki siewnej wykorzystywane jako przyprawa oraz leczniczo, zwłaszcza dawniej. Teodor Tabernaemontanus w wydanej przez siebie w 1588 roku „Nowej kompletnej księdze ziół” podał ponad 150 zastosowań leczniczych czarnuszki. Wymienił stosowanie tego uniwersalnego ziela na dolegliwości żołądka, bóle głowy czy okłady z wywaru na oczy. Czarnuszkę w postaci wywaru podawało się również młodym matkom jako środek mlekopędny oraz regulujący zaburzenia miesiączki. Czarnuszka jest stosowana w przemyśle piekarniczym jako dodatek aromatyczny do pieczywa. W medycynie olej z nasion czarnuszki stosowany jest w preparatach, które wykazują działanie uspokajające, przeciwzapalne, przeciwgrzybiczne oraz wzmacniające układ odpornościowy.
Jako ozdobne uprawia się: czarnuszkę wschodnią, całolistną, hiszpańską, damasceńską i bucharską.
Przypisy
Kategoria:Jaskrowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza