Morze Adriatyckie, także Adriatyk (alb. Deti Adriatik, bośn., chorw. i czarnog. Jadransko more lub Jadran, słoweń. Jadransko morje lub Jadran, wł. Mare Adriatico) – północne odgałęzienie Morza Śródziemnego, położone między Półwyspem Apenińskim a zachodnią częścią Półwyspu Bałkańskiego. Na południu łączy się przez Cieśninę Otranto z Morzem Jońskim. Jego powierzchnia wynosi około 138 600 km², a średnia głębokość około 252 m.
Wybrzeża Adriatyku należą do sześciu państw: Włoch, Słowenii, Chorwacji, Bośni i Hercegowiny, Czarnogóry oraz Albanii. Zachodnie wybrzeże jest przeważnie niskie i stosunkowo słabo rozwinięte, natomiast wybrzeże wschodnie jest w znacznej części skaliste, silnie rozczłonkowane i otoczone licznymi wyspami. Morze ma kształt wydłużonego basenu biegnącego z północnego zachodu na południowy wschód.
Nazwa Nazwa Adriatyku wywodzi się od starożytnego miasta portowego Adria w północnych Włoszech, określanego w źródłach antycznych również jako Hadria. Początkowo nazwę odnoszono przede wszystkim do północnej części akwenu, jednak w okresie rzymskim zakres nazwy Mare Adriaticum rozszerzono na całe morze aż po Cieśninę Otranto. W starożytności używano także określenia Mare Superum, oznaczającego „morze górne” w odróżnieniu od Morza Tyrreńskiego po zachodniej stronie Półwyspu Apenińskiego.
W językach południowosłowiańskich stosowana jest nazwa Jadransko more lub skrócona forma Jadran. W języku włoskim morze nosi nazwę Mare Adriatico, a w języku albańskim Deti Adriatik.
Geografia Morze Adriatyckie rozciąga się na długości około 800 km. Jego szerokość jest zmienna i w najszerszych miejscach wynosi około 200 km. Północny kraniec morza tworzy Zatoka Wenecka, obejmująca między innymi Zatokę Triesteńską. Na południu Adriatyk zwęża się w Cieśninę Otranto, oddzielającą włoski półwysep Salento od wybrzeża Albanii.
Według granic przyjętych przez Międzynarodową Organizację Hydrograficzną południowa granica Adriatyku przebiega od ujścia rzeki Butrint w Albanii, wzdłuż północnego wybrzeża wyspy Korfu, następnie przez wyspy Othonoi i Erikusa do przylądka Santa Maria di Leuca na Półwyspie Apenińskim. Granica ta oddziela Adriatyk od Morza Jońskiego.
Do największych zatok należą: Zatoka Wenecka, Zatoka Triesteńska, Zatoka Kvarnerska, Zatoka Manfredonia i Zatoka Kotorska. Wzdłuż wybrzeża występują także liczne mniejsze zatoki, kanały między wyspami oraz zalewy, między innymi Laguna Wenecka, laguny Grado i Marano oraz zatoki związane z ujściami rzek północnych Włoch.
Batymetria mały|lewo|Batymetria Morza Adriatyckiego
Dno Adriatyku dzieli się na trzy główne części: basen północny, środkowy i południowy. Północny Adriatyk jest rozległym i płytkim obszarem szelfowym. W pobliżu północno-zachodniego krańca morza głębokość wynosi około 15–30 m, a w kierunku linii łączącej Ankonę i Zadar stopniowo wzrasta do około 100 m.
W środkowej części morza znajduje się Rów Jabucki, nazywany też depresją Pomo, składający się z kilku zagłębień osiągających około 260–270 m. Od basenu południowego oddziela go próg Palagruža, którego głębokość wynosi około 170 m. Najgłębszym obszarem jest Basen Południowoadriatycki, w którym głębokość dochodzi do około 1270 m. W kierunku Cieśniny Otranto dno ponownie się wypłyca, tworząc próg o głębokości około 780 m.
Wybrzeża Zachodnie wybrzeże Adriatyku jest przeważnie niskie, piaszczyste i słabo rozczłonkowane. W jego północnej części występują laguny, mierzeje i rozległe obszary deltowe, uformowane przez osady nanoszone głównie przez Pad, Adygę, Brentę, Piawę i Tagliamento. Bardziej strome odcinki występują w rejonie masywu Monte Conero koło Ankony oraz półwyspu Gargano.
Wschodnie wybrzeże jest znacznie bardziej urozmaicone. Wzdłuż wybrzeży Chorwacji i Czarnogóry pasma Gór Dynarskich przebiegają przeważnie równolegle do linii brzegowej. Zalane doliny i obniżenia między równoległymi grzbietami utworzyły układ długich wysp, półwyspów i kanałów charakterystyczny dla wybrzeża dalmatyńskiego. Szczególną formą jest Zatoka Kotorska, będąca głęboko wciętą zatoką otoczoną stromymi zboczami górskimi.
Bośnia i Hercegowina posiada krótki odcinek wybrzeża w rejonie Neumu, rozdzielający chorwackie wybrzeże Dalmacji. Słoweńskie wybrzeże rozciąga się między granicą włoską a półwyspem Istria i obejmuje miasta Koper, Izola i Piran.
Wyspy mały|Archipelag Kornati u wybrzeży Chorwacji
Na Adriatyku znajduje się ponad 1300 wysp, wysepek i skał, z których zdecydowana większość leży przy jego wschodnim wybrzeżu. Dokładna liczba zależy od przyjętej definicji wyspy, wysepki, skały i rafy. W chorwackiej części Adriatyku zinwentaryzowano 1246 wysp, wysepek i skał, w tym 79 wysp, 525 wysepek i 642 skały oraz rafy.
Największymi wyspami są Cres i Krk, których powierzchnia wynosi po około 406 km². Do pozostałych większych wysp należą Brač, Hvar, Pag, Korčula, Dugi Otok, Mljet, Rab, Vis i Lošinj. Wyspy tworzą między innymi archipelagi Kornati, Brijuni, Elafickie i Lastovo. Najwyższym wzniesieniem wysp adriatyckich jest Vidova gora na wyspie Brač, osiągająca 778 m n.p.m.
Po stronie włoskiej wyspy są mniej liczne. Należą do nich między innymi archipelag Tremiti, wyspy laguny weneckiej oraz niewielkie wyspy położone przy wybrzeżu Gargano. Na południowej granicy Adriatyku znajdują się należące do Grecji Wyspy Diapontyjskie, w tym Othonoi i Erikusa.
Hydrologia Do Adriatyku uchodzi wiele rzek, przy czym największe znaczenie ma Pad, odprowadzający wody z dużej części północnych Włoch. Jego odpływ wpływa na zasolenie, temperaturę, produktywność biologiczną i transport osadów w północnym Adriatyku. Do pozostałych większych dopływów należą Adyga, Brenta, Piawa, Tagliamento, Socza, Reno, Neretwa, Cetina, Krka, Buna i Drin.
Ogólna cyrkulacja powierzchniowa ma kierunek przeciwny do ruchu wskazówek zegara. Wody Morza Jońskiego wpływają przez Cieśninę Otranto wzdłuż wschodniego wybrzeża Adriatyku, przemieszczają się na północ, a następnie powracają na południe wzdłuż wybrzeża włoskiego. Na układ prądów wpływają wiatry, dopływ rzeczny, różnice temperatury i zasolenia oraz ukształtowanie dna.
W północnej części morza zimowe ochładzanie i działanie bory prowadzą do powstawania chłodnych, gęstych wód przydennych, które przemieszczają się ku środkowemu i południowemu Adriatykowi. W basenie południowym zachodzi także formowanie głębokich wód o większym zasoleniu, mających znaczenie dla wymiany wód we wschodniej części Morza Śródziemnego.
Temperatura i zasolenie Temperatura powierzchniowa wód wykazuje wyraźne zróżnicowanie sezonowe. Zimą wynosi zazwyczaj około 9–15 °C, przy czym najniższe wartości występują w płytkim północnym Adriatyku. Latem temperatura powierzchniowa przeważnie wzrasta do około 22–26 °C. W płytkich obszarach północnych podczas szczególnie chłodnych zim sporadycznie może pojawiać się lód.
Zasolenie otwartych wód Adriatyku wynosi zwykle około 38–39‰ i jest wyższe niż średnia dla oceanu światowego. W pobliżu ujść rzek, zwłaszcza Padu, występują znacznie niższe wartości. Najbardziej zasolone są wody południowego Adriatyku pozostające pod wpływem napływu wód z Morza Jońskiego i wschodniej części Morza Śródziemnego.
Pływy i wiatry Pływy na Adriatyku są większe niż w większości pozostałych części Morza Śródziemnego. Ich amplituda wzrasta w kierunku północnym i w rejonie Zatoki Weneckiej może przekraczać 1 m. Na poziom morza wpływają również długotrwałe wiatry południowe i południowo-wschodnie, które spiętrzają wodę w północnej części akwenu i przyczyniają się do zalewania nisko położonych obszarów Wenecji.
Najbardziej charakterystycznymi wiatrami są bora i jugo. Bora jest chłodnym, suchym i porywistym wiatrem wiejącym od strony Gór Dynarskich, szczególnie silnym w rejonie Triestu, Rijeki, Senja i masywu Velebit. Jugo wieje z południa lub południowego wschodu, przynosząc wilgotne powietrze, zachmurzenie i wysokie fale. Latem na wybrzeżu często występuje lokalna cyrkulacja bryzowa, określana jako maestral.
Środowisko przyrodnicze Warunki przyrodnicze Adriatyku są zróżnicowane. Północna część jest płytka, silnie zależna od dopływu rzecznego i zasobna w składniki odżywcze, natomiast południowa jest głębsza, bardziej zasolona i wykazuje cechy środowiska otwartego Morza Śródziemnego. Wzdłuż wybrzeży występują siedliska skaliste, piaszczyste i muliste, laguny, estuaria, podmorskie łąki traw morskich oraz formacje koraligeniczne.
W Adriatyku występują między innymi łąki Posidonia oceanica, szczególnie dobrze rozwinięte przy skalistych wybrzeżach wschodnich. Stanowią one siedlisko i miejsce rozrodu wielu gatunków ryb i bezkręgowców. W morzu żyją również delfiny, żółwie morskie oraz sporadycznie większe walenie. Do obszarów chronionych należą między innymi parki narodowe Kornati, Mljet i Brijuni oraz liczne rezerwaty morskie i przybrzeżne.
Do zagrożeń środowiskowych należą eutrofizacja wód przybrzeżnych, niedobory tlenu w wodach przydennych, zanieczyszczenia pochodzące z rzek i miast, odpady morskie, intensywna żegluga, przełowienie oraz rozprzestrzenianie się gatunków obcych. Szczególnie podatny na eutrofizację jest płytki północny Adriatyk, do którego trafia znaczna część rzecznego dopływu substancji odżywczych.
Gospodarka Rybołówstwo Adriatyk jest jednym z istotnych obszarów rybołówstwa na Morzu Śródziemnym. Poławiane są przede wszystkim małe ryby pelagiczne, zwłaszcza sardynka europejska i sardela europejska, a także makrele, morszczuki, barweny, cefale, skorupiaki i mięczaki. Rybołówstwo prowadzą floty wszystkich państw nadbrzeżnych, przy czym największy udział w połowach mają Włochy i Chorwacja.
Zasoby sardynek, sardeli i gatunków dennych są objęte regionalnymi planami zarządzania Generalnej Komisji Rybołówstwa Morza Śródziemnego. Obejmują one ograniczenia nakładu połowowego, ochronę tarlisk i miejsc rozwoju młodych ryb oraz środki służące odbudowie eksploatowanych stad.
Transport i porty mały|Port w Trieście
Morze stanowi ważny szlak transportowy łączący Europę Środkową z basenem Morza Śródziemnego. Największymi portami północnego Adriatyku są Triest, Wenecja, Rawenna, Koper i Rijeka. W środkowej i południowej części morza znaczenie mają między innymi Ankona, Bari, Brindisi, Zadar, Split, Ploče, Dubrownik, Bar i Durrës.
Porty w Trieście, Wenecji, Rawennie, Koprze i Rijece obsługują transport kontenerowy, masowy i płynny oraz połączenia z zapleczem środkowoeuropejskim. Między portami włoskimi i bałkańskimi funkcjonują połączenia promowe przewożące pasażerów, samochody i ładunki. Rozwinięta jest także żegluga lokalna łącząca wyspy chorwackie z portami kontynentalnymi.
Turystyka Wybrzeża Adriatyku należą do najważniejszych regionów turystycznych Europy Południowej. Główne ośrodki turystyczne znajdują się na wybrzeżu włoskim, półwyspie Istria, w Zatoce Kvarnerskiej, Dalmacji, Czarnogórze i Albanii. Istotną rolę odgrywają turystyka wypoczynkowa, żeglarstwo, rejsy wycieczkowe oraz turystyka kulturowa związana z historycznymi miastami portowymi.
Główne porty
Przypisy
Kategoria:Części Morza Śródziemnego Kategoria:Morza oblewające Europę