thumb|Jać. Warto zwrócić uwagę na postać małej litery w kursywie. Jać (Ѣ, ѣ) (scs. , ros., ukr. , , bułg. lub , serb. , chorw. ) – nazwa 32. litery starej cyrylicy oraz głoski oznaczanej tą literą. W transliteracji slawistycznej oznaczana jest literą ě (zapożyczoną z alfabetu czeskiego).
W języku prasłowiańskim jać była samogłoską długą. Przyjmuje się, że realizowana była jako dźwięk [], który pochodził z wcześniejszych głosek [], [], lub [].
Znaczące jest zmieszanie już w najwcześniejszych tekstach głosek jać i jotowanego a. Tłumaczyć to można tym, że w dialektach sołuńskich, na których był oparty język staro-cerkiewno-słowiański, doszło do przesunięcia w niezależnego od dialektów północnych i wschodnich. Zmieszanie pogłębiło graficzne podobieństwo litery mały jus () w cyrylicy do litery reprezentującej jać w głagolicy ( – w unikodzie w. 4.1, 10px).
Język prasłowiański W języku prasłowiańskim istniała samogłoska niska, przednia, szeroka (a więc zbliżona w wymowie do ’a), oznacza się ją w transkrypcji znakiem ě.
Pochodzi ona z: PIE ē: PIE *ŭēr- > PS *věra, PIE *sēmens > PS *sěmę PIE ŏĭ, ăĭ poprzez oĭ: PIE *genăĭ > *ženoĭ > PS ženě (NAV du f); PIE *ŭlkoi > *vlkoĭ > PS vlcě (L sg m) PIE ŏĭ, ăĭ poprzez aĭ: PIE *genāĭ > *ženaĭ > PS ženě (DL sg f) PIE i PS e w grupach TrěT, TlěT: PS *bergъ > SCS brěgъ; PS *melko > SCS mlěko
Rozwój głoski „ě” w językach słowiańskich W poniższym tekście głoska jest zapisywana pismem pochylonym, litery zaś pismem pogrubionym, przykładowo: jać przechodzi w ie, zapisywane literą ě. Przykłady są podane pismem prostym.
Język staro-cerkiewno-słowiański zachowuje dźwięk ě. W głagolicy był jeden znak na oddanie dwóch bliskich sobie dźwięków: ě i ja. Cyrylica rozróżniała te dźwięki, zapisując je odrębnymi literami, odpowiednio: ѣ i я. Przykłady: яко, ясти, чаяти, мария, буря, земля, воня, назарянинъ, другая, убояше, вѣдѣти, бѣлъ, тебѣ, рѣка, лѣсъ, женѣ. Język polski – ’a: ’e Jać przechodzi w polszczyźnie w ’e. Występuje przegłos lechicki – zmiękczające poprzedzającą spółgłoskę ’e powstałe z ě przechodzi przed t, d, n, s, z, ł, r w ’a (również zmiękczające poprzedzającą spółgłoskę). Przykłady: biały: bielić, wiara: wierzyć, źrebię, brzeg, miesiąc, las: leśny, lato: letni, świeca Język czeski krótka: e, ie (po spółgłoskach wargowych) zapisywana jako ě, np. sem, seme, les, léto, měřit, svět, věřit.
długa: i: zapisywane jako í, np. bílý, císař, víra Język słowacki krótka: e, np. sem, semeno, les, leto, merať, mesiac, svet, veriť
długa: ie, np. biely, viera, svieca Język górnołużycki – ė (głoska e nieco przesunięta w kierunku i / y) zapisywana literą ě
wěra, lěs, swět, swětło, běły, lěto Język dolnołużycki – ė (głoska e nieco przesunięta w kierunku i / y) zapisywana literą ě
wěra, lěs, swěca, swět, swětło, běły, lěto
Język rosyjski – ie
Przykłady: вера, лес, светло, белый, лето, ведеть
Przed reformą ortografii: вѣра, лѣсъ, свѣтло, бѣлый, лѣто, вѣдѣть
Język ukraiński – i
Przykłady: світ, світло, ліс, білий, літо, віра, відьма
Język białoruski – ie: ia
Przykłady: лес: лясы, вера, белы, свет
Język słoweński – e
Przykłady: svet, mesec, leto, bel
Język serbsko-chorwacki – występują trzy formy: ekawska (tylko w standardzie serbskim): e, np. cvet, reč, seno, nem, pesma, vešt, deca, sesti, gde jekawska: je (krótka), ije, jē (długa), np. cvijet, riječ, sijeno, nijem, pjesma, vješt, djeca, sjesti, gdje ikawska: i, np. cvit, rič, sino, nim, pisma, višt, dica, sisti, gdi
Język macedoński – e
Przykłady: свет, лето, вера, дедо, цвет, реч
Język bułgarski – e, ia
Przykłady: верен: вярна, лято, где, вест, свят: световен
Jać w języku rosyjskim thumb|Urywek przekładu Pana Tadeusza z roku 1902 Jać w języku rosyjskim zlała się całkowicie z e. Niektórzy twierdzą, że stało się tak już w XI w., a obecność jaci w ortografii aż do XX w. wynikała z wpływu staro-cerkiewno-słowiańskiego jako języka liturgicznego. Jednak wskazuje się, że w dialektach jać różniła się od e (przynajmniej w sylabach akcentowanych) jeszcze w XVIII wieku.
Pozostawienie jaci podczas reformy rosyjskiego alfabetu w 1708 r. wskazuje, że wymowa liter e i ѣ różniła się. Jednak już pod koniec XVIII w. Michaił Łomonosow zauważył, że różnica w wymowie tych liter jest ledwo zauważalna. 100 lat później autor Rosyjskiej ortografii, Grot pisał, że jać wymawia się jak e. W XX w. ślady tej różnicy pozostały tylko w niektórych gwarach rosyjskich.
Latem 1917 r. Rząd Tymczasowy wydał dekret o reformie ortografii rosyjskiejПостановления Совещания по вопросу об упрощении русского правописания, принятые 11 мая 1917 г., jednak dla jej wprowadzenia w życie potrzebne były jeszcze dwa dekrety bolszewikówДекрет Наркомпроса РСФСР от 23.12.1917 года о введении нового правописания, Декрет Наркомпроса РСФСР, СНК РСФСР от 10.10.1918 «О введении новой орфографии». Alfabet rosyjski utracił twarde znaki na końcu wyrazu, literę і i jać. Ta ostatnia stała się niemal symbolem „białego” oporu przeciwko bolszewikom oraz wszystkiego, co odeszło w przeszłość wraz z nową władzą. Słowo хлѣбъ (‘chleb’) pisane przez jać stało się źródłem kpin, gdy nastał głód: mówiono, że bolszewicy usunęli jać wraz z chlebem.
Rosyjskie publikacje wydawane poza granicami ZSRR jeszcze długo po II wojnie światowej zachowywały starą ortografię. Rosyjscy inteligenci na emigracji pisali zawzięte obrony jaci, a w samym ZSRR drukarniom odbierano czcionki z „wrogimi” literami. We współczesnej Rosji obserwuje się pewną modę na powrót do używania jaci, szczególnie w znakach towarowych.
Jać w języku serbsko-chorwackim W języku serbsko-chorwackim jać rozwinęła się trojako, na tej podstawie wyróżnia się trzy rodzaje dialektów: > e – dialekty ekawskie > i – dialekty ikawskie > ije (długa jać) i > je (krótka jać) – dialekty jekawskie
Przykłady: mlko > млеко/mleko, млико/mliko, млијеко/mlijeko msto > место/mesto, мисто/misto, мјесто/mjesto
Formy ekawskie stanowią podstawę języka serbskiego, jekawskie – chorwackiego, bośniackiego, czarnogórskiego i serbskiego (głównie na terenie Bośni i Hercegowiny). Ikawskie nie są traktowane jako literackie.
Jać w języku bułgarskim thumb|Granica jaci
W języku bułgarskim istnieje tak zwana granica jaci (ятова граница) przebiegająca orientacyjnie z Nikopolu nad Dunajem do Sołunia (Saloniki) nad Morzem Egejskim. Jest to najważniejsza izoglosa języka bułgarskiego. Rozdziela ona obszary wschodnie, gdzie jać jest wymawiana jako ’a albo e (бял – бели) od obszarów zachodnich, gdzie jać jest realizowana tylko jako e (бел – бели) – podobnie jak w języku macedońskim i serbskim.
Usunięcie w roku 1945 jaci z alfabetu bułgarskiego zostało potraktowane przez niektórych jako „zdrada zachodnich dialektów” i sztuczny rozdział od macedońszczyzny. Po roku 1989 proponowano przywrócenie jaci do alfabetu bułgarskiego.
Kodowanie
W LaTeX-u uzyskanie jaci umożliwia kodowanie X2: \fontencoding{X2}\selectfont\char120% – mała jać \fontencoding{X2}\selectfont\char88% – wielka jać
Przypisy
Kategoria:Litery cyrylicy