mały|upright=1.5|Siedziba BfV w Kolonii Federalny Urząd Ochrony Konstytucji (niem. Bundesamt für Verfassungsschutz, BfV) – niemiecka służba kontrwywiadu cywilnego, utworzona i działająca od 1950 roku jeszcze w Niemieckiej Republice Federalnej, po upadku Muru Berlińskiego i zjednoczeniu państw niemieckich zajmuje się kontrwywiadem i ochroną tajemnicy państwowej w całych Niemczech.

Geneza i historia Alianci zachodni (Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, Francja) z jednej strony chcieli uniknąć odtworzenia policji politycznej w Niemczech Zachodnich, a z drugiej strony zdawali sobie sprawę z potrzeby powstania niemieckiej służby specjalnej, która przeciwdziałałaby działalności wywiadów państw komunistycznych. W związku z tym w 1949 r. państwa zachodnie wyraziły zgodę na powołanie Federalnego Urzędu Ochrony Konstytucji, który miał za zadanie zbieranie i przetwarzanie informacji. BfV została powołana do życia 7 listopada 1950 r., na podstawie ustawy przyjętej 27 września 1950 r.

Cechą charakterystyczną niemieckich służb specjalnych, które powstały w tamtym okresie, było poważne ograniczenie ich kompetencji w porównaniu do możliwości, którymi cieszyły się odpowiedniki tych służb z okresu rządów nazistowskich. Pod względem kompetencyjnym BfV i pozostałe służby specjalne RFN mają znacznie więcej wspólnego ze służbami specjalnymi funkcjonującymi w Republice Weimarskiej niż ze służbami nazistowskimi. Takie podejście było spowodowane obawą, że szeroki zakres kompetencji służb wywiadowczych mógłby stanowić zagrożenie dla demokratycznych i liberalnych wartości, które stanowiły fundament ustroju nowo powstałej Niemieckiej Republiki Federalnej.

Pierwszym prezydentem BfV był dr Otto John, który w 1944 r. brał udział w zamachu na Hitlera. Znany z wrogiego stosunku wobec ideologii zarówno skrajnie lewicowej, jak i prawicowej. Po wojnie współpracował z Brytyjczykami, m.in. w sprawie rozpracowywania niemieckich jeńców wojennych.

W latach 70. miał miejsce wzrost aktywności Federalnego Urzędu Ochrony Konstytucji. Było to spowodowane po pierwsze, wzrostem w RFN liczby dyplomatów krajów Układu Warszawskiego, co zwiększało niebezpieczeństwo płynące od wywiadów krajów socjalistycznych i równocześnie wymagało aktywizacji zachodnioniemieckich służb kontrwywiadowczych; po drugie w owym okresie uświadamiano sobie ryzyko dla bezpieczeństwa i stabilności państwa, które stanowiły coraz bardziej zyskujące na znaczeniu grupy terrorystyczne i anarchistyczne.

Zjednoczeniu Niemiec, które nastąpiło w październiku 1990 r. (a właściwie wchłonięciu Niemieckiej Republiki Demokratycznej przez Republikę Federalną Niemiec), towarzyszyła likwidacja aparatu bezpieczeństwa NRD. Ten proces położył kres wieloletniej rywalizacji Federalnego Urzędu Ochrony Konstytucji z jego wschodnioniemieckim odpowiednikiem, a mianowicie Ministerstwem Bezpieczeństwa Państwowego NRD, powszechnie znanym jako Stasi, które w porównaniu do BfV posiadało znacznie szerszy zakres kompetencji, mając więcej cech wspólnych z radzieckim KGB czy służbami specjalnymi z okresu nazistowskiego.

Struktura Siedziba Federalnego Urzędu Ochrony Konstytucji znajduje się w Kolonii, a w stolicy państwa – Berlinie – mieści się oddział BfV. Na czele służby stoi prezydent (od 2025 r. Sinan Selen) oraz wiceprezydent (od 2023 r. Silke Willems). BfV składa się z departamentów wyspecjalizowanych, jednostek wsparcia operacyjnego i jednostek usługowych (czerwiec 2020):

Departament Z – Służby centralne Departament TA – Analiza techniczna (wsparcie) Departament TX – Infrastruktura techniczna Departament S – Bezpieczeństwo wewnętrzne, Ochronne środki bezpieczeństwa i przeciwdziałanie sabotażowi, Nadzór i Doradztwo zarządzania jakością, Audyt wewnętrzny Departament O – Inwigilacja Departament C – Obrona cyberprzestrzeni Departament 1 – Wsparcie specjalistyczne Departament 2 – Prawicowy ekstremizm / terroryzm Departament 3 – Gromadzenie informacji technicznych Departament 4 – Kontrwywiad, Bezpieczeństwo gospodarcze Departament 5 – Ekstremizm cudzoziemców i lewicowy ekstremizm / terroryzm Departament 6 – Ekstremizm islamistyczny i terroryzm AfV – Akademia Niemieckich Służb Wywiadu Krajowego ZNAF – Edukacja i szkolenie thumb|180px|Thomas Haldenwang, prezydent BfV (2018-2024)thumb|180px|Sinan Selen, obecny szef BfV W 2019 r. w strukturach BfV zatrudnione były 3864 osoby, a budżet wynosił około 467 milionów euro, przy czym służba finansowana jest z budżetu federalnego.

+ Dotychczasowi prezydenci BfVOtto John1950–1954Hubert Schrübbers1955–1972Günther Nollau1972–1975Richard Meier1975–1982Heribert Hellenbroich1983–1985Ludwig-Holger Pfahls1985–1987Gerhard Boeden1987–1991Eckart Werthebach1991–1995Hansjörg Geiger1995–1997Peter Frisch1997–2000Heinz Fromm2000–2012Hans-Georg Maaßen2012–2018Thomas Haldenwang2018-2024Sinan Selen2025-obecnie

Zadania i uprawnienia Najważniejszym dokumentem, który ustanawia zadania oraz uprawnienia, a także reguluje status prawny Federalnego Urzędu Konstytucji, jest Ustawa o współpracy Federacji i krajów związkowych w sprawach ochrony konstytucji oraz o Federalnym Urzędzie Ochrony Konstytucji (Bundesverfassungsschutzgesetz – BVerfSchG). Zadania BfV określa § 3 ustawy, gdzie wymieniono:

gromadzenie i ocena informacji o:

działaniach, które są skierowane przeciw demokratycznemu porządkowi, istnieniu lub bezpieczeństwu Federacji lub kraju związkowego, bądź zamierzają utrudnić działania organów konstytucyjnych państwa. działalności zagrażającej bezpieczeństwu państwa lub innych działaniach obcych służb specjalnych działaniach zagrażających interesom zagranicznych państwa poprzez użycie siły lub działaniach przygotowawczych w jej kierunku działaniach zagrażających ideom i postanowieniom traktatów międzynarodowych, zwłaszcza przeciw pokojowemu współistnieniu narodów

kontrola oraz sprawdzanie działalności osób, które

mają dostęp do poufnych informacji, które leżą w interesie publicznym osób zatrudnionych na stanowiskach ważnych dla bezpieczeństwa państwa inne przypadki określone prawem Wyżej wymienione przypadki uregulowane są w Ustawie o przeglądzie bezpieczeństwa z dnia 20.04.1994 r.

ochrona bezpieczeństwa przemysłowego, mające charakter przeciwdziałaniu sabotażowi gospodarczemu podejmowanie działań mających na celu ograniczenie produkcji broni masowego rażenia

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech BfV, zawarta w § 2 ustawy, jest nieprzyznanie uprawnień policyjnych, co oznacza brak uprawnień dochodzeniowo-śledczych/uprawnień procesowych (tzn. brak możliwości przeprowadzania rewizji, dokonania aresztu, funkcjonariusze nie mogą nosić broni itp.). Służba ma charakter czysto informacyjny.

Podstawą do podejmowania przez BfV określonych kroków mogą być tylko faktyczne oraz prawdopodobnie realne działania sprzeczne z porządkiem prawnym. Jest to związane ze słowem Bestrebungen, co ma na celu uniemożliwienie działań służby w sytuacjach, gdy obywatel wyraża własne (nawet niepopularne) poglądy. BfV nie może godzić w wolność słowa i powodować niechęci do wyrażania własnych wartości.

Faktyczne działania służby są także uwarunkowane przez warunki społeczne, gospodarcze oraz historyczne, które powodują, że działania BfV są wymierzone w konkretne zjawiska niebezpieczne dla państwa. Obecnie są to: ekstremizm lewicowy, ekstremizm prawicowy, ruchy narodowowyzwoleńcze skupione wokół cudzoziemców/imigrantów, ruch islamistyczny oraz towarzyszący mu terroryzm, działalność obcych wywiadów, ochrona osobowa/fizyczna i przeciwdziałanie sabotażowi, ochrona ekonomiczna i naukowa, cyberbezpieczeństwo.

Federalny Urząd Ochrony Konstytucji a Krajowe Urzędy Ochrony Konstytucji Federalna struktura współczesnych Niemiec ma bezpośrednie znaczenie dla funkcjonowania służb specjalnych tego państwa. Obok Federalnego Urzędu Ochrony Konstytucji (BfV), który posiada kompetencje ogólnokrajowe, istnieją także funkcjonujące na poziomie poszczególnych landów (krajów związkowych) Krajowe Urzędy Ochrony Konstytucji (Landesbehörden für Verfassungsschutz – LfV). Ustawodawstwo niemieckie przewiduje niezależność LfV względem BfV, co jest odzwierciedleniem szerokiej samodzielności landów w sferze bezpieczeństwa wewnętrznego. To znaczy, że Krajowe Urzędy nie są podległe Federalnemu Urzędowi Ochrony Konstytucji ani pod względem organizacyjnym, ani kompetencyjnym, choć na gruncie prawa niemieckiego zobligowane są do współpracy.

Są jednak przewidziane sytuacje, w których niezależność organizacyjna LfV jest ograniczana: w przypadkach współpracy międzynarodowej (koordynowanej przez BfV); w przypadkach, gdy rozpoznawane przestępstwa mają charakter federalny i są jawne podstawy podejrzewać, że dane przestępstwa stanowią bezpośrednie niebezpieczeństwo dla interesów państwa, wówczas BfV jest uprawniona do prowadzenia działań operacyjnych na obszarze jednego lub kilku krajów związkowych.

Kontrola Federalny Urząd Ochrony Konstytucji jest nadzorowany przez różne organy na różnych poziomach:

poziom kontroli administracyjnej: nadzór administracyjny i techniczny sprawuje Federalne Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, Budownictwa i Kraju (BMI). Wdrażanie przepisów dotyczących ochrony danych i przestrzeganie odpowiednich przepisów dotyczących usług zapewnia Federalny komisarz ds. Ochrony danych i wolności informacji (BfDI). Kontrolę finansową nad BfV (oraz innymi niemieckimi służbami specjalnymi) sprawuje Federalny Trybunał Obrachunkowy (BRH). BRH informuje także o wynikach Komisję Poufną (Vertrauensgremium), Parlamentarny Panel Kontrolny (PKGr) oraz BMI.

poziom kontroli parlamentarnej: ogólna nadzór odbywa się za pomocą debat oraz interpelacji w Bundestagu, a także za pomocą składania sprawozdań Komisji Spraw Wewnętrznej, Komisji Budżetowej oraz (w razie potrzeby) także komisji śledczej. Specjalne kontrole parlamentarne są przeprowadzane przez Parlamentarny Panel Kontrolny (PKGr), Poufną Komisję Komisji Budżetowej oraz przez Komisję G10:

PKGr, który posiada szerokie kompetencje w tym: prawo wglądu do akt, prawo wstępu do wszystkich pomieszczeń BfV oraz prawo do przesłuchiwania pracowników. PKGr w połowie i na koniec kadencji parlamentarnej składa sprawozdania ze swoich działań. Bundestag wybiera członków do Komisji Poufnej, której głównym zadaniem jest decydowanie o budżecie operacyjnym BfV oraz sprawdzanie jego wykonania. Komisja poufna w połowie i na koniec kadencji parlamentarnej składa sprawozdania ze swoich działań nadzorczych. W celu uniknięcia nachodzenia na siebie działań PKGr oraz Komisji Poufnej mogą być dokonane specjalne konsultacje i porady. Komisja G10 wybierana jest przez PKGr na okres jednej kadencji Bundestagu, składa się z przewodniczącego, który musi posiadać kwalifikacje do sprawowania urzędu sędziego oraz 7 innych członków. Jest niezależna w swoich działaniach, komisja spotyka się co najmniej raz w miesiącu, a rozmowy są tajne. Głównym zadaniem Komisji G10 jest decydowanie o zasadności i konieczności środków ograniczających prywatność korespondencji, poczty i telekomunikacji. Nadzoruje gromadzenie, przetwarzani i wykorzystywanie danych osobowych na podstawie środków ograniczających, w tym decyzję o powiadomieniu zainteresowaniu osób. Ma prawo do żądania informacji, prawo wglądu do akt, prawo wstępu do budynków BfV.

poziom kontroli sądowej: wszelkie działania podjęte przez BfV mogą podlegać kontroli niezależnych sądów

poziom kontroli publicznej: z formalnego punktu widzenia obywatele sprawują kontrolę za pomocą bezpośrednich oraz pośrednich petycji i zapytań do BfV. Z nieformalnego punktu widzenia nadzór pełni tzw. czwarta władza, która za pomocą publicznych relacji oraz opinii wywiera efekt nadzorczy.

Wybrana działalność Federalny Urząd Ochrony Konstytucji na przestrzeni lat odnosiło sukcesy oraz porażki w zakresie swojej działalności. Poniżej znajduje się lista spraw, w które BfV było pośrednio lub bezpośrednio zaangażowany:

Przypadek Ottona Johna