Lipnik (niem. Kunzendorf) – dzielnica zwyczajowa Bielska-Białej położona we wschodniej części miasta, dawna wieś założona w XIII wieku i przyłączona do miasta Białej w 1925. W zależności do przyjętych kryteriów definicja Lipnika może się znacznie różnić: Lipnik historyczny (dawna gmina w granicach sprzed 1925) ma powierzchnię 20,76 km², do której wliczają się również Leszczyny, Złote Łany, Osiedle Grunwaldzkie, część Obszarów i Krzemionki. Jeszcze o nieco większy jest obręb ewidencyjny Lipnik odpowiadający granicom wsi ustalonym w 1787 (z drobną korektą w 1844). Natomiast istniejąca od 2002 jednostka pomocnicza gminy o tej nazwie obejmuje jedynie mniej niż połowę Lipnika historycznego, konkretnie jego centralną i wschodnią część u podnóża Beskidu Małego.

Współczesne potoczne rozumienie nazwy Lipnik bliższe jest tej drugiej definicji i w tym znaczeniu jest to dzielnica o charakterze przedmiejskim z przewagą rozproszonej zabudowy jednorodzinnej. Dzieli się nieformalnie na Lipnik Dolny w dolinie Niwki i wyżej położony Lipnik Górny.

Położenie Granice obrębu ewidencyjnego Lipnik (kod TERYT 246101_1.0032), które są tożsame z granicami dawnej wsi z XVIII i XIX wieku, wyznaczająPortal mapowy Urzędu Miejskiego w Bielsku-Białej z warstwami obrębów ewidencyjnych i jednostek pomocniczych gminy.:

na północy: linia przecinająca zakłady NEMAK Poland przy ulicy Komorowickiej, ulica Konwaliowa, rzeka Krzywa, linia biegnąca w osi północ–południe między zakładami Bispol a ulicą Czerwoną na wschód od ulicy Niezapominajek, ulica Czerwona, ulica Orchidei, linia biegnąca po zachodniej stronie drogi ekspresowej S1 (obwodnicy wschodniej) pokrywająca się częściowo z ulicą Księży Las i Ametystową do wysokości węzła drogowego Suchy Potok, linia biegnąca przez niezabudowane tereny około 300–500 m na północ od ulicy Witosa i przedłużenie ulicy Krzemionki – granica z Komorowicami i Hałcnowem na wschodzie: granica administracyjna Bielska-Białej z gminą Kozy na południu: ulica Matecznik i linia na jej przedłużeniu, ulica Wspólna i linia na jej przedłużeniu, nieregularna linia biegnąca na południe od ulicy Langiewicza i tworząca cypel w rejonie przecięcia ulicy Langiewicza z drogą ekspresową S1 i Doliny Złotego Potoku, następnie linia prosta biegnąca na wschód od ulicy Brackiej i Jeździeckiej w pobliżu drogi ekspresowej S1, ulica Wczasowa, linia kolejowa nr 139 (przystanek Bielsko-Biała Leszczyny jest podzielony) i ulica Piaskowa – granica ze Straconką i Mikuszowicami Krakowskimi na zachodzie: rzeka Biała, następnie linia przecinająca centrum handlowe Gemini Park, ulica Leszczyńska, od mostu w ciągu ulicy Leszczyńskiej ponownie rzeka Biała do okolic wiaduktu kolejowego, następnie ulica Sempołowskiej, Dworkowa, Zielona, Rychlińskiego, Broniewskiego, nieregularna linia w rejonie placu Opatrzności Bożej pozostawiająca po stronie Lipnika południową pierzeję placu, ale poza nią kościół Opatrzności Bożej, i przecinająca dawną likiernię Grossa, potem ulica Wyzwolenia do wysokości zakładów Polsport i dawnego cmentarza żydowskiego, ulica Towarzystwa Szkoły Ludowej i linia nieistniejącej już młynówki między ulicą Komorowicką a Nadbrzeżną, a dalej od mostu w ciągu ulicy Mostowej ponownie rzeka Biała – granica z Kamienicą, Żywieckim Przedmieściem, Białą oraz Dolnym Przedmieściem

Granice osiedla Lipnik jako jednostki pomocniczej gminy zgodnie z samorządowym podziałem administracyjnym wprowadzonym w 2002 wyznaczają: na północy: linia kolejowa nr 117 – granica z osiedlem samorządowym Hałcnów na wschodzie: granica administracyjna Bielska-Białej z gminą Kozy na południu: Dolina Złotego Potoku i linia na północ od zabudowań Osiedla Langiewicza – granica z osiedlem samorządowym Straconka oraz Złote Łany na zachodzie: nieregularna linia w pobliżu ulicy Krynicznej, Tkaczy i Świerkowej, ulica Krakowska, ulica Róż i ścieżka stanowiąca przedłużenie ulicy Przybyszewskiego – granica z osiedlami samorządowymi Grunwaldzkie i Biała Krakowska

Obręb Lipnik ma powierzchnię ponad 20 km² i tereny wchodzące w jego skład należą w sumie do dziesięciu osiedli samorządowych, poza tym o nazwie Lipnik (o powierzchni 8,93 km²) są to: Biała Krakowska, Biała Północ, Biała Śródmieście, Biała Wschód, Grunwaldzkie, Hałcnów, Leszczyny, Straconka, Złote Łany.

Potoczne rozumienie Lipnika współcześnie pokrywa się zgrubsza z osiedlem samorządowym. Świadomość przynależności do niego np. Leszczyn, Krzemionek, części ulicy Komorowickiej, a nawet fragmentu śródmiejskiej ulicy 11 Listopada jest nikła, choć występują relikty nazewnicze, takie jak przystanek kolejowy Bielsko-Biała Lipnik usytuowany na Osiedlu Grunwaldzkim.

Dzisiejszy Lipnik w znaczeniu węższym jest dzielnicą o charakterze przedmiejskim z przewagą rozproszonej zabudowy jednorodzinnej, która rozwija się na skutek procesów suburbanizacyjnych. W jego ramach wyróżnia sięMapa w serwisie OpenStreetMap [dostęp 2022-07-10].: Lipnik Dolny (centrum dzielnicy z kościołem Narodzenia NMP i rejon ulicy Lipnickiej) Lipnik Górny (wyżej i bardziej na wschód położony rejon ulicy Krakowskiej i Polnej) Wróblowice (najbardziej na wschód wysunięty przysiółek pod granicą z Kozami) Osiedle Lipnickie (osiedle domów jednorodzinnych w rejonie ulicy Brzóski, Wielkopolskiej i Lubelskiej) thumb|Widok na Gaiki z centrum Lipnika

Leży na Pogórzu Śląskim u podnóża Beskidu Małego, konkretnie szczytów Gaiki (808 m n.p.m.) i Czupel (654 m n.p.m.). Tereny górskie wchodzą w skład Parku Krajobrazowego Beskidu Małego. Wieś rozwinęła się w dolinie Niwki, która w swoim górnym biegu dzieli się na kilkanaście potoków źródłowych. Szczególnie cenne przyrodniczo są tereny przylegające do jednego z nich nazywanego Złotym Potokiem, gdzie zaproponowane zostało utworzeniu zespołu przyrodniczo-krajobrazowego „Dolina Złotego Potoku”. Ponad doliną Niwki górują Pierwszy i Drugi Kopiec Lipnicki o wysokości odpowiednio 368 i 435 m n.p.m. – na pierwszym rozkłada się osiedle mieszkaniowe nazywane osiedlem Dygasińskiego lub Na Kopcu Lipnickim należące do jednostki pomocniczej gminy Biała Krakowska, drugi to okolice wysypiska śmieci i schroniska dla zwierząt w Lipniku Górnym. Od północy i wschodu kopce opływa druga lipnicka rzeka – Krzywa.

Historia thumb|Lipnik / Kunzendorf na mapie z drugiej połowy XVIII wieku Lipnik został lokowany w drugiej połowie XIII wieku. Według Bogusława Krasnowolskiego należy obok Starego Bielska i Komorowic do tych spośród dzisiejszych dzielnic Bielska-Białej, które powstały najwcześniej, w pierwszym etapie odbywającej się tu akcji kolonizacyjnej na prawie niemieckim, aczkolwiek pierwsza pisemna wzmianka pochodzi dopiero z roku 1325. Był zaliczany do bielsko-bialskiej niemieckiej wyspy językowej, aczkolwiek w praktyce już od średniowiecza miał charakter dwuetniczny z dużym udziałem ludności słowiańskiej (polskiej). W pierwszym wykazie ludności wsi z 1508, który wylicza wszystkich 67 ówczesnych gospodarzy, pojawia się 41 nazwisk typowo niemieckich (61,2%) i 25 nazwisk typowo polskich (37,3%). W źródłach XIV-wiecznych występują różne odmiany nazwy Lipnik (Lipniki, Leypnik, Lypnik) pochodzącej zapewne od gaju lipowego pokrywającego dolinę Niwki, w której miejscowość lokowano, natomiast w dokumencie z 1433 po raz pierwszy pojawia się niemiecka forma Kunzendorf (Cunczendorff) nawiązująca do faktu, że pierwsza fala osadników niemieckich sprowadzona została przez niejakiego Konrada (Kunza). thumb|Lustracja województwa krakowskiego z 1564 zawierająca pierwsze wzmianki o Białej i Straconce Po podziale księstwa cieszyńskiego w 1315 Lipnik wszedł w skład nowo powstałego księstwa oświęcimskiego, które w 1457 zostało sprzedane Kazimierzowi Jagiellończykowi. Pierwotnie był wsią książęcą, w 1433 został sprzedany w ręce prywatne na kilka dziesięcioleci, jako właściciele wymienieni są w źródłach Dorota ze Zdziechowic oraz Mikołaj Bulowski. Pod panowaniem polskim stanowił królewszczyznę (tenutę), którą oddawano w dzierżawę różnym szlachcicom. W 1548 dzierżawcą Lipnika został Florian Zebrzydowski, a jednocześnie doszło do przeniesienia wsi z prawa średzkiego na magdeburskie, co wiązało się z ustanowieniem własnego samorządu wiejskiego na czele z wybieranym sołtysem (pierwszym był Walenty Krzyszko). Za czasów Zebrzydowskiego, około roku 1560, na peryferiach dóbr lipnickich założone zostały trzy nowe osady, które w przyszłości miały stać się odrębnymi miejscowościami: Biała, Międzybrodzie Lipnickie (dziś Bialskie) oraz Straconka. W związku z inkorporacją księstwa oświęcimskiego do Korony Polskiej w 1564 królewszczyzna lipnicka przekształcona została w tzw. starostwo niegrodowe. W tym samym czasie zaczyna się we wsi szerzyć luteranizm, do końca stulecia na to wyznanie przechodzą niemal wszyscy mieszkańcy (według wizytacji biskupiej w 1598 „wszyscy prócz jednego chłopa są heretykami”).

W 1598 dobra lipnickie objął w dzierżawę Mikołaj Komorowski, a po nim w 1610 jego brat Piotr Komorowski. Z panowaniem Komorowskich wiąże się założenie drugiego folwarku we wsi, zwanego potem dolnolipnickim (folwark górnolipnicki znajdował się od średniowiecza w centrum miejscowości), na terenie którego powstał dwór obronny będący jednocześnie siedzibą starostów lipnickich (Dwór Lipnicki), usamodzielnienie się Białej w 1613, a także początki osadnictwa na Leszczynach. Na początku XVII wieku Lipnik liczył około 600 mieszkańców, dzielił się na Górną Wieś i Dolną Wieś oraz liczne przysiółki. Następnymi dzierżawcami byli Jan Wizemberg starszy (1633–1636) oraz Jan Wizemberg młodszy (1636–1667). Za panowania tego drugiego wybuchł bunt chłopski przeciw zwiększaniu czynszów i zakresu obowiązków pańszczyźnianych (1646–1647), a także nasilał się konflikt wyznaniowy w obliczu podjętych przez niego działań kontrreformacyjnych. Zbór lipnicki został przymusowo zamknięty w 1658. Prześladowania religijne stały się przyczyną masowej emigracji lipniczan, w latach 60. XVII wieku liczba ludności spadła poniżej 150 mieszkańców. Luteranizm był w kolejnych dekadach nadal praktykowany, najpierw tajnie, a od około 1690 w ramach nowego zboru założonego w sąsiedniej Białej. Nadal wybuchały motywowane ekonomicznie bunty chłopskie (1670, 1674, 1682). thumb|Przywilej wolności religijnej dla protestantów wydany przez Alojzego Fryderyka Brühla (1767) Na początku XVIII wieku doszło do ponownej intensyfikacji działań kontrreformacyjnych prowadzonych m.in. przy pomocy misji jezuickiej założonej przy kaplicy w Białej w 1708. Zaczęła ona odnosić pewne sukcesy, niemniej w drugiej połowie XVIII wieku luteranizm wyznawało wciąż około 2/3 mieszkańców. Konflikty chłopów lipnickich z władzą starościńską osiągnęły swoje apogeum w latach 1744–1746 i w 1754 za rządów Zygmunta Linowskiego (1738–1755) narzucającego miejscowej ludności szczególnie wysokie obciążenia. Był on również założycielem jurydyki obejmującej osadę sukienników w pobliżu Dworu Lipnickiego przy granicy z Białą (posiadającą od 1723 prawa miejskie) i wspierał rozwijające się osadnictwo żydowskie na jej terenie. Po Linowskim dobra lipnickie objął Alojzy Fryderyk Brühl, który wydał przywilej wolności religijnej dla luteran oraz zainicjował akcję osadniczą, dzięki której liczba ludności wsi znacząco wzrosła do około tysiąca osób. Zlikwidowana natomiast została jurydyka starościńska, którą włączono w skład miasta Białej. W 1765 wszystkich 212 bialskich i lipnickich Żydów wygnano z terytorium starostwa lipnickiego. thumb|Teodor Wessel – ostatni starosta lipnicki