Polska Akademia Umiejętności (w skrócie PAU, do 1919 pod nazwą Akademia Umiejętności, w skrócie AU) – instytucja naukowa mająca status stowarzyszenia, korporacja uczonych skupiająca elitę kadry naukowej.
Historia thumb|Księga pamiątkowa PAU z 1923 Powstała w 1872 roku, w wyniku przekształcenia Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. Oficjalna inauguracja działalności Akademii Umiejętności miała miejsce 7 maja 1873.
Główną siedzibą Akademii (PAU od 1919 roku) był i jest jej własny gmach w Krakowie przy ul. Sławkowskiej 17.
PAU była podzielona na 4 wydziały: Filologiczny Historyczno-Filozoficzny Matematyczno-Przyrodniczy Lekarski (od 1930)
Ogółem do 1952 PAU miała 676 członków krajowych i 264 zagranicznych. PAU organizowała doroczne posiedzenia członków oraz posiedzenia wydziałów. Ciężar prac badawczych i wydawniczych spoczywał na komisjach i komitetach, w których pracowali także uczeni niemający uprawnień członkowskich PAU: np. Komisja do badania historii sztuki – gdzie udzielali się uczeni: Józef Łepkowski, Władysław Łuszczkiewicz, Marian Sokołowski.
W okresie zaborów instytucja prowadziła działalność wydawniczą. W latach 1905–1906 we współpracy z polską organizacją edukacyjną Macierz Polska wydała we Lwowie, Krakowie oraz Warszawie dwie edycje czterotomowej polskiej encyklopedii ogólnej pt. Encyklopedia podręczna ilustrowana. Z inicjatywy PAU w latach 1905–1923 wydano również 25-tomową Encyklopedię polską redagowaną przez członków oraz współpracowników tej organizacji.
Działalność naukową i w zakresie upowszechniania wiedzy PAU finansowała po części z dotacji państwowych, a po części z darowizn. Poza licznymi okazjonalnymi darowiznami zasadnicze znaczenie dla funkcjonowania PAU miały zapisy dużych nieruchomości rolno-leśnych: Pawła Tyszkowskiego w 1920 r. (6 778 ha), Władysława Józefa Fedorowicza w 1922 r. (1492 ha)Miliardowy zapis dla Polskiej Akademii Umiejętności Nowości Illustrowane 1922 nr 38 s. 10 i arcyksięcia Karola Stefana Habsburga w 1924 r. (10 500 ha). Wśród tych ostatnich był m.in. doskonale prosperujący folwark w Lipowej koło Żywca (512,21 ha roli i 0,23 ha stawów rybnych) oraz wielkie gospodarstwo leśne w Zawoi, z którego w 1933 r. PAU wydzieliła obszar 642,22 ha na północnych stokach Babiej Góry, na których utworzony został „Rezerwat” – zaczątek dzisiejszego Babiogórskiego Parku Narodowego. Pomimo iż Akademia była stowarzyszeniem wyższej użyteczności publicznej, to z tytułu posiadanych majątków rolnych i leśnych płaciła podatki w pełnej wysokości.
Po II wojnie światowej niezależna od państwa instytucja naukowa była władzom wysoce niewygodna. W 1948 roku ogłosiły one zamiar powołania Polskiej Akademii Nauk, a wobec PAU zastosowano restrykcje: finansowe, cenzuralne, ograniczono jej kontakty z zagranicą, zablokowano wydawnictwa. Placówki badawcze, wydawnictwa, zbiory, pamiątki i majątek PAU zabrano i przekazano PAN.
W latach 1957–1958 uczeni podjęli próbę odtworzenia PAU, na co władze odpowiedziały powołaniem w Krakowie oddziału PAN. Odbudowę PAU umożliwiła dopiero zmiana ustroju w 1989 r. Odtworzyła ją grupa członków na podstawie dawnego statutu, z zachowaniem ciągłości organizacyjnej i odwołując się do tradycyjnych form działania.
Prezesi PAU Kolejnymi prezesami PAU byli: Józef Majer (1872–1890) Stanisław Tarnowski (1890–1917) Kazimierz Morawski (1917–1925) Jan Michał Rozwadowski (1925–1929) Kazimierz Kostanecki (1929–1934) Stanisław Wróblewski (1934–1938) Stanisław Kutrzeba (1939–1946) Kazimierz Nitsch (1946–1957) Adam Krzyżanowski (1957–1958) Gerard Labuda (1989–1994) Kazimierz Kowalski (1994–2001) Andrzej Białas (2001–2018) Jan Ostrowski (od 2018)
Sekretarze generalni PAU Kolejnymi sekretarzami generalnymi PAU byli: Józef Szujski (1872–1883) Stanisław Tarnowski (1883–1890) Stanisław Smolka (1890–1903) Bolesław Ulanowski (1903–1919) Kazimierz Kostanecki (1919–1921) Stanisław Wróblewski (1921–1926) Stanisław Kutrzeba (1926–1939) Tadeusz Kowalski (1939–1948) Jan Konstanty Dąbrowski (1948–1957) Adam Vetulani (1957–1958) Józef Skąpski (1989–1994) Jerzy Wyrozumski (1994–2015) Szczepan Biliński (2015– )
Członkowie honorowi PAU Członkami honorowymi PAU byli: św. Jan Paweł II Jan Nowak-Jeziorański kardynał Franciszek Macharski Władysław Bartoszewski Tadeusz Mazowiecki Członkiem honorowym PAU jest ponadto Adam BonieckiPAUza Akademicka, Tygodnik Polskiej Akademii Umiejętności Nr 599, 28 kwietnia 2022.
Struktura PAU Biuro PAU Współcześnie PAU obejmuje wydziały:
Wydział I Filologiczny Komisja Filologii Klasycznej PAU Komisja Historii Sztuki PAU Komisja Neofilologiczna PAU Komisja Kultury Słowian PAU
Wydział II Historyczno-Filozoficzny Komisja Środkowoeuropejska PAU Komisja Wschodnioeuropejska PAU Komisja Prehistorii Karpat PAU Komisja Historii i Kultury Żydów PAU Komisja Prawnicza PAU Komisja Historii Wojen i Wojskowości PAU Komisja Nauk Ekonomicznych PAU Komisja Etnograficzna PAU Komisja Medioznawcza
Wydział III Matematyczno-Fizyczno-Chemiczny Komisja Astrofizyki PAU Komisja Nauk Technicznych PAU Komisja Układów Złożonych PAU
Wydział IV Przyrodniczy Komisja Nauk Rolniczych, Leśnych i Weterynaryjnych PAU Komisja Paleogeografii Czwartorzędu PAU Komisja Embriologii i Morfologii PAU Komisja Geoinformatyki PAU Komisja Geograficzna PAU
Wydział V Lekarski Wydział VI Twórczości Artystycznej
Komisje Międzywydziałowe PAU o Charakterze Interdyscyplinarnym Komisja Antropologiczna PAU Komisja Zagrożeń Cywilizacyjnych PAU Komisja Historii Nauki PAU Komisja PAU do Oceny Podręczników Szkolnych Komisja Spraw Europejskich PAU Komisja Rozwoju Miasta Krakowa PAU i PAN Komisja Filozofii Nauk PAU Komisja PAU Fides et Ratio Komisja PAU do Badań Diaspory Polskiej Komisja PAU Etyki w Nauce Komisja Przyrodniczo-Medyczna z Siedzibą we Wrocławiu Komisja Międzynarodowa – Polska Grupa CIHEC
Współczesna działalność Obecnie PAU składa się – jak wyżej wymieniono – z 6 Wydziałów, każdym kieruje Zarząd, złożony z dyrektora, jego zastępcy, sekretarza i niekiedy zastępcy tegoż. Przy Wydziałach tworzone są Komisje i Komitety, te ostatnie stałe lub czasowe, z reguły pod kierunkiem członków PAU (z paroma wyjątkami), w których skład mogą wchodzić osoby niebędące członkami PAU. Wydziały odbywają comiesięczne posiedzenia naukowe, na których wygłaszane są referaty połączone z dyskusją. Działalność PAU jest omawiana i dokumentowana w „Roczniku PAU”. Wydziały mają swoje „Rozprawy” lub inne serie wydawnicze, w których publikuje się opracowania i inne ważne dla nauki teksty leżące w ich profilu naukowym, w szczególności źródła historyczne. Komisje dysponują własnymi seriami „Prac” lub – zgodnymi z ich specjalnością – czasopismami. Według stanu z końca 2009 PAU liczy 476 członków, w tym 146 czynnych, 148 korespondentów i 182 zagranicznych, z których każdy utrzymuje żywe kontakty z nauką polską.
Seminarium PAU Od 2002 r. odbywa się comiesięczne Seminarium Polskiej Akademii Umiejętności, skupiające każdorazowo od kilkudziesięciu do dwustu uczestników. Obecnie wiodącym tematem jest „Patriotyzm wczoraj i dziś”. Jako wykładowcy zapraszani są i byli wybitni przedstawiciele nauki, kultury i życia publicznego, jak: Władysław Bartoszewski, Bronisław Geremek, Maciej Władysław Grabski, Jan Nowak Jeziorański, arcybiskupi Alfons Nossol, Henryk Muszyński, Józef Życiński
Kawiarnia Naukowa Od 2004 r. PAU organizuje, wspólnie z „Dziennikiem Polskim”, Kawiarnię Naukową. Są to otwarte dla publiczności zebrania naukowe. Każde z nich wypełnia wykład popularnonaukowy i łącząca się z nim dyskusja, kontynuowana potem przy kawie. Przez szereg lat spotkania Kawiarni prowadził Jerzy Vetulani.
Tygodnik „PAUza Akademicka” Od września 2008 ukazuje się internetowy tygodnik „PAUza”, dofinansowany przez Urząd Miasta Krakowa. Na wyjątkowe okazje „PAUza” ukazuje się również w wersji papierowej. Pismo poświęcone jest sprawom życia naukowego w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem środowiska naukowego krakowskiego.
Młodzi uczeni i adepci nauki Od stycznia 2009 działa w PAU Akademia Młodych „PAUeczka Akademicka” animowana przez wiceprezesa PAU Andrzeja Szczeklika. Są to comiesięczne spotkania doktorantów, asystentów i studentów środowiska naukowego krakowskiego różnych dyscyplin i specjalności poświęcone dyskusji o charakterze humanizującym i integrującym. PAU współfinansuje Zimową Szkołę Fizyki Teoretycznej Uniwersytetu Wrocławskiego (dla studentów wyższych lat, doktorantów i młodszych pracowników naukowych), międzynarodowe warsztaty dla młodych matematyków (studentów) i Krakowską Szkołę Fizyki Teoretycznej (dla młodszych badaczy) o charakterze międzynarodowym.
Biblioteka Naukowa PAU i PAN
W strukturze PAU działa od 1 stycznia 2000 roku, Biblioteka Naukowa PAU i PAN. Jej zawiązki tworzyło w połowie XIX w. Towarzystwo Naukowe Krakowskie. Do 1952 r. działała ona jako Biblioteka AU (od 1872) i PAU (od 1920), od 1953 r. jako samodzielna placówka PAN. W wyniku porozumienia między PAN i PAU z 20 X 1999 przeszła pod zarząd PAU. Biblioteka liczy około 660 000 vol. i jedn. inw., w tej liczbie blisko 144 250 vol. i jedn. inw. zbiorów specjalnych, na które składają się m.in.: blisko 13 700 starych druków, blisko 13 000 rękopisów oraz ponad 96 000 grafik i rysunków. Biblioteka prowadzi wymianę wydawnictw z ponad tysiącem instytucji w 77 krajach, wydaje własny „Rocznik” o objętości około 50 arkuszy wydawniczych, opracowuje i sukcesywnie wydaje katalogi własnych zbiorów, prowadzi działalność informacyjną, m.in. łączącą się z dydaktyką w uczelniach wyższych Krakowa. Biblioteka ma własną Radę, powoływaną w połowie przez PAU i w połowie przez PAN.
Ośrodek Badań nad Kulturą Ormiańską w Polsce W dniu 10.09.2021 został powołany do działania Ośrodek Badań nad Kulturą Ormiańską w Polsce (OBKOP) jako jednostka wchodząca w struktury Polskiej Akademii Umiejętności. Podstawową misją OBKOP jest organizacja i wspieranie badań nad dziejami Ormian polskich w kontekście historii Polski i Armenii, stworzenie w tym zakresie tematycznym instrumentarium badawczego, promocja badań polskich i wymiana doświadczeń ze środowiskami naukowymi na świecie zajmującymi się podobnymi tematami, a także wsparcie przedsięwzięć badawczych młodych uczonych. Placówka działa w następujących płaszczyznach:
realizacja indywidualnych programów badawczych w zakresie historii, sztuki, literatury, języka, zagadnień społeczno-ekonomicznych; krytyczna edycja źródeł rękopiśmiennych spisanych w etnolekcie ormiańsko-kipczackim, klasycznym języku ormiańskim (grabarze) i innych językach, w celu udostępnienia ich dla badań w różnych dziedzinach humanistyki; budowa wortalu internetowego, zawierającego raporty badawcze, pozyskiwane materiały źródłowe, opracowywane bibliografie, słowniki i katalogi oraz krytyczne edycje źródeł; wydawanie rocznika „Lehahayer” i serii monograficznej Biblioteka „Lehahayer”; organizacja konferencji i warsztatów o tematyce armenologicznej. Dnia 31 października 2024 roku działający w strukturach Polskiej Akademii Umiejętności Ośrodek Badań nad Kultura Ormiańską w Polsce został zlikwidowany.
Archiwum Nauki PAN i PAU w Krakowie