Narodowa Armia Wyzwolenia Jugosławii (, cyrylicą , NOVJ) – partyzantka w Jugosławii działająca podczas trwania II wojny światowej. W latach 1941–1945 walczyła przeciwko okupantom niemieckim i włoskim, a także przeciwko chorwackim ustaszom i serbsko-nacjonalistycznym czetnikom.
NOVJ posiadała trzy oficjalne nazewnictwa: Ludowowowyzwoleńcze Partyzanckie Oddziały Jugosławii (, NOPOJ) – od czerwca 1941 do stycznia 1942 Ludowowowyzwoleńcza Partyzantka i Ochotnicze Wojsko Jugosławii (, NOP i DVJ) – od stycznia do listopada 1942 Wojsko Ludowowyzwoleńcze i Oddziały Partyzanckie Jugosławii (, NOV i POJ) – od listopada 1942 do marca 1945
Członkami armii byli obywatele wszystkich republik jugosłowiańskich. W szczytowym okresie armia liczyła 800 tysięcy żołnierzy. Była najbardziej efektywnym ruchem oporu antyfaszystowskiego w okupowanej EuropieJeffreys-Jones, R. (2013): In Spies We Trust: The Story of Western Intelligence, Oxford University Press, .Adams, Simon (2005): The Balkans, Black Rabbit Books, .. Na czele NOVJ stał Związek Komunistów Jugosławii. Głównodowodzącym był Marszałek Jugosławii, Josip Broz ps. „Tito”.
Mottem organizacji było hasło Smrt fašizmu, sloboda narodu! („Śmierć faszyzmowi, wolność ludowi!”). Walczyła o wyzwolenie kraju spod okupacji i odbudowę Jugosławii jako państwa federalnego. W marcu 1945 przeformowana w Jugosłowiańską Armię Ludową.
6 września 1944 r. doszło do pierwszego spotkania NOVJ z Armią Czerwoną na lewym brzegu Dunaju w Serbii. Oddziały titowskie które znalazły się po radzieckiej stronie frontu, po doposażeniu przez ZSRR oraz zwiększeniu liczebności poprzez obowiązkowy pobór, wkrótce przybyły na front by walczyć razem z Armią Czerwoną. Po niemieckiej stronie frontu nadal funkcjonowały tzw. partyzanckie kraje – spore tereny wyzwolone przez partyzantów (z których prowadzono działania partyzanckie). Ostatnie z takich „wysp” istniały jeszcze na początku maja 1945 r., na północy kraju do czasu kapitulacji niemieckiej.
Cele, podstawowe informacje thumb|Plakat partyzancki Pierwszym z dwóch celów NOVJ było wyzwolenie Jugosławii spod okupacji niemieckiej, drugim natomiast utworzenie w Jugosławii federalnego i wielonarodowego państwa socjalistycznego.
NOVJ była militarnym skrzydłem Frontu Wyzwolenia Narodowego kierowanego przez Związek Komunistów JugosławiiFisher, Sharon (2006). Political change in post-Communist Slovakia and Croatia: from nationalist to Europeanist. Palgrave Macmillan. s. 27. .. Jedynym źródłem zaopatrzenia były zdobycze na siłach Osi, a od 1944 roku partyzanci zaczęli otrzymywać dostawy broni od Wielkiej Brytanii.
Celem konkurencyjnego ruchu czetników (który według niektórych źródeł pojawił się na kilka tygodni przed NOVJ czy też według innych źródeł już po rozpoczęciu walki zbrojnej przez partyzantów Tity), było utrzymanie monarchii jugosłowiańskiej i zapewnienie „bezpieczeństwa etnicznego” ludności serbskiej, a w końcu utworzenie tzw. Wielkiej Serbii poprzez przeprowadzenie czystek etnicznych na nie-Serbach zamieszkujących tereny zdaniem czetników należące historycznie do Serbii. Relacje między dwoma ruchami były od początku niespokojne jednak od października 1941 roku przerodziły się one w konflikt na pełną skalę. Panetniczna polityka Tity dla czetników wydawała się antyserbska, natomiast czetnicki rojalizm był nie do przyjęcia dla socjalistów.
Czetnicy jako ruch nacjonalistyczny, był ukierunkowany na Serbów i niechętny wobec przedstawicieli innych narodowości. Z drugiej strony NOVJ, odwoływał się do wszystkich Jugosłowian a kwestie ideologiczne grały w nim małą rolę.
Pod koniec 1944 roku łączna siła żołnierzy NOVJ wyniosła 650 000 mężczyzn i kobiet zaangażowanych w konwencjonalne działania wojenne. W kwietniu 1945 roku było już 800 000 żołnierzy.
Według Tity w skład armii partyzanckiej w maju 1944 roku wchodziło: 44% Serbów; 30% Chorwatów; 10% Słoweńców; 5% Czarnogórców; 2,5% Macedończyków i 2,5% bośniackich muzułmanów. Według Encyklopedii Holokaustu wydanej przez United States Holocaust Memorial Museum, partyzantka składała się z Serbów, Chorwatów, Bośniaków, Żydów i Słoweńców.
Strategia mały|Partyzanci 7. Vojvođanskiej Brygady w wyzwolonym Nowym Sadzie, 23 października 1944 NOVJ łączyła prowadzenie wojny narodowowyzwoleńczej z rewolucją. Taktyka ta zakładała: budowę organów rewolucyjnych na podstawie komitetów narodowowyzwoleńczych; odrzucenie taktyki frontu ludowego (którą prowadziła lub próbowała prowadzić większość partii komunistycznych) – uważano, że taktyka ta prowadzi do porażki (jako przykład podawano porażkę wojsk republikańskich w wojnie domowej w Hiszpanii). Za odrzucenie frontu ludowego partyzanci byli krytykowani przez władze Kominternu.
Na wyzwolonych przez siebie terenach organizowano komitety ludowe, które miały działać jako rządy cywilne. Organem naczelnym była Antyfaszystowska Rada Wyzwolenia Narodowego Jugosławii – AVNOJ, która zebrała się w Bihaciu 26 listopada 1942 roku i w Jajcach 29 listopada 1943 roku. Podczas sesji zostały określone podstawy powojennego federacyjnego państwa jugosłowiańskiego. Prezydentem AVNOJ wybrano Broza. 4 grudnia 1943 roku proklamowano tymczasowy demokratyczny rząd Jugosławii. W Jajcu wybrano 67-osobową „prezydencję” i ustanowiono liczący dziewięć osób Komitet Wyzwolenia Narodowego pełniący funkcję rządu tymczasowego (w skład rządu wchodziło pięciu komunistów). Prezesem Narodowego Komitetu Wyzwolenia został Broz.
KPJ w przededniu wojny Przed wojną partia komunistyczna o mało nie podzieliła losu rozbitej przez stalinistów Komunistycznej Partii Polski. Partii groziła czystka wśród liderów i rozwiązanie. Sam Tito był oskarżany (bezpodstawnie) o trockizm, a nawet współpracę z Gestapo i jugosłowiańskimi służbami bezpieczeństwa. W obliczu możliwego zniszczenia partii, KPJ przyjęła stalinowski kurs ideologiczny pod wodzą Tito.
Jeszcze w 1937 w czasie „czystki” w ZSRR, stalinowskie służby zabiły w Moskwie sekretarza generalnego KPJ Milana Gorkicia, którego oskarżono o trockizm i zdradę, a stanowisko po nim objął Tito.
Tito powrócił do kraju po latach przebywania w ZSRR (gdzie skrył się przed represjami rządowymi) jako „Towarzysz Walter” do Jugosławii. Jako sekretarz generalny krytykował faszystowskie Włochy i nazistowskie Niemcy. W maju 1938 roku Tito utworzył Tymczasowe Kierownictwo KP Jugosławii (już na terenie kraju).
W chwili wybuchu wojny i inwazji niemieckiej na Polskę rząd królewski nie uznawał Adolfa Hitlera za zagrożenie dla Jugosławii. Rząd deklarował nawet, że nie stanowi on zagrożenia dla granic Jugosławii. Przeciwnego zdania był Tito, który trafnie przewidywał, że Hitler będzie kontynuował tradycyjną politykę (parcia na wschód) cesarzy NiemiecJerzy Woydyłło, Tito jakiego nie znamy, 1992, Rozdział VII: Polska to początek. Cytat: „Hitleryzm nie jest »przyjacielem i dobrym sąsiadem«, lecz przysięgłym wrogiem wolności i niezawisłości narodów Jugosławii. Hitler wskrzesza stare, niemieckie cesarstwo i idee cesarza Wilhelma – kontynuowania polityki »drang nach Osten« – parcia na wschód. Ta droga prowadzi także przez Jugosławię do Egejskiego Morza. Pomaga mu w tym Mussolini, który chce dla siebie Dalmacji”..
Na jesieni odbyła się V Krajowa Konferencja KP Jugosławii. Po raz pierwszy w historii partii odrzucono na niej wytyczne pochodzące z Międzynarodówki Komunistycznej, która poleciła partii jugosłowiańskiej skupienie się na walce klasowej, podczas gdy kierownictwo partii z Titem uważało, że głównym przeciwnikiem jest faszyzm..
Gdy rząd przyłączył się do bloku Osi, w kraju wybuchły ogólnokrajowe protesty społeczne, a mieszkańcy uznali to za zdradę. W KPJ zwołano KC i wydano odezwę do mieszkańców, w której wezwano do ochrony niezależności Jugosławii i zawarcia sojuszu ze Związkiem Radzieckim (ten na skutek paktu Ribbentrop-Mołotow był obojętny wobec poczynań Niemiec). Protesty doprowadziły do chaosu, w wyniku którego Hitler nakazał zbrojną agresję na Jugosławię.
Działalność NOVJ według regionów Bośnia i Hercegowina thumb|Flaga ruchu oporu z Bośni i Hercegowiny Aż do początku 1942 roku w Bośni i Hercegowinie działali niemal wyłącznie partyzanci serbscy ściśle współpracujący z czetnikami, niektóre oddziały we wschodniej, zachodniej Bośni i Hercegowinie odmówiły nawet przyjmowania do swoich szeregów Muzułmanów. Takie postępowanie było dla wielu Muzułmanów sygnałem, że między czetnikami a partyzantami zachodzi jedynie niewielka różnica. Jeszcze na początku wojny na niektórych obszarach partyzantom udało się jednak przyciągnąć zarówno Muzułmanów i Chorwatów, nastąpiło to zwłaszcza w obszarze Kozara w górskich rejonach północno-zachodniej Bośni i w pobliżu Sarajewa. W obszarze Kozara, Muzułmanie i Chorwaci składali się pod koniec 1941 roku na 25% sił partyzanckich.
Według Hoare’a, pod koniec 1943 roku, 70% partyzantów było Serbami, podczas gdy 30% było Muzułmanami i Chorwatami. W ciągu całej wojny w szeregach partyzanckich działało 64,1% bośniackich Serbów, 23% Muzułmanów i 8,8% Chorwatów.
Chorwacja thumb|Flaga używana przez partyzantów z Chorwacji thumb|Chorwacki plakat wzywający do walki z okupantem Większość żołnierzy NOVJ w Chorwacji było narodowości chorwackiej. Pod koniec 1944 roku wedle statystyk 61% partyzantów było Chorwatami (w tym większość żołnierzy pochodzących z tego kraju) podczas gdy 28% było SerbamiStrugar, Vlado (1969). Jugoslavija 1941–1945. Vojnoizdavački zavod.Anić, Nikola; Joksimović, Sekula; Gutić, Mirko (1982). Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije. Vojnoistorijski institut.. Co prawda jeszcze na przełomie 1941/42 większość partyzantów w Chorwacji było Serbami – sytuacja ta zmieniła się w październiku 1943 roku, wówczas Chorwaci objęli większość. Było to spowodowane m.in. przystąpieniem do partyzantki chadeckiej Chorwackiej Partii Chłopskiej Božidara Magovaca w czerwcu 1943 roku. Armia była ewenementem w całej Europie jeśli chodzi o udział w niej Żydów, który był rekordowy w skali całej Europy.
Na początku 1943 roku powołano ZAVNOH, czyli Krajową Radę Antyfaszystowską Wyzwolenia Ludu Chorwacji. ZAVNOH pełniła rolę parlamentu i był jedną w swoim rodzaju instytucją w okupowanej Europie. W czasie wojny odbył się trzy sesje plenarne rady. Na czwartej i ostatniej sesji, która odbyła się w dniach 24–25 lipca 1945 roku w Zagrzebiu, ZAVNOH przeorganizował się w chorwacki parlament zwany jako Sabor.
Według Golsteina, wśród chorwackich partyzantów pod koniec 1941 roku znalazło się około 77% Serbów i 21,5% Chorwatów oraz przedstawicieli innych narodowości. Procent Chorwatów w oddziałach wzrósł do 32% w sierpniu 1942, we wrześniu 1943 roku już do 34%, a po kapitulacji Włoch gwałtownie wzrósł. Pod koniec 1944 roku wskaźnik Chorwatów wyniósł już 60,4% podczas gdy Serbów ledwie 11%.
W 1944 roku w ruchu partyzanckim było 60,4% Chorwatów, Serbów 28,6%, 2,8% Muzułmanów i 8,2% innych. Podsumowując w latach 1941–1945, Chorwatów było 61%, Serbów 28%, oprócz tego do armii należeli Słoweńcy, Muzułmanie, Czarnogórcy, Włosi, Węgrzy, Czesi, Żydzi czy nawet volksdeutsche.
Słowenia
thumb|Flaga Frontu Wyzwolenia Ludu Słoweńskiego thumb|Czapka noszona przez słoweńskich partyzantów Słowenia znalazła się w skali Europy w wyjątkowej sytuacji, podobne doświadczenia łączą ją jedynie z Grecją. Kraj został podzielony przez sąsiednie kraje faszystowskie, Włochy, Węgry i Niemcy. Zagrożone zostało samo istnienie narodu słoweńskiego. W obliczu tak trudnej sytuacji słoweński ruch partyzancki był jeszcze bardziej rozbudowany od tego w Chorwacji i Serbii. Ruch kładł nacisk na obronę tożsamości etnicznej, np. oddziały wojskowe był nazywane na cześć słoweńskich poetów czy pisarzy – jeden z batalionów nosił imię Ivana Cankara.
Na początku jednak siły partyzanckie były niewielkie i słabo uzbrojone. Wśród partyzantów znaleźli się jednak weterani hiszpańskiej wojny domowej, z których wielu miało duże doświadczenie w taktyce wojny partyzanckiej.