thumb|Czołgiści radzieckiej 2 Armii Pancernej 14 kilometrów od Warszawy thumb|Radzieccy czołgiści patrzą na płonącą Panterę w czasie bitwy pod Warszawą thumb|Zniszczone czołgi T-34-85 w czasie bitwy pod Warszawą thumb|Bitwa pod Warszawą była ostatnim impulsem do podjęcia decyzji o rozpoczęciu powstania warszawskiego Bitwa pod Warszawą (znana jako bitwa pancerna na przedpolach Warszawy, bitwa pod Radzyminem lub bitwa pod Wołominem) – bitwa stoczona w czasie II wojny światowej na prawym brzegu Wisły na wschód od Warszawy w dniach 25 lipca – 5 sierpnia 1944 roku pomiędzy radziecką 2 Armią Pancerną a niemieckimi oddziałami między innymi dywizjami Waffen-SS „Wiking” i „Totenkopf” oraz dywizją „Hermann Göring”. Bitwa zbiegła się z działaniem Armii Krajowej z radzymińskiego Obwodu „Rajski Ptak”, której oddziały w lipcu 1944 roku przystąpiły do akcji „Burza”.

W bitwie brały udział jednostki 3 Korpusu Pancernego, 8 Korpusu Pancernego i 16 Korpusu Pancernego z radzieckiej 2 Armii Pancernej w sile około 700 czołgów i dział, nacierającej od strony Lublina przez Dęblin oraz kilka dywizji pancernych wojsk niemieckich, a mianowicie: 1 Dywizji Pancerno-Spadochronowej „Hermann Göring”, 5 Dywizji Pancernej SS „Wiking”, 3 Dywizji Pancernej SS „Totenkopf” oraz 4 i 19 Dywizji Pancernej. Walki rozgrywające się na przedpolach Warszawy były ostatnim impulsem do podjęcia decyzji o rozpoczęciu powstania warszawskiegoJan M. Ciechanowski, Powstanie warszawskie. Zarys podłoża politycznego i dyplomatycznego, Warszawa 1989.. W bitwie po obu stronach wzięło udział około 1000 czołgów, z czego ponad połowa została zniszczona w walce.

Przebieg działań bojowych Pierwsze jednostki zwiadowcze Armii Czerwonej dotarły pod Warszawę pod koniec lipca 1944 roku, a 3 Korpus Pancerny nacierając od strony Mińska Mazowieckiego w kierunku północno-zachodnim podszedł na odległość 5 kilometrów od mostu na rzece Narew w Zegrzu, z zamiarem uchwycenia przepraw na Bugu i NarwiJanusz Piekałkiewicz, Kalendarium wydarzeń II wojny światowej. AWM 1999, s. 886.. Kontratak niemiecki rozpoczął się 30 lipca siłami XXXIX Korpusu Pancernego dowodzonego przez generała Karla DeckeraJanusz Piekałkiewicz, Wojna pancerna 1939-1945, Warszawa 1997, s. 288., w rejonie Radzymina. Już 1 sierpnia niemieckie 19 Dywizja Pancerna i 5 Dywizja Pancerna SS „Wiking” po spotkaniu się pod Okuniewem zamknęły pod Wołominem w okrążeniu 3 Korpus Pancerny, który po ciężkich walkach został zmuszony do odwrotu. W dniu 2 sierpnia jednostki radzieckie przeszły do defensywy. 3 Korpus Pancerny został rozbity. Walki trwały do 10 sierpnia. Z powodu ogromnych strat (szczególnie dotkliwych w czołgach), wojska 2 Armii Pancernej już od 6 sierpnia były luzowane przez jednostki z 70 i 47 ArmiiBolesław Dolata, Tadeusz Jurga, Walki zbrojne na ziemiach polskich 1939–1945. Wybrane miejsca bitew, walk i akcji bojowych. Warszawa 1971, s. 439, 440..

Ofensywa Armii Czerwonej została powstrzymanaSamuel Mitcham jr, Wojska pancerne. Ordre de Bataille. Warszawa 2010, s. 262., aczkolwiek radzieckie dokumenty wojskowe z tego okresu, które przywołuje w swej pracy Mikołaj Iwanow, nie potwierdzają, iż nastąpiło to bezpośrednio na skutek porażki w bitwie pancernej. Elitarne dywizje niemieckie zatrzymały postępy 1 Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej. Istotnym powodem wstrzymania walk było również to, że wskutek szybkiego przesunięcia się linii frontu niebezpiecznie wydłużyły się linie zaopatrzenia, przy czym jednak związane z tym problemy rozwiązano mniej więcej do połowy sierpnia. Zastopowanie ofensywy było korzystne dla Józefa Stalina z powodu wybuchu 1 sierpnia powstania w Warszawie.

Jednostki Armii Czerwonej biorące udział w bitwie 2 Armia Pancerna – generał lejtnant Aleksiej Radzijewski 3 Korpus Pancerny – generał major Nikołaj Wiedieniejew 8 Korpus Pancerny – generał lejtnant Aleksiej Popow 16 Korpus Pancerny – generał major Iwan Dubowoj.

Niemieckie jednostki biorące udział w bitwie 1 Dywizja Pancerno-Spadochronowa „Hermann Göring” (starła się z 3 Korpusem Pancernym) 3 Dywizja Pancerna SS „Totenkopf” (starła się z 3 Korpusem Pancernym) 4 Dywizja Pancerna (starła się z 3 Korpusem Pancernym) 5 Dywizja Pancerna SS „Wiking” (starła się z 3 Korpusem Pancernym i 125 Korpusem Strzeleckim) 19 Dywizja Pancerna (starła się z 3 Korpusem Pancernym i 8 Korpusem Pancernym) 73 Dywizja Piechoty (starła się z 8 Korpusem Pancernym i 16 Korpusem Pancernym).

Bitwa a powstanie warszawskie Radziecka propaganda i historiografia, a w ślad za nią historiografia Polski Ludowej wskazywały bitwę pod Warszawą jako jedną z głównych przyczyn, dla których Armia Czerwona musiała wstrzymać ofensywę na kierunku warszawskim i nie była w stanie przyjść z pomocą powstaniu warszawskiemu. To właśnie z powodu poniesionych ogromnych strat, wojska 2 Armii Pancernej już od 6 sierpnia miały być luzowane przez jednostki z 70 i 47 Armii. Część zachodnich historyków również jest zdania, że bitwa zatrzymała radziecką ofensywę na kierunku warszawskimSamuel Mitcham jr, Wojska pancerne. Ordre de Bataille. Warszawa 2010, s. 262..

Zdaniem Mikołaja Iwanowa porażka spowolniła ofensywę 1 Frontu Białoruskiego, lecz w mniejszym stopniu niż przedstawiała to później radziecka propaganda. Mimo poniesionych strat 2 Armia Pancerna nie utraciła bowiem możliwości ofensywnych. W dokumentach z tego okresu, przechowywanych w Centralnym Archiwum MON Federacji Rosyjskiej, nie odnaleziono żadnej wzmianki o załamaniu natarcia na Warszawę ze względu na niemiecki opór. Radzieckie dowództwo oceniało przy tym, że niemiecki kontratak w rejonie Warszawy miał na celu jedynie zabezpieczenie ewakuacji na lewy brzeg Wisły – nie zaś zatrzymanie radzieckiego natarcia. 1 sierpnia dowodzący 2 Armią Pancerną generał Aleksiej Radzijewski wydał swoim oddziałom rozkaz przejścia do obrony, lecz miała to być jedynie przerwa taktyczna – niezbędna, aby uzupełnić zapasy amunicji i paliwa. Jeszcze 2 sierpnia radziecka „Prawda” zagrzewała czerwonoarmistów hasłem „na Warszawę!”. Piotr M. Majewski w swym artykule z 2004 roku oceniał, że „przegrana bitwa i konieczność zabezpieczenia linii komunikacyjnych mogły ograniczać zdolności uderzeniowe Armii Czerwonej nie dłużej niż 4 tygodnie”. Z kolei według Iwanowa już w połowie sierpnia 1 Front Białoruski był w stanie wznowić ofensywę i okazać konkretną pomoc polskim powstańcom w Warszawie.

Fakt, iż działania zaczepne na kierunku warszawskim wstrzymano na ponad miesiąc, wynikał z decyzji politycznej. Iwanow oceniał, że wybuch powstania warszawskiego zaskoczył Stalina, stąd postawa ZSRR wobec polskiego zrywu była początkowo ambiwalentna. Dopiero gdy okazało się, że polski zryw nie wygaśnie zbyt szybko, a jego przywódcy reprezentują opcję niepodległościową, Moskwa miała przyjąć wobec powstania jednoznacznie wrogą postawę. 6 sierpnia z szeregów 2 Armii Pancernej niespodziewanie wycofano 1 pułk pontonowy, co można uznać za rezygnację z przeprawy przez Wisłę. Dwa dni później 2 Armia Pancerna została wycofana spod Warszawy i skierowana na odpoczynek, a na jej miejsce wprowadzono znacznie słabszą 47 Armię. Z okolic miasta wycofano także radzieckie 61 i 70 Armię, a także 1 Armię Wojska Polskiego. Radzieckie lotnictwo otrzymało zakaz prowadzenia lotów bojowych nad Warszawą (obowiązywał do 10 września), dozwolone były wyłącznie loty rozpoznawcze. Według Iwanowa z militarnego punktu widzenia wstrzymanie przez Armię Czerwoną natarcia na Warszawę było przy tym działaniem nie tylko bezsensownym, lecz wręcz szkodliwym. Zaniechano bowiem rozwijającej się pomyślnie ofensywy w kierunku Berlina oraz pozostawiono w rękach Niemców ważny węzeł komunikacyjny. Zdaniem Iwanowa można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że motywy tej decyzji były czysto polityczne. W dniach 10–15 września miały miejsce walki o prawobrzeżną Warszawę, a następnie 16–23 września o przyczółki warszawskie.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Norman Davies, Powstanie ’44, Kraków 2007

Robert Wróblewski, Pancerne Wraki – Straty niemieckie w bitwie pancernej pod Warszawą w 1944 r. Militaria XX wieku, nr 5 (8) 2005 r.

Linki zewnętrzne , Jan Sidorowicz, 8 września 2004

Kategoria:1944 w Polsce Warszawa Warszawa Warszawa Kategoria:Front wschodni (II wojna światowa) Kategoria:Historia Wołomina Kategoria:Historia Radzymina Warszawa Kategoria:Powstanie warszawskie