thumb|Ziarniaki pszenicy twardej Pszenica twarda, p. makaronowa, p. durum (Triticum durum Desf.) – gatunek pszenicy z rodziny wiechlinowatych. Powstała w wyniku mutacji genowej pszenicy płaskurki (Triticum dicoccum). Jest tetraploidem, ma 28 chromosomów.
Morfologia Roślina jednoroczna, trawa o wysokości 1–1,8 m i grubych, ościstych kłosach. Występuje zarówno w postaci jarej, jak i ozimej. Osadka kłosa jest łamliwa, jej pięterka omszone, kłosy i ości często bywają czarne. Kłos ma niemal taką samą szerokość, jak grubość, ziarniaki są wyraźnie wypukłe z garbem. Ma nagie ziarna, bez plew. Ziarniaki tej pszenicy w porównaniu do pszenicy zwyczajnej są bardzo twarde, szkliste, ich wnętrze jest bursztynowo-żółte (u zwyczajnej białe). Wytwarza w bielmie barwnik luteinę co pozwala w najprostszy sposób odróżnić ją od pszenicy zwyczajnej.
Porównanie z pszenicą zwyczajną Główne różnice między pszenicą twardą a zwyczajną, zwaną miękką: W odmianach twardych łodyga jest wypełniona luźnym miąższem, w miękkich jest pusta. Ziarno pszenicy twardej jest mniejsze. Pszenica twarda mniej reaguje spadkiem plonu i jakości ziarna przy niedoborach wody. Mąka z pszenicy twardej (durum) zawiera więcej glutenu, ziarna skrobi są twarde i drobne. Przez to pszenica twarda bardziej nadaje się do makaronów, a miękka – do puszystego ciasta. Pszenica twarda daje mniejszy plon o 0,2–0,5 t/ha, ale jest mniej podatna na choroby i szkodniki i prawie się nie kruszy.
Zastosowanie Z jej ziarniaków wyrabia się mąkę i kaszę. Ziarniaki pszenicy twardej zawierają więcej glutenu, dzięki czemu mąka lepiej nadaje się do produkcji makaronu, stąd nazywana jest pszenicą makaronową. Podczas gotowania makaron z mąki z pszenicy twardej pozostaje zwarty i ma bursztynowy kolor, podczas gdy makaron z pszenicy zwyczajnej staje się lepki i jest jasnoszary, w związku z czym jest dobarwiany.
Uprawa Jest drugim po pszenicy zwyczajnej najczęściej uprawianym gatunkiem pszenicy, stanowi 5-8% światowej produkcji pszenicy. Uprawia się ją w rejonach o suchym klimacie, gorącym dniu i chłodnej nocy. Tradycyjne rejony jej uprawy to Afryka Północna, Europa Południowa, Turcja, Syria, Dakota Północna w Stanach Zjednoczonych i południowy Saskatchewan w Kanadzie. W 2022 r. największym producentem światowym była Kanada (6,1 mln ton), będąc także największym eksporterem. W Unii Europejskiej jest uprawiana w 14 państwach. W 2020 r. wyprodukowano łącznie około 7,5 mln ton, a głównymi producentami są Włochy (3,8 mln ton, ponad połowa produkcji w UE), Francja (1,3 mln ton), Hiszpania (830 tys. ton) i Grecja (750 tys. ton). Średnie plony w latach 2019–2021: Włochy – 3,2 t/ha, Francja – 5,7 t/ha, Hiszpania – 2,9 t/ha, Grecja – 2,3 t/ha.
W Polsce przed II wojną światową, głównie na kresach wschodnich, uprawiano odmiany jare pszenicy twardej: Puławska Twarda i Hela. Około roku 2000 prowadzono badania porównawcze genotypów pszenicy twardej w polskich warunkach klimatycznych. Większość badanych genotypów miała średnią wysokość od 70 do 80 cm. Charakteryzują się średnią odpornością na wyleganie, słabą zimotrwałością oraz zawartością białka mniejszą niż u odmian uprawianych na południu Europy. W 2019 r. w Polsce zarejestrowano 4 odmiany pszenicy twardej ozimej i jedną odmianę jarą.
Udział w kulturze W Biblii pszenica wymieniona jest ponad 70 razy. Pszenica twarda i zwyczajna opisane są hebrajskim słowem ḥíţţa(h) oraz terminami ogólnymi, oznaczającymi zboże, zboże stojące na polu, garść ściętego zboża, pojedyncze źdźbło, zboże wymłócone, ale nie oczyszczone, zboże wymłócone i oczyszczone, zboże prażone, pasza, obrok. W czasach biblijnych w Królestwie Izraela pszenica twarda była uprawiana, ale w mniejszym stopniu.
Oczekiwanie na dojrzewanie pszenicy było w Królestwie Izraela połączone z wieloma świętami rolniczymi. Podczas święta Szawuot (Święto Żniw) ofiarowywano świątyni m.in. pierwociny plonu pszenicy (zob. Wj 23, 16; 34, 22-26; "Najlepsze z pierwocin ziemi twojej winieneś przynieść do domu Pana, twego Boga" - Wj 34, 26).
Przypisy
Kategoria:Wiechlinowate Kategoria:Pszenica Kategoria:Rośliny biblijne