Klasztor buddyjski (chiń. si 寺; kor. sa 사; jap. 寺 ji lub tera; wiet. tự lub chùa) – budynek lub kompleks budynków, w którym przebywają i praktykują mnisi buddyjscy lub mniszki buddyjskie. Jest to centrum religijnego, duchowego i nieraz naukowego życia w buddyzmie.

Historia Indie Kształtowanie się form klasztornych thumb|Klasztor typu guha (wykuty w skale) – Ellura Tradycje ascetyczne istniały w Indiach już wcześniej (pieczęć z Harappy – okres pom. 2500 a 1500 r. p.n.e. – przedstawia postać pogrążonego w medytacji. Hymny Rygwedy (skt. trl. Veda) opisują munich i keśina – a nie wspominają o mnichach i klasztorach. Natomiast upaniszady, będące w opozycji do rytualistycznego braminizmu, wymieniają cały szereg sanskryckich określeń takich jak bhikszu, sannjasin, pariwradźaka, awadhuta i paramahansa), to dopiero zakon buddyjski – sangha – stał się organizacją masową. Buddyzm nie uznawał systemu kastowego i każdy mógł zostać mnichem.

Wczesne upaniszady wpłynęły zarówno na dżinizm, jak i buddyzm, choć sam Budda nauczał doktryny anatmana. Buddyzm doprowadził do powszechnego humanistycznego ruchu. Zdołał on w ciągu swojego rozwoju przeniknąć całą strukturę socjo-religijnych zwyczajów i skatalizował proces sublimacji istniejącego społecznego fermentu i rewolty przeciwko rytualnemu i ekskluzywnemu braminizmowi.

W czasach Buddy Śakjamuniego (566/563–483/486 r.p.n.e.)Daty urodzin i śmierci według The Encycylopedia of Eastern Philosophy and Religion. i później buddyjscy mnisi wędrowali z miejsca na miejsce z wyjątkiem okresów pory deszczowej. Zakon buddyjski był wówczas zakonem typowo żebraczym i wędrownym. Ideą Buddy było ustanowienie zakonu (skt sangha), który byłby jednym ciałem (samāggatta) złożonym z mnichów (pal. bhikkhu, skt. bhiku) ze wszystkich stron i regionów (pal. cātuddisa bhikkhu sangha), organizacji dość scentralizowanej. Jednak już za jego życia sangha zaczęła się coraz bardziej atomizować (chociaż starano się zachować centralizm). Proces rozluźniania się jedności stał się wyraźniejszy, gdy do zakonu zaczęło wstępować coraz więcej wyznawców. Odległe od siebie, regionalne ośrodki zaczęły się po prostu wzmacniać.

Aby przetrwać okres pory deszczowej, mnisi gromadzili się w miejscach, z reguły fundowanych przez świeckich wyznawców zwanych āvāsa i ārāma. Nazywano to vassāvāsa (przebywaniem, mieszkaniem w zgodzie). Z tej idei narodził się buddyjski monastycyzm. Budda naciskał także na dystansowanie się wtedy od wszelkich innych sekt ascetycznych. Vassāvāsa zaczęła być wykorzystywana do corocznych introspekcji, wyznań (spowiedzi), uzgadniania spraw doktrynalnych itd. ĀvāsaMahāvagga. Jest im poświęcony Dział 3. – to termin odnoszący się do improwizowanego i tymczasowego miejsca zgromadzeń w rejonach wiejskich. Ārāma była miejscem w pobliżu miasta i zakładano ją na terenach fundowanych sandze buddyjskiej. Początkowo mnisi budowali sobie chatki, które były wzorowane na najbiedniejszych domach w Indiach. Jednak stopniowo konstrukcje stawały się coraz trwalsze, aż w końcu sama idea wędrownych mnichów zamieniła się ideę coenobium – klasztoru i wspólnoty klasztornej.

Początkową ideą było wspólne przebywanie wyłącznie podczas trzech miesięcy pory deszczowej (zaczynała się ona w miesiącu Āādha purnīmā, czyli w połowie czerwcaMahāvagga, 3.2.2.). Początkowe tymczasowe pomieszczenia zaczęły się stawać stopniowo coraz trwalsze; jedną z przyczyn było to, że aramy były fundowane, a więc znajdowały się w posiadaniu buddyjskim przez cały czas. To zachęcało do budowy trwałych budynków, w których ciągle przebywali jacyś mnisi. Cullavagga dostarcza informacji, że pierwsze klasztory powstały jeszcze za życia Buddy. Ta transformacja została zakończona już w V w. p.n.e. Pojedyncze schronienia mnichów zwano wiharą (skt vihāra). Gdy idea ārāmy jako stałego miejsca pobytu zatriumfowała nad āvāsą, wihary dały początek pierwszym zorganizowanym klasztorom czy konwentom, zwanym sangharamą (skt. saghārāma) Sanghi zaczęły nosić nazwy od nazw ārām wziętych z rejonu, gdzie się znajdowały. Aby wspólnota mogła egzystować konieczne stało się wybudowanie nowych pomieszczeń czy budynków. I tak pojawiły się upatthāna-sālā (sala lub dom zgromadzeń), parivena (cele mnisie), kotthaka (pokoje, pomieszczenia), vihāra (mnisie kwatery) itd.

Ten ostatni termin stopniowo poszerzał swoje znaczenie i w końcu przybrał całkowicie błędne znaczenie klasztoru, chociaż prawidłowym terminem oznaczającym klasztor jest lena. Termin ten pochodzi od sanskryckiego słowa layana oznaczającego prywatne pomieszczenie czy mieszkanie. Cullavagga zawiera podział lena na pięć strukturalnych rodzajów: guhā, vihāra, addhayoga, pāsāda i hammiyaCullavagga, 6.1.2.. Najpopularniejszym stylem stała się vihāra (konstrukcja parterowa składająca się z wielu pariven, czyli pojedynczych cel mnisich), pāsāda najpewniej była kilkupiętrowym budynkiem, addhayoga prawdopodobnie dała początek pagodzie, hammiya była chyba zbliżona do pāsādy, jednak na górze posiadała strych. Guhā – to klasztor wydrążony w skale – ta forma przetrwała od III wieku p.n.e. do średniowiecza. Buddhaghosza (IV-V wiek n.e.) – mnich therawady – opisuje w swoich tekstach tylko klasztory typu guha i wihara (inne są tylko wspominane), czyli do IV wieku trzy inne typy leny już nie egzystowały. Ale pasada i addhajoga przetrwały w odległych rejonach buddyjskiego regionu zachodnich Himalajów nawet i po XII w. Pasada stała się wzorem dla wielu klasztorów w takich rejonach jak Spiti, Lahul i Ladakh.

Początkowo klasztory budowano z drewna, potem z cegieł lub kamieni. Z reguły budowane były na planie kwadratu utworzonego przez cztery boki z cel, których wejścia wychodziły na dużą wewnętrzną salę. Później często klasztor składał się z dwóch połączonych części: mieszkalnej i świątynnej. Każdy ważniejszy klasztor musiał posiadać ćajtję (skt. caitya) lub stupę jako najważniejsze miejsce kultu.

Najwcześniejsze buddyjskie świątynie w Indiach posiadały jedynie abstrakcyjne symbole czci. Na skutek ewolucji szkół mahajany, te symbole od ok. I wieku n.e. były zastępowane przez wyobrażenia samego Buddy, sceny z jego życia i wyobrażenia z rozrastającego się panteonu różnych bóstw. Rozwinęły się dwa główne typy budowli religijnych: świątynie, które posiadały jedno miejsce oddawania czci (zwykle była to ćajtja) oraz klasztorna vihara, która otaczana była kaplicami i świątyniami. Były pewne wspólne strukturalne elementy, do których należały: portyk wejściowy (symboliczna brama do świętej przestrzeni), sala (budynek) zgromadzeń (mandapa) oraz rejon sanctum (garbagriha), zwykle z przejściem dla pielgrzymów, którzy mogli wykonywać rytualne okrążanie tego miejsca (pradakśinapatha), co przynosiło zasługi.

Porządek codziennego życia mnichów regulowały szczegółowo specjalne przepisy zwane Winają, których było 250, chociaż w połączeniu z mniej ważnymi, liczba reguł sięgała 3000.

Wihara thumb|Plan wihary w grocie w Adżancie thumb|Rekonstrukcja wihary w Sukhotaj w Tajlandii Klasztorne budowle zwane wihara (sanskr. lub pali vihara: विहार) tłumaczy się jako „schronienie” albo „azyl”, jak to w którym chronili się wędrujący mnisi podczas pory deszczowej.

Pierwotnie słowo wihara było używane wyłącznie na określenie tylko części klasztoru, a mianowicie kwater mnisich. Prawidłowym określeniem klasztoru buddyjskiego była bowiem lena (od słowa layana – prywatne pomieszczenie, mieszkanie). Stopniowo jednak słowo wihara poszerzało swoje znaczenie i w końcu zaczęło oznaczać jeden z pięciu typów leny (klasztoru). Po zaniku czterech jego form konstrukcyjnych (adddhajoga, pasada, hammija i guha) pozostała sama wihara i wyparła nawet prawidłowe określenie klasztoru buddyjskiego.

We wczesnych dekadach buddyzmu wędrujący mnisi tworzący sanghę nie mieli określonego miejsca schronienia. Podczas pory deszczowej (pali. vassa) chronili się w tymczasowych szałasach zbudowanych z drewna, krytych liśćmi. Czasami mogły to być budynki kapliczek (rzadko murowane a częściej drewniane). Aktem szczodrości było nie tylko nakarmienie mnicha, ale także ofiarowanie mu schronienia. (Mitra 1971)

Pierwsze klasztory powstawały spontanicznie dzięki hojnym, bogatym świeckim wyznawcom Buddy. Budowano je w parkach (jak np. Park Gazeli w Varanasi) – wystarczająco blisko ludzkich siedzib aby mnisi mogli prosić o jałmużnę, ale wystarczająco daleko by mieli pod dostatkiem spokoju do medytacji.

Szlaki handlowe były zatem najlepszą lokalizacją dla wihary. Datki od możnych kupców znacznie wspierały lokalne społeczności mnichów. Od I wieku wihary zaczęły przekształcać się w instytucje edukacyjne, wraz z rozwojem misji buddyjskich (Chakrabarti 1995).

Wraz z utworzeniem stałych klasztorów tradycja wędrowania zanikła, jednak nazwa „wihara” pozostała. Niektóre z nich stały się niezwykle ważnymi instytucjami religijnymi, inne przeobraziły się w główne uniwersytety buddyjskie, jak np. Nalanda.

Jedną z bardziej znanych wihar była Maha Vihara na Cejlonie. Był to potężny ośrodek buddyjski – zarówno badawczy, jak i misyjny.

Wygląd wihary był różny w zależności od regionu w którym rozwijał się buddyzm. Jednak cechą wspólną jest zawsze sala do medytacji, często mieszcząca główny posąg Buddy.

Życie w wiharach zostało skodyfikowane i zawarte jest w Winaja-pitace („Koszu Dyscypliny Zakonnej”) – pierwszym zbiorze Tipitaki.

Północnoindyjski rejon Bihar wywodzi swą nazwę prawdopodobnie od słowa „wihara” – być może od dużej liczby klasztorów, które się tam kiedyś znajdowały. Podobnie uzbeckie miasto Buchara.

W Tajlandii słowo „wihara” (wymowa w języku tajskim „wihan”) ma węższe znaczenie i oznacza budynek zgromadzeń na terenie kompleksu świątynnego.

Centra monastyczne thumb|Ruiny klasztoru-uniwersytetu w Nalandzie thumb|Ruiny Nalandy Powstanie klasztorów miało olbrzymi, a nawet decydujący, wpływ na dalsze losy buddyzmu. Budowane przy ważnych szlakach handlowych, były etapami karawan kupieckich, wspierały w razie potrzeby okoliczną ludność, chroniły także przed napadami. Często były fundowane, a później dotowane przez władców lub bogatych ludzi.

Z biegiem czasu, kiedy nauczanie stało na niezwykle wysokim poziomie, wielkie klasztory stały się dużymi i ważnymi monastycznymi centrami naukowymi i kulturowymi. Ich sława wykroczyła poza granice Indii i tysiące kandydatów ubiegało się o przyjęcie. Należy tu wymienić takie centra jak: Nalanda – (skt. Nālandā) (427-1197) (mahajana), pierwszy wielki uniwersytet. Studiowało tu ponad 10 000 studentów, głównie mnichów buddyjskich, ale i z zagranicy. Zniszczony przez muzułmanów. Valabhi – (pal. Valabhī) (ok. 780-ok. 845) (wczesne szkoły buddyjskie), często porównywany do Nalandy, studiowało tam co najmniej 6000 mnichów i mniszek. Zniszczony przez muzułmanów. Vikramaśīla – (skt. Vikramaśila, od VIII do XIII w.) (wadżrajana), w XI w. studiowało tam Guhjasamadżę i Sutrę Pradżniaparamitę ponad 8000 mnichów. Zniszczona przez muzułmanów.

Jednym z ważniejszych następstw rozwoju życia klasztornego było pogłębienie podziału między mnichami a świeckimi wyznawcami. Ideał arhata skrystalizował się właśnie w środowisku intelektualnej elity monastycznej. Był on sprzeczny z dążeniami ludzi świeckich, obarczonych rodzinami, a więc niemogących być mnichami. Miało to wpływ na tworzenie się mahasanghików (skt. mahāsanghika), prekursorów mahajany.

Klasztor był jednostką całkowicie autonomiczną, niezależną od innych klasztorów, gdyż buddyzm nigdy nie wytworzył władzy, która odgórnie kierowałaby całością monastycyzmu buddyjskiego. Władza taka byłaby zresztą sprzeczna z założeniami buddyzmu i z przedśmiertnym zaleceniem Buddy Bądźcie sami sobą lampą, sami sobie schronieniem. Trzymajcie się nauki, jedynie ona oświeci was i nie szukajcie żadnej innej podpory.