Parazonium (z gr. παραζώνιον od παραζώνη – pasSłownik łacińsko-polski pod red. M. Plezi. T. 4. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974, s. 28.) – rodzaj ozdobnego sztyletu rzymskiego służącego głównie celom reprezentacyjnym i ceremonialnym.
Opis W przeciwieństwie do wojskowego sztyletu bojowego (pugio), charakteryzował się znaczną długością (37-57 cm), szerszą bądź zwężoną klingą mierzącą przynajmniej ok. 25 cm długości oraz uchwytem w postaci wykonanej często artystycznie rękojeści – z zakończeniem (głowicą) w kształcie głowy zwierzęcej (lwa lub częściej orła). Niekiedy wyglądem przypominał późnośredniowieczny sztylet szwajcarski (tzw. Schweizerdegen, Schweizerdolch), zazwyczaj jednak, mając płaski brzeszczot, był typową bronią sieczno-kłującą.
Zastosowanie thumb|Parazonium w ręku rzymskiego wodza (fragment obrazu A. Verneta Triumf Emiliusza Paulusa, 1789) thumb|Dowódca z parazonium (pośrodku) podczas walki wręcz (fragment sceny sarkofagu z Portonaccio) Stanowił oznakę godności (statusu) dowódców (np. trybunów) bądź panujących, będąc jako taki również atrybutem bóstw. W tym charakterze znany już Grekom i Macedończykom, od których przejęli go RzymianieDer Kleine Pauly, dz. cyt., kol. 509, 25-27.. Na polu bitwy zasadniczo nie służył dowódcom do walki, lecz (jako rodzaj buławy) do skupiania wokół siebie żołnierzy; podczas bezpośredniego starcia zamieniano go w razie konieczności na gladius. Częstokroć występuje w scenach rewersowych monet jako atrybut cesarzy oraz bóstw opiekuńczych wojsk rzymskich: Marsa, Romy i uosobienia męstwa (Virtus). Marcjalis poświęcił mu jeden z epigramów w Apophoreta (XIV, 32), gdzie wyraźnie uważa go za oznakę nominacji na trybuna.
Tę funkcję broni potwierdzają wprost lub pośrednio inne źródła pisane, głównie inskrypcje (np. CGIL II 164,33 ; 394,38). Z jednej z nich (CGIL V 384,33) czytelnie wynika, że Rzymianie mieli zapożyczyć tę broń od „Macedończyków” (tj. Greków) z hellenistycznego Wschodu, którzy wcześniej przejęli ją z kolei od Persów (miecz akinakes)Tak u Daremberga i Saglio (Charles Daremberg, Edmond Saglio: Dictionnaire des antiquités grecques et romaines d'après les textes et les monuments. T. 4. cz. 1. Paris: Librairie Hachette, b.d., s. 333).. Wiadomo, iż w armii rzymskiej początkowo używano parazonium nawet w celach bojowych; stopniowo jednak, od II w. p.n.e. zastępowany był krótszym i użyteczniejszym pugio.
Źródła ikonograficzne (np. płaskorzeźby z Kolumny Trajana) świadczą, że w przeciwieństwie do miecza noszono go po lewej stronie, najczęściej zatknięty za pas napierśny oficera lub na zaczepie przy pasie biodrowym (cingulum), co potwierdza wspomniany MarcjalisDer Kleine Pauly, dz. cyt., kol. 509, 22-24.. Podobnie umiejscowiony jest u cesarza Augusta na przedstawieniu z pancerza jego posągu z Prima Porta. Użycie parazonium przez dowódcę w bitewnym zamęcie wymownie przedstawiono w scenie z tzw. sarkofagu z PortonaccioPochodzący z ok. 180 r. n.e. sarkofag rzymskiego wodza uczestniczącego w wojnach z Germanami i Sarmatami za panowania Marka Aureliusza; obecnie w Museo Nazionale Romano (Marie Pardyová: La représentation de bataille sur le sarcophage de Portonaccio et sa composition. W „Eirene” t. XLII (2006), s. 135-151). – widoczny we fragmencie jego środkowej części Aulus Juliusz Pompiliusz trzyma je w uniesionej ręce jako broń, lecz także jako oznakę swej godności legata legionu (legatus legionis).
Świadectwa materialne Egzemplarz takiego półmetrowego sztyletu znalezionego we francuskim Faou (Finistère), znajduje się w zbiorach muzeum w St. Germain (nr 11698)W ofercie londyńskiego domu aukcyjnego Christie (2002 r.) znalazło się dobrze zachowane parazonium z epoki cesarstwa (I-III w.), pochodzące z Jafy – por. „Roman Bronze Ceremonial Dagger with Head of Eagle” [dostęp 2015-03-09].. Przykład szczególnego egzemplarza stanowi należące do wyższego oficera pamiątkowe parazonium z czasów panowania Wespazjana, z głowicą w kształcie wilczej głowy, z inskrypcjami w grece i łacinie, kunsztownie i bogato zdobione na uchwycie scenami figuralnymi łączonymi z oblężeniem przez Rzymian palestyńskiej GamaliDavid Xavier Kenney – Parazonium spod Gamali [dostęp 2014-12-10]..
Broń tę ponadto dokumentują świadectwa ikonograficzne: m.in. brązowa statutetka Marsa z St. GermainSalomon Reinach, katalog Bronzes figurés du Musée de St. Germain, nr 348., przede wszystkim jednak płaskorzeźby o tematyce wojskowej oraz nagrobki legionistów z II wieku n.e. – zwłaszcza oficerów (np. z Puli), ukazujące tę broń w bogato zdobionej, okładanej metalowymi płytkami pochwie.
Zobacz też
gladius
Przypisy
Bibliografia Siemer Opperman: Parazonium. W Der Kleine Pauly. T. 4. München: Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, kol. 509 Realencyclopädie der classischen Alterthumswissenschaft. Stuttgart: J.B. Metzler, 1949, t. XVIII/4, kol. 1416-1417
Kategoria:Armia starożytnego Rzymu Kategoria:Sztylety