Andrzej Pawłowski (ur. 20 lipca 1925 w Wadowicach, zm. 16 lutego 1986 w Krakowie) – malarz, rzeźbiarz, fotografik, profesor ASP w Krakowie

Życiorys Ukończył Wyższą Szkołę Ogrodnictwa w Tarnowie. Przez pewien czas był instruktorem w Państwowej Szkole Ogrodnictwa w Krakowie. Podjął studia na wydziale rzeźby i architektury wnętrz na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Jeszcze w czasie studiów był asystentem Tadeusza Kantora. W 1950 r. ukończył studia na Wydziale Architektury Wnętrz. Na początku lat 60. zorganizował Studium Form Przemysłowych przekształcone później w Wydział Form Przemysłowych krakowskiej ASP, którego był profesorem oraz dziekanem do 1986 r.

Był współzałożycielem powojennej Grupy Krakowskiej, Stowarzyszenia Projektantów Form Przemysłowych. Należał do ZPAP, ZPAF, uczestniczył w Międzynarodowej Rady Stowarzyszeń Wzornictwa Przemysłowego (ICSID).

Pierwsze prace artystyczne: cykl rzeźbiarski Płazy i seria rysunkowa Gady (1950–1952). Kineformy (1957) - praca powstała w wyniku eksperymentów artysty z teatrem epidiaskopowym i tworzeniem obrazów fotograficznych wprost na materiale światłoczułym (nagrodzona na festiwalu w Brukseli w 1958 r.). Kontynuacją zagadnień poruszanych w Kineformach był film Tam i tu (1958). Cykle fotograficzne: Luxogramy, Heliogramy, Ręce - nazwany później Genesis (1967), Discovery; malarskie: Formy naturalnie ukształtowane, Powierzchnie naturalnie ukształtowane; rzeźbiarskie: Manekiny, Sarkofagi krakowskie (1975). Mutacje/Luxografie (cykl heliografii, 1959). W 1963 r. zajął się tworzeniem cyklów obrazów i obiektów przestrzennych. Pawłowski realizował spektakle wizualne, ruchome obrazy świetlne, zajmował się też kompozycją fotogramów. Projektował na potrzeby przemysłu, aranżował wystawy czasowe i stałe ekspozycje (np. Muzeum Narodowe i Muzeum Historycznym w Krakowie), parał się teatrem (eksperymenty z teatrem kukiełkowym mieszczącym się w walizce), występował także jako aktor (wuj w Mątwie według Witkacego w teatrze Cricot).

Andrzej Pawłowski stał się znany w latach 50. dzięki kineformom – ruchomym, improwizowanym obrazom świetlnym, które następnie sfilmował. Stymulatory wrażeń nieadekwatnych – rzeźby dotykowe, jakie stworzył na początku lat 60. – krytyka uznała za bezprecedensowe w historii sztuki. Sformułował oryginalną ideę formy naturalnie kształtowanej. W swoich rozważaniach uznał, że kształt powstaje w rezultacie autentycznego procesu uwarunkowanego prawami przyrody, co w świecie natury jest zjawiskiem oczywistym (np. wzrastanie roślin), a co możliwe jest do uzyskania w warunkach sztucznych, w działaniach „którymi obciążamy przyrodę”. Stawiał na aktywne posługiwanie się intelektem w procesie twórczym: przedkładał określanie założeń i idei dzieła nad zabiegami uporczywej ich materializacji. Ta postawa sytuuje go wśród prekursorów sztuki konceptualnej. Efektem poszukiwań artystycznych i praktyczną ideą formy naturalnie ukształtowanej było kilkanaście cykli wykonanych w różnych technikach, przypisywanych do tradycyjnych dziedzin fotografii, jak m.in. Luxogramy, Heliogramy, Omamy, Genesis, Discovery, malarstwa: Formy naturalnie ukształtowane, oraz rzeźby: Manekiny i Sarkofagi.

Projektował dla przemysłu, aranżował wnętrza i wystawy, realizował filmy, organizował pionierską szkołę designu – Wydział Form Przemysłowych krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Zajmował się pracą pedagogiczną, naukowo-badawczą i teoretyczną.

Lata 40 1940

W październiku rozpoczął naukę w Staatliche Gàrtnerschule (roczna szkoła ogrodnicza) w Tarnowie.

1941

Od 1 października uczęszczał do Staatliche Gàrtnerbauschule (Państwowa Wyższa Szkoła Ogrodnicza, stopień liceum zawodowego), gdzie kontynuował naukę do 20 września 1943.

1943

1 lipca zaczyna pracę w charakterze pomocnika ogrodniczego w Szkółce Drzew i Ogrodach w Gumniskach k. Tarnowa. Pracuje przy uprawie drzew ozdobnych i owocowych aż do 15 lutego 1944.

1944

Współpracował z Armią Krajową, ps. Pieczara. Wykonuje powierzone przez nią zadania, w związku z czym wyjeżdża z Tarnowa i zatrudnia się jako instruktor w Państwowej Szkole Ogrodnictwa w Krakowie (od 28 lutego 1944 do 15 stycznia 1945). Z terenu szkolnych ogrodów prowadzi działania wywiadowcze dotyczące ruchu wojsk i transportów kolejowych. W czerwcu, chcąc uniknąć przymusowego wyjazdu do pracy w Niemczech, opuścił Kraków i przebywał w okolicach Tuchowa. Uczestniczył tam w zakamuflowanych akcjach dywersyjnych: pod pozorem legalnych prac torowych na szlakach wychodzących z węzła Stróże paraliżowano ruch pociągów przez rozbiórkę torów w celu rzekomej naprawy. Latem działał w grupie prowadzącej rozpoznanie budowanych przez Niemców frontowych umocnień. Jesienią zapisał się na konspiracyjny Wydział Rolno-Leśny Uniwersytetu Jagiellońskiego.

1945

W marcu zgłosił się ochotniczo do wojska, ale nie został przyjęty z powodu wykrytej wady wzroku. W kwietniu rozpoczął studia na Wydziale Ogólnym w Państwowym Instytucie Sztuk Plastycznych. Początkowo miał zamiar połączenia w swojej praktyce sztuki zdobniczej ze sztuką ogrodów. W kolejnych latach kontynuował studia na Wydziale Rzeźby Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych, w pracowni prof. Kalfasa, i na Wydziale Architektury Wnętrz ASP w Krakowie. Studiował m.in. wystawiennictwo u prof. Sigmunta.

1947

Do 1950 r. Andrzej Pawłowski był studentem Tadeusza Kantora, który prowadził pracownię malarstwa na Wydziale Architektury Wnętrz.

1948

Od września 1948 r., jeszcze w czasie studiów, podjął pracę jako młodszy asystent na tym Wydziale.

1949

Wziął ślub z Wandą Grochowalską.

Lata 50 1950

Uzyskał dyplom z form przemysłowych u prof. Zbigniewa Chudzikiewicza na Wydziale Architektury Wnętrz ASP. Z lat studiów pochodzą najwcześniejsze zachowane rysunki przedstawiające akty oraz rzeźba w gipsie nazwana później Isztar (1948). Kontynuował pracę asystencką, a równolegle od 1951 do 1953 pracował w charakterze inżyniera-projektanta w Centralnym Biurze Projektów Architektonicznych i Budowlanych. Projektował aranżację wystawy „Sztuka dla przemysłu” w Krakowie. W latach 1950–1952 tworzył cykl prac rysunkowych Gady i rzeźbiarskich Płazy. W tym samym okresie eksperymentował z walizkowym teatrem lalek, na początku zwierciadlanym, w którym można było operować lalkami w poziomym ułożeniu tak, żeby były widoczne dla widza w ustawionym pod kątem lustrze. Później pracował nad teatrem epidiaskopowym, w którym dzięki projekcji obraz akcji miał być odpowiednio powiększony. Doświadczenia te nie przyniosły zakładanych rezultatów, ale kontynuowane w następnych latach prowadziły do obrazów kreowanych światłem: ruchomych kineform i utrwalanych na papierze fotograficznym heliografii.

1951

Uczestniczył w I Kongresie Nauki Polskiej w Warszawie, jako delegat asystentów ASP w Krakowie. Projektował aranżację wystawy „Książka polska” w Berlinie. Wykonał projekt wnętrz Akademii Medycznej w Zabrzu. Urodził się syn Maciej. Od potowy 1951 r. mieszkał z rodziną przy ul. Zaleskiego 40/2 w Krakowie.

1953

Projektował wnętrza Państwowego Teatru Lalek „Banialuka” w Bielsku (główny projektant w zespole z Leszkiem Wajdą i Antonim Haską). Został członkiem ZPAP.

1954

Prowadził dalsze doświadczenia z epidiaskopowym teatrzykiem lalkowym. Realizował cykl heliografii Luxogramy, kontynuowany w 1955 r. jako Luxogramy II. Obraz jest w nich rezultatem rzutowania na światłoczuły papier sztucznego lub naturalnego światła przez płaskie lub przestrzenne, półprzejrzyste papierowe modele o zgeometryzowanych kształtach. Projektował wnętrza sklepów w Kielcach (w zespole). Został powołany na stanowisko adiunkta na Wydziale Architektury Wnętrz ASP w Krakowie. Urodził się syn Marcin.

1955

Zaczął próby z kineformami. Pierwszy aparat byt po prostu pudłem z dykty, w którym Pawłowski umieścił żarówkę i modele: kawałki kartonu, strzępki celofanu. Można było nimi delikatnie poruszać. Jedna ze ścian pudła była zastąpiona ekranem z kalki technicznej, na którym powstawał ruchomy obraz. Z magnetofonu odtwarzano muzykę Bacha, śpiew Ymy Sumac. Na „Wystawie architektury wnętrz i sztuki dekoracyjnej” w Pałacu Sztuki w Krakowie (kat.) prezentował projekt wnętrz Państwowego Teatru Lalek „Banialuka” w Bielsku (zrealizowany wspólnie z Leszkiem Wajdą i Antonim Haską, 1953) oraz zestaw mebli: półkę i taboret. Wziął udział w wystawie Okręgowej ZPAR. Projekt konkursowy plakatu na Światowy Kongres Pokoju w Helsinkach otrzymał wyróżnienie. Urodził się syn Marek.

1956

Nadal pracował nad kineformami. W nowy projektor wbudowany był układ ruchomych soczewek i mechanizm, pozwalający na poruszanie modelami. Metalową skrzynię obudowy rozświetlał umocowany z boku teatralny reflektor. Obraz rzutowany był na półprzejrzysty ekran od strony niewidocznej dla widza. Powstał cykl Heliogramów. Metoda była analogiczna do wykorzystanej w Luxogramach. Modele mają kształty bardziej organiczne i umieszczane są w różnych strefach ostrości. Do naświetlania było użyte światło dzienne. Niektóre z powstałych obrazów mają swoją negatywową replikę. Powstały one przez użycie gotowego obrazu tak jak kliszy fotograficznej przy technice stykowej i intensywne prześwietlenie lampą powiększalnika. Gra rolę jednego z „wujów” w Mątwie Stanisława Ignacego Witkiewicza (teatr Cricot 2, reż. Tadeusz Kantor, kostiumy Maria Jarema, premiera 12 maja 1956). Kantor zaproponował mu włączenie Kineform do programu teatru Cricot 2. Zajęciami ze sprzętarstwa rozpoczął samodzielną pracę pedagogiczną na Wydziale Architektury Wnętrz ASP. Projektował wnętrza gabinetu BHP w Kopalni „Zabrze”. Brał udział w Wystawie młodej plastyki okręgu krakowskiego ZPAP, XII 1956 – I 1957, Kraków - Nowa Huta. Eksponował dwa abstrakcyjne fotogramy. Był autorem aranżacji wystawy.

1957

13 I premiera Kineform w teatrze Cricot 2, w Domu Plastyków przy ul. Łobzowskiej w Krakowie. W pierwszej części wieczoru Kineformy. Podkład muzyczny został zmontowany przez Jerzego Kaszyckiego m.in. z Toccaty Bacha, urywków /// Symfonii Honeggera i śpiewu Ymy Sumac. W drugiej - prapremiera Cyrku Kazimierza Mikulskiego w reżyserii Tadeusza Kantora. W kwietniu organizuje swoją pierwszą wystawę indywidualną w KMPiK w Warszawie. Wstęp do katalogu, pt. Kinetyczna plastyka Pawłowskiego, napisał Tadeusz Kantor. 10–12 IV - pokazy Kineform w Sali Dyskusyjnego Klubu Filmowego „Po prostu” Nowy Świat 15/17 I piętro. Projektuje ekspozycję wystawy „Aleksander Orłowski”, organizowaną przez Muzeum Narodowe w Pałacu Sztuki w Krakowie. Realizuje film Kineformy według własnego scenariusza i we własnej reżyserii, zdjęcia Kazimierz Konrad, muzyka Adam Walaciński. Produkcja: Wytwórnia Filmów Fabularnych w Łodzi. Bierze udział w XI Triennale - Międzynarodowej Wystawie Architektury i Sztuki Dekoracyjnej w Mediolanie. Na wystawę przygotował nowy projektor do kineform, jako obiekt wystawowy z elektrycznym napędem, nie wymagający już ręcznego manipulowania modelami i układem soczewek. Kineformy prezentowane są w programie TV Mediolan. II Wystawa Sztuki Nowoczesnej, Warszawa, Zachęta, październik-listopad (kat.). Prace Pawłowskiego pokazano w dziale fotografii, według katalogu: Kineformy, Fotogramy abstrakcyjne. Ukazuje się w nakładzie 1000 egz. „1 seria reprodukcji artystycznych Cricot” -13 pocztówek z reprodukcjami prac Tadeusza Kantora i Andrzeja Pawłowskiego. Zostaje członkiem-założycielem Stowarzyszenia Artystycznego Grupa Krakowska (9 maja 1957). Projektuje nakręcenie filmu według Końcówki Samuela Becketta. Rozpoczyna pracę nad nowym filmem Tam i tu w tym samym zespole współautorów: zdjęcia Kazimierz Konrad, muzyka Adam Walaciński. Produkcja: Wytwórnia Filmów Fabularnych w Łodzi. Film kończy w następnym roku. Punktem wyjścia są niewykorzystane odcinki taśmy z Kineform. W dwóch nowych sekwencjach, otwierającej i zamykającej film, pojawiają się zdeformowane soczewką części ciała - twarz, ręce.

1958