Bohdan Paczyński (ur. 8 lutego 1940 w Wilnie, zm. 19 kwietnia 2007 w Princeton) – polski astronom i astrofizyk. W swoich badaniach zajmował się głównie teorią ewolucji gwiazd, dysków akrecyjnych, mikrosoczewkowania grawitacyjnego oraz rozbłyskami gamma. Laureat wielu nagród, w tym Nagrody FNP zwanej „polskim noblem” (1996) oraz Medalu Mariana Smoluchowskiego – najwyższego wyróżnienia przyznawanego przez Polskie Towarzystwo Fizyczne (2000). Do 2025 roku pozostaje jednym z ośmiu laureatów obu wyróżnień.

Badania naukowe i życiorys Urodził się w Wilnie. Ojciec był prawnikiem, matka nauczycielem literatury polskiej. W czasie okupacji niemieckiej (1941–1944) rodzina przebywała na Litwie, w latach 1945–1947 mieszkali w Krakowie, następnie przenieśli się do Moskwy, a od 1949 mieszkali w Warszawie. Jego kontakty z astronomami z Uniwersytetu Warszawskiego rozpoczęły się latem 1955. Pierwszy artykuł naukowy dotyczący minimów gwiazd podwójnych opublikował w „Acta Astronomica” mając 18 lat. W 1957 r. rozpoczął studia studia na Wydziale Matematyki i Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, uzyskując tytuł magistra w 1962 r. Jeszcze w trakcie studiów, w 1959 r., rozpoczął pracę na stanowisku technicznym w Obserwatorium Astronomicznym UW. Doktoryzował się na Uniwersytecie Warszawskim z astronomii w 1964; jego promotorem był Stefan Piotrowski, który wcześnie odkrył niezwykły talent Paczyńskiego. Jego drugim nauczycielem był Włodzimierz Zonn.

W 1964 ożenił się z Hanną Adamską.

Od 1962 do 1982 pracował w Zakładzie Astronomii PAN (w 1975 przemianowanym na CAMK). W 1967 uzyskał stopień doktora habilitowanego, w 1974 tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 1979 r. profesora zwyczajnego. Jego pierwszym doktorantem był Janusz Ziółkowski, z którym m.in. napisał pracę „On the Origin of Planetary Nebulae and Mira Variables”.

W 1971 opublikował przeglądowy artykuł Evolutionary Processes in Close Binary Systems w „” (ok. 1100 cytowań zindeksowanych w bazie Web of Science do 2022 r.).

W 1974 został dyrektorem Centrum (był nim przez okres około jednego roku) i był odpowiedzialny m.in. za zakup komputera PDP-11/45. Mając 36 lat został najmłodszym w historii członkiem PAN. W 1974 opublikował pierwszą pracę na temat soczewkowania grawitacyjnego. Nad zagadnieniem tym pracował z Michałem Jaroszyńskim i Markiem Abramowiczem.

thumb|350px|Trzy odznaki z debaty nad rozbłyskami gamma w 1995. Osoby na widowni poproszono po debacie o głosowanie i przyczepienie odpowiedniego znaczka – rozbłyski gamma są (a) pochodzenia galaktycznego, (b) kosmologicznego lub (c) pochodzą z innego miejsca. W połowie lat 80. rozpoczął prace nad projektami, które przyniosły największe sukcesy w jego życiu. Wysunął hipotezę o kosmologicznym pochodzeniu rozbłysków gamma. W 1986 opublikował artykuł w ApJL, w którym zaproponował, że rozbłyski przychodzą z odległości kosmologicznych (poza nasza galaktyką). Astronom Stanisław Bajtlik tak opisuje przyczynki Paczyńskiego: „W swej opinii przez długi czas był osamotniony. W 1995, w 75. rocznicę wielkiej debaty pomiędzy Heberem Curtisem i Harlowem Shapleyem na temat natury obiektów mgławicowych w tej samej, historycznej sali Narodowego Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie odbyła się debata między Bohdanem Paczyńskim a na temat natury błysków gamma i odległości do nich. Lamb był czołowym zwolennikiem hipotezy o bliskim pochodzeniu błysków. Debatę moderował brytyjski astronom królewski Martin Rees. Choć wynik debaty relacjonowano jako remis, już wkrótce wyniki nowych obserwacji w pełni przyznały rację Paczyńskiemu. Był to jego wielki tryumf”Stanisław Bajtlik, Tygodnik Powszechny..

thumb|Raporty w pokoju Bohdana Paczyńskiego na Uniwersytecie w Princeton

W ostatnich czterech latach życia był chory na glejaka mózgu (lewa strona mózgu). Zachował jednak wielką umiejętność asymilowania idei oraz wysuwania nowych pomysłów, mimo że miał kłopoty z problemami rachunkowymi. Opublikował w tym czasie szereg artykułów, między innymi „Astronomy with Small Telescopes” (astronomia za pomocą małych teleskopów) w „”.

Opublikował ponad 200 recenzowanych prac naukowych, które do 2022 r. były cytowane ponad 30 tys. razy. Najczęściej cytowana (ponad 3000 razy do 2022 r.) jego publikacja jest z 2004 r. i ma tytuł „The Swift gamma-ray burst mission”. Druga pod względem liczby cytowań (ponad 1300 razy do 2022 r.) jest jednoautorska praca z 1986 r. pt. „Gravitational Microlensing by the Galactic Halo”.

Zmarł w Princeton, pochowany na cmentarzu leśnym w Laskach (na terenie Zakładu dla Niewidomych)Miejsca spoczynku osób związanych z Wydziałem Fizyki UW [dostęp 2024-02-26]..

thumb|Tablica i plakat z projektu OGLE w pokoju Bohdana Paczyńskiego w Princeton University

Mikrosoczewkowanie grawitacyjne

W lutym 2008 w czasopiśmie „Science” ukazał się pośmiertnie artykuł pt. „Discovery of a Jupiter/Saturn analog with gravitational microlensing”, którego współautorem był Paczyński. Poinformowano w nim o odkryciu wokół OGLE-2006-BLG-109 układu planetarnego o budowie przypominającej Układ Słoneczny. Była to piąta i szósta planeta odkryta tą metodą.

Staże naukowe 1962–1963: Astronomical Assistant, Obserwatorium Licka, University of California 1964 (dwa miesiące): obserwator, Obserwatorium Astronomiczne w Belgradzie, Jugosławia 1965 (dwa miesiące): obserwator, Observatoire de Haute-Provence, Francja 1966 (jeden miesiąc): naukowiec wizytujący, Obserwatorium Paryskie, Francja 1968–1969: naukowiec wizytujący, JILA, Uniwersytet Kolorado w Boulder 1970 (dwa miesiące): naukowiec wizytujący, , Uniwersytet w Cambridge, Anglia 1973 (jeden miesiąc): naukowiec wizytujący, International Center for Theoretical Physics, Triest, Włochy 1973 (trzy miesiące): naukowiec wizytujący, California Institute of Technology 1974 (jeden miesiąc): naukowiec wizytujący, Obserwatorium Uniwersytetu w Princeton oraz Institute for Advanced Studies at Princeton 1975–1976: Sherman Fairchild Distinguished Scholar, California Institute of Technology 1977 (jeden miesiąc): naukowiec wizytujący, Institute of Theoretical Astronomy, Cambridge, Anglia 1976, 1977, 1978 (jeden miesiąc) naukowiec wizytujący, Princeton University Observatory oraz w Institute for Advanced Studies at Princeton 1979 (trzy miesiące): naukowiec wizytujący, Department of Astronomy, Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley 1980, 1981 (dwa miesiące): naukowiec wizytujący, w Princeton University Observatory oraz w Institute for Advanced Studies at Princeton 1981–1982: Sherman Fairchild Distinguished Scholar, California Institute of Technology 1989 (4 miesiące): naukowiec wizytujący w Center for Astrophysics, Uniwersytet Harvarda 1994 (3 miesiące): naukowiec wizytujący w Institut d'Astrophysique (CNRS) w Paryżu, Francja 1995 (3 miesiące): naukowiec wizytujący w National Observatory w Tokio, Japonia 1967–1980: 10 krótkich wizyt w Radzie Astronomii Akademii Nauk ZSRR w Moskwie (Астрономический совет АН СССР)

Stowarzyszenia Polskie Towarzystwo Astronomiczne, 1961–2007 Międzynarodowa Unia Astronomiczna, 1967–2007 American Astronomical Society, 1969–2007 Niemiecka Akademia Przyrodników Leopoldina (niem. Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina), 1974–2007 Członek korespondent PAN: 1976 Członek rzeczywisty PAN: 1991 Polska Akademia Nauk, 1991–2007 Royal Astronomical Society, 1976–1977 Associate Member, Royal Astronomical Society, 1977–2007 Polskie Towarzystwo Fizyczne, 1978–2007 American Physical Society, 1982–1986 Foreign Associate, US National Academy of Sciences, 1984–2007

Wybrane publikacje

Odznaczenia, nagrody i wyróżnienia 1979: Invited Discourse, XVII General Assembly of the International Astronomical Union, Montreal 1980: Nagroda Państwowa I stopniaDziennik Polski, r. XXXVI, nr 156 (11212), s. 2. 1981: Medal Karla Schwarzschilda, K. Schwarzschild Lecture od Astronomische Gesellschaft 1982: Alfred Jurzykowski Foundation Award, New York 1985: Medaille de l’Adion, Nice 1987: Medal Eddingtona od Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego 1992: Heineman Prize 1995: Morris Loeb Lectures on Physics at Harvard 1996: George Darwin Lecture to the Royal Astronomical Society in London 1996: Russel Marker Lecture series at Penn State University 1996: Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej 1997: Medal Henry’ego Drapera od National Academy of Sciences 1998: The Antoinette de Vaucouleurs Medal and Memorial Lecture, University of Texas 1999: Złoty Medal Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego 1999: Sackler Lectureship at the University of California, Berkeley 1999: Thomas Gold Lectureship at Cornell University 1999: The Marc Aaronson Memorial Lectureship, University of Arizona 2000: od High Energy Division American Astronomical Society 2000: L. Biermann Lectures at the Max Planck Inst. for Astrophysics, Garching 2000: Medal Mariana Smoluchowskiego od Polskiego Towarzystwa Fizycznego 2000: Nagroda Naukowa im. Mikołaja Kopernika w dziedzinie astronomii, 2001: Merle Kingsley Distinguished Visitor at Caltech 2002: Halley Lecture at Oxford University 2002: Bruce Medal od Astronomical Society of the Pacific 2003: Seyfert Lecture at Vanderbilt University 2005: Tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego 2006: Tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu 2006: Henry Norris Russell Lectureship. Najwyższe wyróżnienie Amerykańskiego Towarzystwa Astronomicznego za „niezwykle oryginalne przyczynki do szerokiej gamy problemów takich jak ewolucja gwiazd, błyski gwiazd gamma, zderzenia układów podwójnych, soczewkowanie grawitacyjne i kosmologia. Jego badania cechuje twórczość i rozpiętość i dały impuls badaniom obserwacyjnym, które przyniosły wiele wyników”. 2007: Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (pośmiertnie) thumb|Grób prof. Bohdana Paczyńskiego na cmentarzu leśnym w Laskach

Upamiętnienie Jego imię nosi planetoida (11755) Paczynski. Podczas 35 Zjazdu Polskiego Towarzystwa Astronomicznego w Gdańsku (11–14 września 2011) ustanowiono Medal Bohdana Paczyńskiego jako wyróżnienie dla wybitnych naukowców związanych z polską astronomią. Medale te otrzymali: Martin Rees (2013), (2015), Aleksander Wolszczan (2017), Wojciech Dziembowski (2019), Romuald Tylenda (2021), Marek Abramowicz (2023) oraz Marcin Kubiak, Michał Szymański i Andrzej Udalski (2025). Ulica prowadząca do Obserwatorium Astronomicznego w Ostrowiku została nazwana jego imieniem w 2025.

Przypisy

Linki zewnętrzne

Wspomnienia

Audycje radiowe ze wzpomnieniami –

Inne Bohdan Paczyński – artykuły w bibliotece Polona Bohdan Paczyński – gwiazda astrofizyki, kanał Astronarium na YouTube, 30 października 2017 [dostęp 2023-11-09].

Kategoria:Absolwenci Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Astronomowie upamiętnieni nazwami nagród Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Członkowie Leopoldiny Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Fizycznego Kategoria:Członkowie rzeczywiści PAN Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Wrocławskiego Kategoria:Laureaci Dannie Heineman Prize for Astrophysics Kategoria:Laureaci Henry Norris Russell Lectureship Kategoria:Laureaci Medalu Bruce Kategoria:Laureaci Medalu Eddingtona Kategoria:Laureaci Medalu Karla Schwarzschilda Kategoria:Laureaci Medalu Mariana Smoluchowskiego Kategoria:Laureaci Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej – nauki ścisłe Kategoria:Laureaci Nagrody Naukowej im. Mikołaja Kopernika w dziedzinie astronomii Kategoria:Laureaci Złotego Medalu Królewskiego Towarzystwa Astronomicznego Kategoria:Ludzie urodzeni w Wilnie Kategoria:Ludzie związani z Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej Kategoria:Odkrywcy planet pozasłonecznych Kategoria:OGLE Kategoria:Osoby upamiętnione nazwami planetoid