Dziesięciotysięcznik – nieformalne określenie statku towarowego o nośności około 10 tys. ton (DWT). Określano tak przede wszystkim pierwsze zaprojektowane i zbudowane w Polsce jednostki tej wielkości, należące do serii 41 drobnicowców motorowych typów B 54 i B 454 (unowocześniony i zmodyfikowany typ 54 - zbudowano sześć jednostek w Stoczni Szczecińskiej), budowane w polskich stoczniach w latach 1955-1966. Głównym projektantem typu B-54 był prof. Jerzy Pacześniak, który w 1959 za projekt drobnicowca otrzymał nagrodę Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Mechaników Polskich (SIMP) I stopnia. W zespole uczestniczył także prof. Witold UrbanowiczStemplewskie drogi przez wieki. 600 lat Stemplewa. Pod red. Piotra Wawrzyniaka. Stemplew 2012, s. 13-44.. Budowa dziesięciotysięczników stała się ważnym symbolicznym etapem rozwoju polskiego przemysłu stoczniowego, wykorzystywanym w ówczesnej propagandzie przez władze. Statki typu B-54 w ciągu kilku lat poniosły polską banderę do portów wszystkich pięciu kontynentów.

thumb|300px|MS Marceli Nowotko ok. r. 1962 Wstęp Pierwszy statek z serii, m/s „Marceli Nowotko”, zwodowany został w Stoczni Gdańskiej 15 listopada 1955, a budowę ukończono 31 października 1956 r. Jako pierwszy polski statek handlowy zawinął do Japonii (9 IX 1957 wpłynął do Kobe, a 14 XII do Jokohamy) Kolejnymi statkami typu B 54 zbudowanymi dla polskiego armatora, w stoczniach Gdańskiej i Szczecińskiej, były: „Bolesław Bierut” - pływał na linii wschodnioazjatyckiej, „Stefan Okrzeja”, „Kapitan Kosko” (nazwany na cześć kapitana ż.w. Stanisława Kosko - rozpoczął regularną obsługę portów w Korei Północnej, „Florian Ceynowa”, „Generał Sikorski”, „Reymont”, „Fryderyk Chopin”, „Jan Matejko”, „Adolf Warski”, „Emilia Plater”, „Janek Krasicki”, „Ludwik Solski”, „Pekin”, „Hanoi”, „Djakarta”, „Phenian”, „Hanka Sawicka”, „Lelewel”, „Konopnicka”, nadto typu B 454: „Andrzej Strug” i „Władysław Broniewski”. Pływały one we flocie Polskich Linii Oceanicznych (PLO), a „Konopnicka” i „Reymont” były czarterowane przez Chipolbrok.

W okresie od maja 1958 do 1963 roku w stoczniach w Gdańsku i Szczecinie wybudowano w sumie piętnaście statków typu B-54 na eksport. W stoczni w Gdańsku zbudowano: 7 statków dla ZSRR: „Leninogorsk”, „Solnechnogorsk”, „Bolshevik Sukhanov”, „Deputat Lutskiy”, „Partizan Bonivur”, „Labinsk” i „Lesozavodsk”; 3 statki na Kubę: „Commandante Camillo Cienfuegos”, „Gonzales Lines” i „Aracelio Iglesias” (wszystkie trzy zostały wykończone w Stoczni im. Komuny Paryskiej w Gdyni); 2 statki dla Szwajcarii: „Rhône” i „Rhin”; 1 statek dla Chin Ludowych: „Guo Ji”. W stoczni w Szczecinie zbudowano 2 statki dla ZSRR: „Divnogorsk” i „Mednogorsk”.

Ponadto w stoczni szczecińskiej zbudowano 6 jednostek typu B-454, z których dwie trafiły do PLO, a cztery na eksport do Chin i Indonezji. Kilka dalszych statków obu typów zostało sprzedanych za granicę po okresie eksploatacji w Polsce, w latach 80.

Pierwszym polskim frachtowcem (i pierwszym po „Darze Pomorza” statkiem pod polską banderą), jaki odwiedził porty Japonii, był m/s „Marceli Nowotko” w 1957 roku; Pierwszym statkiem typu B-54 zbudowanym na eksport (do ZSRR) był m/s „Leninogorsk”; Pierwszym statkiem typu B-54 zbudowanym w Szczecinie był m/s „Janek Krasicki”; Pierwszym statkiem typu B-54 z polskim silnikiem (HCP, na licencji f-my -) był m/s „Jan Matejko”; Pierwszym statkiem typu B-54 sprzedanym bezpośrednio na złom był m/s „Władysław Sikorski”;

Dwa statki typu B-54 – m/s „Rhin” i m/s „Rhône” – trafiły pod banderę Szwajcarii (kraju, który posiada największą flotę pełnomorskich statków handlowych, nie mając w ogóle dostępu do morza). M/s „Rhône” miał początkowo trafić pod banderę Francji, jako m/s „Charles L. D.”

Jedynym statkiem typu B-54, jaki służył pod banderą Czechosłowacji, był m/s „Orlik” (dawniej chiński „Hoping Wu Shi”, a wcześniej m/s „Fryderyk Chopin”). Nim został sprzedany, zdążył w barwach PLO otworzyć regularny serwis żeglugowy tego armatora do portów Ameryki Płn.zob. Miciński/Kolicki, Pod polską banderą, Wyd. Morskie, Gdynia 1962

thumb|300px|Tablica przy Pomniku Poległych Stoczniowców 1970 Jedynym statkiem typu B-54, pomierzonym jako ochronnopokładowiec zamknięty (z nośnością przekraczającą 11.000 dwt), została w 1963 roku m/s „Konopnicka”, (dawniej m/s „Maria Konopnicka”), odbudowana po tragicznym pożarze 13 grudnia 1961 roku, w którym zginęły aż 22 osoby. Sprzedana za granicę po wielu latach służby w 1979, ostatecznie spłonęła do szczętu 30 października 1980 (jako chiński „Yixing”).

Pierwsze dwa statki typu B-454, które trafiły pod polską banderę, to motorowce „Andrzej Strug” i „Władysław Broniewski”. Trzecim z nich był „Henryk Jendza”, który w latach 1966–1987 pływał pod banderą polską PLO.

Ostatnie dwa statki typu B-54 opuściły flotę PLO w roku 1986. Były to motorowce „Jan Matejko” i „Phenian”Źródło informacji: kalendarz MORZA 1988, plansza na sierpień.

W 1967 roku, podczas tzw. wojny sześciodniowej, na Wielkim Jeziorze Gorzkim zablokowane zostały na osiem lat liczne statki handlowe kilku bander. Wśród nich znalazły się m.in. dwa „dziesięciotysięczniki” typu B-54: „Bolesław Bierut” i „Djakarta”. Załogi tej jeziorowej floty zorganizowały m.in. w olimpijskim roku 1968 własne igrzyska. Długi postój bez właściwej konserwacji spowodował duże zużycie statków i po uwolnieniu z wód Wielkiego Jeziora Gorzkiego zostały sprzedane w 1975 do Grecji. „Djakarta” zatonęła 30 marca 1981 roku (jako „Manina III”). „Bierut” pływał jako „Fay III”.

Groźne przygody miewały „dziesięciotysięczniki” w 1979 roku. Najpierw, podczas tzw. „zimy stulecia”, m/s „Władysław Broniewski” (typu B-454) o mały włos byłby przewrócił się wskutek oblodzenia przy falochronie portu w Gdyni, potem (16 kwietnia 1979 roku) wypalił się na Bałtyku m/s „Reymont”, przy czym zginęły dwie osoby z jego załogi. Trzecią ofiarą katastrofy „Reymonta” był jego ostatni kapitan, który odebrał sobie życie wystrzałem z pistoletu wkrótce po usłyszeniu orzeczenia Izby Morskiej w sprawie pożaru, obciążającego go winą za praktyczną utratę tego statku (sprzedanego wkrótce po pożarze na złom do Hiszpanii).

Dane prototypu typu B 54 wymiary: długość całkowita: 153,90 m szerokość: 19,40 m wysokość do pokładu głównego: 9,5 m zanurzenie: 8,29 m nośność: 10273 DWT pojemność rejestrowa: brutto: 6660 BRT netto: 3666 NRT silnik: typ: spalinowy Diesla, dwusuwowy, 8 cylindrowy, dwustronnego działania, nawrotny FIAT-Sulzer 6RD76 moc: 8000 KM prędkość maksymalna: 17,5 węzłów załoga: 47 osób

Inne jednostki nośność: 10 273 – 11000 DWT moc silnika: 7800 – 8000 KM pozostałe typy silników spalinowych; dwusuwowe, nawrotne: 8-cylindrowy, jednostronnego działania, FIAT-Stabilimento Grandi Motori C758S 8-cylindrowy, dwustronnego działania, FIAT-Stabilimento Grandi Motori 688D 6-cylindrowy, jednostronnego działania, ZPM H.Cegielski 6RSAD76 6-cylindrowy, jednostronnego działania, 6RSAD76

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Rocznik PRS 1978 „Morze”, roczniki 1956–1981

Kategoria:Polskie statki