thumb|Kłosy pszenicy: B – T. aestivum, C – T. compositum, D – T. turgidum thumb|Kłos z odsłoniętymi ziarniakami w fazie dojrzałości woskowej thumb|500px|Rozmieszczenie upraw pszenicy na świecie thumb|Łan dojrzałej pszenicy zwyczajnej thumb|Miniatura z Tacuinum Sanitatis przedstawiająca młóckę pszenicy (XV w.)

Pszenica (Triticum L.) – rodzaj zbóż z rodziny wiechlinowatych. Pochodzi z południowo-zachodniej i środkowej Azji. Wyróżnia się około 20 gatunków pszenicy i około 10 mieszańców międzygatunkowych. Oprócz jęczmienia jest najdawniej uprawianym zbożem. Zajmuje trzecie (po kukurydzy i ryżu) miejsce w światowej produkcji zbóż. W 2018 roku produkcja na świecie wyniosła 734 045 174 ton.

Systematyka Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzaj należący do rodziny wiechlinowatych (Poaceae), rzędu wiechlinowców (Poales). W obrębie rodziny należy do podrodziny wiechlinowych (Pooideae), plemienia Triticeae.

Pozycja w systemie Reveala (1994–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa komelinowe (Commelinidae Takht.), nadrząd Juncanae Takht., rząd wiechlinowce (Poales Small), rodzina wiechlinowate (Poaceae (R. Br.) Barnh.), plemię Triticeae Dumort., podplemię Triticinae Fr., rodzaj pszenica (Triticum L.).

Gatunki występujące w Polsce pszenica orkisz, szpelc (Triticum spelta L.) – gatunek uprawiany pszenica płaskurka, płaskurka (Triticum dicoccon (Schrank) Schübl.) – gatunek uprawiany pszenica polska (Triticum polonicum L.) – efemerofit pszenica samopsza, płoskurnica, mochnatka (Triticum monococcum L.) – gatunek uprawiany pszenica szorstka, angielska (Triticum turgidum L.) – efemerofit pszenica twarda (Triticum durum Desf.) – gatunek uprawiany pszenica zwyczajna (Triticum aestivum L., syn. Triticum vulgare Vill.) – gatunek uprawiany

Inne gatunki Triticum aethiopicum Jakubz. Triticum baeoticum Boiss. Triticum carthlicum Nevski Triticum compactum Host – pszenica karłowata, zbitokłosa, twardokłosa Triticum dicoccoides (Körn. ex Asch. & Graebn.) Schweinf. Triticum jakubzineri (Udachin & Shakhm.) Udachin & Shakhm. Triticum kiharae Dorof. & Migush. Triticum macha Dekapr. & Menabde Triticum sphaerococcum Percival Triticum timopheevii (Zhuk.) Zhuk. Triticum turanicum Jakubz. Triticum urartu Thumanjan ex Gandilyan

Mieszańce międzygatunkowe Triticum × borisovii Zhebrak Triticum × dimococcum E.Schiem. & Staudt Triticum × duelongatum Poleva Triticum × duromedium Lubimova Triticum × edwardii Zhebrak Triticum × fungicidum Zhuk. Triticum × teres H.R.Jiang & X.X.Kong Triticum × timococcum Kostov Triticum × turgidovillosum Tschermak

Krzyżówka pszenicy z żytem nosi nazwę pszenżyta (Triticosecale).

Uprawa Historia Pierwszymi dzikimi, a następnie uprawianymi gatunkami pszenic była samopsza oraz pszenica płaskurka. Udomowienie pszenicy nastąpiło około 9 tysięcy lat p.n.e. w rejonie Żyznego Półksiężyca na Bliskim Wschodzie (według jednej z hipotez, uczyniono to ze względu na produkcję piwa). W zawartości jelit człowieka z Similaun (zm. ok. 3300 lat p.n.e.) znaleziono częściowo strawioną samopszę. Z czasem pszenica zwyczajna wyparła płaskurkę i samopszę. Współczesne odmiany pszenicy zostały zmodyfikowane w ten sposób, aby były odporne na suszę, choroby i wysokie temperatury.

Produkcja Lista największych producentów pszenicy na świecie w 2018 roku Lp. Państwo Ilość (tony) 1 131.440.500 2 99.700.000 3 72.136.149 4 51.286.540 5 35.798.234 6 31.769.200 7 25.076.149 8 24.652.840 9 20.941.134 10 20.263.500 11 20.000.000 12 18.518.045 13 14.500.000 14 13.944.108 15 13.555.000 16 10.143.671 17 9.820.315 18 8.800.000 19 7.989.906 20 7.320.620 Świat 734.045.174 Choroby pszenicy wirusowe: karłowatość pszenicy, mozaika pszenicy ozimej, paskowana mozaika pszenicy, wywołane przez bakterie: bakteryjna mozaika pszenicy, bakteryjna plamistość liści pszenicy, bakteryjne czernienie pszenicy, biała pasiastość liści pszenicy, brunatnienie źdźbła pszenicy, czernienie nasady plew pszenicy, różowienie ziarniaków pszenicy, żółta bakterioza pszenicy wywołane przez grzyby i lęgniowce: askochytoza pszenicy, askochytoza zbóż, brunatna plamistość liści zbóż, czerń zbóż, dilofosporoza pszenicy, fuzarioza kłosów zbóż, fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła i korzeni zbóż, głownia pyląca pszenicy, łamliwość źdźbła zbóż i traw, mączniak prawdziwy zbóż i traw, naczyniowa pasiastość liści zbóż, ostra plamistość oczkowa, pałecznica zbóż i traw, pleśń śniegowa zbóż i traw, rdza brunatna pszenicy, rdza źdźbłowa zbóż i traw, rynchosporioza zbóż, septorioza paskowana liści pszenicy, septorioza liści pszenicy, septorioza plew pszenicy, sporysz zbóż i traw, śnieć gładka pszenicy, śnieć indyjska pszenicy, śnieć karłowa pszenicy, śnieć cuchnąca pszenicy, zgorzel siewek.

Znaczenie kulturowe W starożytnym Egipcie ziarna pszenicy wykorzystywane były w misteriach poświęconych Ozyrysowi – przed zasiewami lepione były z ziemi figurki przedstawiające bóstwo, w które następnie wkładano ziarna zboża. Po pewnym czasie cała figurka pokrywała się zielonymi pędami co nawiązywało do mitycznej śmierci i odrodzenia boga, która miała zapewniać cykliczne wylewy Nilu. W mitologii greckiej kłosy pszenicy były atrybutem bogini Demeter. W czasach biblijnych pszenica była w Egipcie i na Bliskim Wschodzie najważniejszą rośliną uprawną. W Biblii wymieniona jest ponad 70 razy.

Zobacz też mąka pszenna

Przypisy

Food and Agriculture Organization of the United Nations, Statistical Database FAOSTAT [dostęp 2020-03-10].

Kategoria:Wiechlinowate

Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza Kategoria:Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (od 10 do 30k)