mały|upright=1.2|Królestwo Polskie w 1815 roku 166px|mały|prawo|Orzeł z kaszkietu oficera 2 pułku piechoty mały|166px|Aleksander I Romanowmały|166px|Wielki książę Konstanty Pawłowicz Romanow 266px|mały|prawo|Sztab generalny wojsk polskich w czasie powstania listopadowego 166px|mały|prawo|Czapka oficera 3 pułku ułanów Wojsko Polskie Królestwa Kongresowego – siły zbrojne Królestwa Polskiego, rozformowane po upadku powstania listopadowego (1830–1831).
Okoliczności powstania wojska Jego początku należy dopatrywać się w słynnej rozmowie delegacji polskich wojskowych z Aleksandrem I 13 kwietnia 1814 w Paryżu. Na pytanie, „czy wojsko zatrzyma kokardę narodową”, cesarz odpowiedział twierdząco.
Kolejnym faktem decydującym o przyszłości armii polskiej było spotkanie cesarza i generała Dąbrowskiego, który przemawiając w imieniu wojska przedstawił jego postulaty, sprowadzające się głównie do utrzymania narodowego charakteru armii.
Wreszcie trzecim momentem była rewia wojska polskiego 24 kwietnia 1814 w St-Denis, po której to Aleksander I, chwaląc postawę żołnierzy, powiedział: „Do zobaczenia się w Warszawie”.
W kwietniu 1814 w Paryżu Aleksander I powołał Komitet Wojskowy – pierwszy organ organizacyjny i zwierzchni nad Wojskiem Polskim formowanym przez koalicję antynapoleońską. Na czele jego stanął wielki książę Konstanty Pawłowicz Romanow, członkami zaś byli: generałowie Jan Henryk Dąbrowski, Józef Zajączek, Józef Wielhorski, Karol Otto Kniaziewicz, Stanisław Wojczyński, Karol Sierakowski, Antoni Sułkowski, Romuald Tadeusz Giedroyć i Franciszek Paszkowski.
Konstytucja pozostawiała królowi (Aleksandrowi I i jego następcom) określenie wielkości wojska. Żołnierze składali przysięgę królowi (nie Ojczyźnie). Wojsko posiadało polskie chorągwie i sztandary. Językiem służbowym był język polski. Zwierzchnictwo nad armią posiadała Komisja Rządowa Wojny (ministerstwo wojny). Była to jednak władza formalna, ograniczająca się jedynie do spraw gospodarczych, poboru, zakupu uzbrojenia itp. Nieograniczone wręcz uprawnienia posiadał naczelny wódz – wielki książę Konstanty.
Wybrane artykuły Konstytucji Królestwa Polskiego:
Art.10. W każdym przypadku wprowadzenia wojsk rosyjskich do Polski lub wojsk polskich do Rosji lub w przypadku przechodu tychże wojsk przez jaką prowincję jednego z dwóch państw utrzymanie ich i koszta przechodu ponoszone zostaną całkowicie przez kraj, do którego należeć będą. Wojsko polskie nie będzie nigdy użyte za granicami Europy.
Art.153. Siła zbrojna składa się z wojska czynnego na stopie zupełnego żołdu i z milicji gotowych go wzmocnić w przypadku potrzeby.
Art.154. Siła wojska na koszcie krajowym oznaczona jest przez panującego w miarę potrzeby i w stosunku do dochodów w budżecie umieszczonych.
Art.155. Rozłożenie wojska zastosowane będzie do połączonej dogodności mieszkańców, systemu wojskowego i administracji.
Art.156. Wojsko zachowa kolory swego munduru, swój ubiór właściwy i wszystko co się tyczy jego narodowości.
Konstytucja Królestwa Polskiego, 1815
Organizacja wojska 1815–1830 System uzupełnienia wojska regulowany był ustawą o poborze z 1816. Przewidywała ona stan pokojowy i stan wojenny wojska, istnienie wojska stałego, pierwszej i drugiej rezerwy.
Okres służby wynosił w Księstwie Warszawskim 6 lat. Planowano co prawda przedłużenie czasu służby, ale planów tych nie zrealizowano. Z 216 000 mężczyzn w wieku od 20 do 30 lat w wojsku służyło jedynie 28 000. W ciągu 15 lat przeszkolono około 50 000. Jako że dekret przewidywał zastępstwo, w praktyce jako prosty żołnierz służył przeważnie biedny chłop lub biedota miejska. Do wojska nie wcielano Żydów, którzy na podstawie umowy kahałów z Komisją Rządową Wojny opłacali za to specjalny podatek. Pobór nie odbywał się corocznie, lecz w nieregularnych odstępach czasu. Kontyngent wybieranych wahał się od 2500 do 10 000. Zależało to od liczby kapitulantów, czyli wysłużonych żołnierzy, zawierających umowę na dalsze 5 lub 10 lat, oraz od zgłaszających się ochotników. Prawo uwalniało od służby wielu rzemieślników, nauczycieli i urzędników.
Wojsko Polskie dzieliło się na gwardię i wojsko liniowe. mały|Adam Skawiński sierżant gwardii pieszej Królestwa Kongresowego
Gwardia Królewska Polskie oddziały gwardyjskie tworzyły wraz z gwardyjskimi pułkami litewskimi stacjonującymi w Warszawie rezerwowy korpus gwardii. Pułk strzelców pieszych gwardii został zlikwidowany w 1817. Gwardie stanowiły zatem pułk grenadierów gwardii i pułk strzelców konnych gwardii oraz bateria konna. Oddziały gwardyjskie były uprzywilejowane. Oficer przechodzący z gwardii do pułku liniowego awansował o jeden stopień. Dowódcy Korpusu Rezerwowego i równocześnie dowódcy Dywizji Gwardii podporządkowany był batalion saperów i korpus pociągów, a także stacjonujące w Warszawie oddziały gwardii litewskiej (2 pułki piechoty, 3 pułki jazdy, 2 baterie artylerii).
Polskie oddziały Korpus Rezerwowego Wojsk zostających pod rozkazami Naczelnego Wodza Dowództwo Korpusu w Warszawie dowódca korpusu – gen. jazdy hr. Wincenty Krasiński szef sztabu – gen. bryg. Henryk Milberg Dywizja Gwardii Sztab Dywizji Gwardii w Warszawie dowódca Gwardii – gen. jazdy hr. Wincenty Krasiński szef sztabu – gen. bryg. Henryk Milberg Pułk Strzelców Konnych Gwardii w Warszawie Pułk Grenadierów Gwardii w Warszawie Bateria Pozycyjna Artylerii Konnej Gwardii w Warszawie
mały|upright|Żołnierze 3. i 4. pułku strzelców pieszych
Wojska liniowe Piechota Piechotę tworzyły dwie dywizje piechoty po trzy brygady – dwie piechoty liniowej i jedna strzelców pieszych. Pułki składały się z dwóch batalionów, a te posiadały w swoim składzie cztery kompanie (na czas wojny pułki rozwijały się do czterech batalionów po osiem kompanii)
Dowódcą piechoty był do 1828 generał piechoty (broni) S. Trębicki, po nim objął te obowiązki generał piechoty Stanisław Potocki. Korpus Piechoty Królestwa Polskiego liczył według etatu z końca 1830 w 24 batalionach (96 kompaniach) około 24 600 żołnierzy i oficerów.
W skład jego wchodziły: 1 Dywizja Piechoty – Rawa 1 brygada piechoty liniowej – Radom 1 pułk piechoty – Mszczonów 5 pułk piechoty – Radom 2 brygada piechoty liniowej -Rawa 2 pułk piechoty – Końskie 6 pułk piechoty – Rawa Mazowiecka 3 brygada strzelców pieszych – Sochaczew 1 pułk strzelców pieszych – Sochaczew 3 pułk strzelców pieszych – Płock 2 Dywizja Piechoty – Zamość 1 brygada piechoty liniowej – Lublin 3 pułk piechoty – Radom/ Lublin 7 pułk piechoty – Lublin 2 brygada piechoty liniowej – Warszawa 4 Pułk Piechoty (słynni "Czwartacy") – Warszawa 8 pułk piechoty – Pułtusk 3 brygada strzelców pieszych – Zamość 2 pułk strzelców pieszych – Płock 4 pułk strzelców pieszych – Zamość
220px|mały|prawo|Seweryn Krzyżanowski, strzelec konny gwardii Królestwa Kongresowego
266px|mały|Polscy ułani w czasie powstania listopadowego: 1., 2., 3. i 4. pułk ułanów
Kawaleria Jazdę królestwa stanowiły dwie dywizje (jedna ułanów, jedna strzelców konnych) po cztery pułki, a te po cztery szwadrony (na czas wojny po sześć szwadronów)
Dywizje tworzyły Korpus Jazdy Królestwa Kongresowego pod dowództwem generała kawalerii Aleksandra Rożnieckiego. Korpus w 1830 liczył 34 szwadronów, a w nich 6788 oficerów i żołnierzy. Dywizję ułanów rozmieszczono na prawym brzegu Wisły ze sztabem w Lublinie, a dywizję strzelców konnych na lewym brzegu Wisły stała ze sztabem w Łowiczu. Pułk kawalerii składał się z dwóch dywizjonów po dwa szwadrony. Każda dywizja kawalerii posiadała baterię artylerii konnej.
W skład jego wchodziły Dywizja Strzelców Konnych 1 brygada strzelców konnych 1 pułk strzelców konnych – Piotrków 3 pułk strzelców konnych – Sieradz (sztab) 2 brygada strzelców konnych 2 pułk strzelców konnych – Łowicz 4 pułk strzelców konnych – Kutno Dywizja Ułanów (d-ca gen. dyw. Jan Weyssenhoff 1815-1831) 1 brygada ułanów 1 pułk ułanów – Lubartów 3 pułk ułanów – Międzyrzec 2 brygada ułanów 2 pułk ułanów – Krasnystaw 4 pułk ułanów – Chełm
Jednostki specjalne Artyleria i inżynieria Dowódcą artylerii i inżynierii Wojska Polskiego był generał artylerii Karol Sierakowski (do 1819), po jego śmierci generał Hauke.
120px|mały|prawo|Żołnierz artylerii pieszej
Skład artylerii Rodzaje artylerii królestwa to: artyleria polowa, piesza i konna, wałowa i rakietnicy.
Składała się z dwóch brygad artylerii pieszej po trzy baterie (jedna pozycyjna – ciężka i dwie lekkie), każda po dwanaście dział, tj. 6 armat i 6 granatników (tzw. jednorogów – haubic). W skład artylerii wchodziła również jedna brygada artylerii konnej z dwoma bateriami po osiem dział.
Ogółem artyleria składała się z 13 baterii (kompanii), około 3230 żołnierzy i oficerów oraz 96 dział polowych i garnizonowych.
Brygada Artylerii Lekkokonnej 1 Brygada Artylerii Pieszej 2 Brygada Artylerii Pieszej korpus rakietników – Warszawa półbateria konna artylerii półkompania piesza artylerii kompania artylerii garnizonowej – Zamość kompania artylerii garnizonowej – Modlin bateria pozycyjna konna gwardii – Warszawa
Saperzy mały|upright|Żołnierz od „pociągu” Wojsko Polskie w swoim składzie posiadało batalion inżynierii. Należał formalnie do gwardii. Dowodził nim płk Edward Makowski. Liczył ok. 1000 ludzi, a jego żołnierzami byli przeważnie synowie warszawskich rzemieślników.
Batalion inżynierii – Warszawa 1 kompania pionierów (minerów) 2 kompania pionierów kompania pontonierów kompania saperów
Pociągi (tabory) Korpus pociągów (taborów) 1 kompania gwardyjska 2 kompania gwardyjska 1 batalion liniowy 6x kompania 8 wozów 2 batalion liniowy 3 batalion liniowy
mały|upright|Karabinier konny
Żandarmeria
Korpus Żandarmerii został zorganizowany 17 października 1816. Zgodnie z etatem liczył 43 oficerów i 339 podoficerów, trębaczy i żołnierzy, posiadających umiejętność czytania i pisania. Żandarmi stacjonowali w miastach wojewódzkich i obwodowych. Dowódcami byli: pułkownik Stanisław Dulfus i podpułkownik Antoni Strażyński. 27 grudnia 1830 dowódcą Żandarmerii został major 2 Pułku Strzelców Konnych Franciszek Sznajde. 7 lutego 1831 Wódz Naczelny, Michał Gedeon Radziwiłł wydał rozkaz o przeformowaniu Korpusu Żandarmerii w Dywizjon Karabinierów Konnych, pododdział jazdy przeznaczony do służby w polu.
Korpusy korpus kwatermistrzostwa Utworzony na wzór rosyjski, spełniał funkcje dzisiejszego sztabu generalnego
Korpus weteranów czynnych Składał się z trzech batalionów rozmieszczonych kompaniami po całym kraju.
Korpus audytorski Audytorem generalnym był gen. Ksawery Krysiński (od 1825 Leon Tarnowski). Urzędy audytorskie znajdowały się przy pułkach i dywizjach. Prawo karne wojskowe opierało się na dekretach francuskich. Jego przepisy były bardzo surowe. Stosowano min. kary cielesne.
Korpus duszpasterski Duszpasterstwo rozpoczynało się od szczebla pułku. Kapelan pułkowy – porucznik podlegał bezpośrednio naczelnemu kapelanowi wojska. Spełniał on funkcje związane zarówno ze sferą religijną jak i wychowawczą.
Korpus cywilnych urzędników wojskowych
mały|Stanisław Kostka Potocki, komendant Korpusu kadetów
Szkolnictwo Szkoła Podchorążych Piechoty Szkoła Podchorążych Jazdy Kształciły kadetów, którzy część służby odbyli w pułku i osiągnęli tam stopień podoficerski. Szkolenie charakteryzował duży nacisk na stronę formalną. Doprowadzało do mistrzowskiego osobistego wyćwiczenia, znakomitego opanowania przepisów musztry i obrotów. Szkoła Aplikacyjna Kształcąca oficerów "uczonych broni" (kwatermistrzostwa, inżynierii, artylerii i saperów) Korpus kadetów w Kaliszu – był wojskową szkołą średnią dla młodzieży Szkoła Zimowa Artylerii - kształciła kadrę oficerską artylerii Szkoła Bombardierów - szkoliła korpus podoficerski w artylerii
Wojsko Polskie w okresie powstania listopadowego
W chwili wybuchu powstania Wojsko Polskie liczyło 27 543 żołnierzy. Do służby wojskowej powoływano na sześć lat mężczyzn w wieku od 20 do 30 lat. Według szacunków w Królestwie znajdowało się około 205 000 mężczyzn zdolnych do służby wojskowej.