mały|BIOPIXEL CENTER - Krajowe Centrum BioObrazowania Instytutu Nenckiego w Mikołajkach Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego PAN (Instytut Nenckiego PAN) – utworzone w 1918 r. w Warszawie, największe nieuniwersyteckie centrum badań biologicznych w Polsce, podległe Polskiej Akademii Nauk. Instytut jest jednostką naukową prowadzącą działalność badawczą w obszarze biologii i biomedycyny. Instytut Nenckiego posiada kategorię A+, przyznawaną w Polsce instytucjom o najwyższym potencjale naukowymhttps://radon.nauka.gov.pl/dane/ewaluacja-dzialalnosci-naukowej.
O Instytucie thumb|Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN przed rozbudową – widok Instytutu od strony bramy głównej Działalność Instytutu wpisuje się w trzy główne obszary: badania naukowe, innowacyjność oraz edukacja. Badania podstawowe i aplikacyjne prowadzone w Instytucie Nenckiego PAN obejmują zagadnienia z zakresu biologii i biomedycyny, z wykorzystaniem nowoczesnych metod eksperymentalnych i technologii obrazowania. Główne kierunki badań koncentrują się na opracowywaniu nowych terapii i metod diagnostycznych w obszarze chorób neurodegeneracyjnych, zaburzeń neurologicznych, chorób metabolicznych, nowotworów oraz innych chorób cywilizacyjnych. Podstawowe obszary prowadzonych badań to: metabolizm, biologia komórki, neurobiologia oraz neuropsychologia.https://nencki.edu.pl/pl/instytut/o-instytucie/informacje/ Obszar innowacyjności realizowany jest poprzez rozwijanie w ramach inicjatywy SPARK Globalhttps://nencki.edu.pl/pl/spark-poland/ platformy innowacyjnej, wspierającej współpracę nauki z sektorem gospodarczym oraz działania z zakresu transferu technologii. W sferze edukacyjnej Instytut uczestniczy w kształceniu kadr naukowych, prowadząc programy doktoranckie i szkoleniowehttps://radon.nauka.gov.pl/dane/szkoly-doktorskie?pageNumber=1&contextUid=cd9df9ee-5c47-4b8c-bda2-b903eac95559&contextType=REPORTS_INSTITUTION, m.in. w ramach Międzynarodowej Szkoły Doktorskiej Bio4Med, Warszawskiej Szkoły Doktorskiej Warsaw-4-PhDhttps://warsaw4phd.eu/, oraz Interdyscyplinarnych Studiów Doktoranckich Tri-Bio-Chem. Jednostka posiada prawo do nadawania stopnia naukowego doktora oraz doktora habilitowanego w zakresie biologii.
Instytut Nenckiego PAN składa się z czterech głównych jednostek organizacyjnych https://nencki.edu.pl/pl/instytut/o-instytucie/struktura/:
Centrum Badań Podstawowych i Translacyjnych Centrum BRAINCITY Centrum Neurobiologii oraz Stacji Badawczej Instytutu Nenckiego w Mikołajkachhttps://biopixel.eu/stacja/ - Krajowego Centrum Zaawansowanych Analiz Bioobrazowania – BioPixel.
Instytut dysponuje laboratoriami i stanowiskami usługowymi, m.in., do wysokorozdzielczej mikroskopii świetlnej i konfokalnej, mikroskopii elektronowej, rezonansu magnetycznego, wysokoprzepustowej cytometrii przepływowej, sekwencjonowania nowej generacji, elektrofizjologii oraz testów behawioralnych. W Instytucie prowadzone są również badania przedkliniczne.
Projekty badawcze realizowane w Instytucie są finansowane m.in. ze środków krajowych, w tym Narodowego Centrum Badań i Rozwoju, Narodowego Centrum Nauki, Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej oraz Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, oraz zagranicznych, w tym Komisji Europejskiej (m.in. ERC) i programów międzynarodowych. Instytut znajduje się zarówno na polskiej, jak i europejskiej mapie strategicznej infrastruktury badawczej oraz pełni rolę lidera Polskiego Węzła Euro-BioImaging (The European Research Infrastructure for Imaging Technologies in Biological and Biomedical Sciences - ERIC)https://amf.nencki.edu.pl/euro-bioimaging.
Profil działalności Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN obejmuje badania o charakterze aplikacyjnym. Instytut współpracuje z podmiotami przemysłowymi w sektorach: farmaceutycznym, biomedycznym i biotechnologicznym. W ramach przedsięwzięcia SPARK Poland , którego liderem jest Instytut Nenckiego PAN, promowany jest transfer wiedzy do przemysłu. Instytut Nenckiego jest założycielem i członkiem powstałego w 2008 r. Konsorcjum Biocentrum Ochota PAN, do którego należą także: Instytut Biochemii i Biofizyki, Instytut Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej im. M. Mossakowskiego, Instytut Podstawowych Problemów Techniki, Instytut Biocybernetyki i Inżynierii Biomedycznej im. M. Nałęcza oraz Międzynarodowy Instytut Biologii Molekularnej i Komórkowej.
W wyniku zmian strukturalnych i decyzji organizacyjnych Stacja Hydrobiologiczna w Mikołajkach, utworzona 15 września 1951 r. przez Instytut Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN i pozostająca w latach 1960-2014 poza jego strukturą organizacyjną, została 1 stycznia 2014 r. ponownie włączona do Instytutu. Stacja została przekształcona w Kampus Instytutu Nenckiegohttps://academia.pan.pl/biopixel-laboratorium-przyszlosci-w-sercu-mazur/, obejmujący, m.in., otwarte w 2025 r., Centrum BioPIXEL. Kampus zlokalizowany jest w Mikołajkach, na zachodnim brzegu Jeziora Mikołajskiego, na obrzeżu Puszczy Piskiej, w centralnej części systemu Wielkich Jezior Mazurskich. Na Kampusie prowadzone są badania z zakresu zaawansowanego obrazowania biologicznego i biomedycznego.
Instytut Nenckiego jest siedzibą trzech towarzystw naukowych: Polskiego Towarzystwa Biochemicznego, Polskiego Towarzystwa Badań Układu Nerwowego i Polskiego Towarzystwa Etologicznego. W Instytucie działa także od 2012 r. Fundacja Marcelego Nenckiego Wspierania Nauk Biologicznych.
W 2013 r. Komisja Europejska przyznała Instytutowi, jako pierwszej jednostce badawczej w Polsce, prawo do posługiwania się znakiem HR Excellence in Research.
Instytut Biologii Doświadczalnej od wielu lat uczestniczy w organizowaniu imprez masowych: Festiwalu Nauki, Pikniku Naukowym Polskiego Radia i Centrum Nauki Kopernik, Tygodniu Mózgu (imprezie powstałej z inicjatywy neurobiologów Instytutu), Festiwalu Nauki Małego Człowieka, Sympozjum Naukowym dla nauczycieli biologii z całej Polski, w spotkaniach ze stypendystami z Krajowego Funduszu na Rzecz Dzieci. Pracownicy Instytutu organizują zajęcia z młodzieżą szkolną w ramach Dni Otwartych, prowadzą wykłady popularnonaukowe Wszechnicy Polskiej Akademii Nauk oraz Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Kapituła Konkursu Popularyzator Nauki, organizowanego przez serwis PAP Nauka w Polsce oraz Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, przyznała Instytutowi Nenckiego tytuł Popularyzator Nauki 2013.
Historia thumb|Marceli Nencki – patron Instytutu Instytut im. Marcelego Nenckiego powstał w Warszawie z inicjatywy uczniów i współpracowników profesora Marcelego Nenckiego (1847–1901), którego marzeniem było utworzenie w Warszawie placówki badawczej z zakresu biomedycyny, jednak w zaborze rosyjskim idea ta była nie do zrealizowania. Rewolucja 1905 roku wprowadziła zmiany, dzięki którym na obszarze tzw. Kongresówki utworzono Towarzystwo Naukowe Warszawskie (1907), a w 1911 r. przy ul. Kalista 8 (obecnie Śniadeckich 8) z inicjatywy TNW powstały pracownie naukowe, przekształcone później w zakłady. TNW kontynuowało ideę powołania Instytutu Biologii Doświadczalnej, co udało się wcielić w życie dopiero w odrodzonej Rzeczypospolitej. Instytut zaczął w pełni działać w 1918 r., do czego wydatnie przyczyniły się entuzjazm po odzyskaniu przez Polskę niepodległości i wsparcie inteligencji warszawskiej.
W końcu 1918 r. Kazimierz Białaszewicz wraz z Edwardem Flatauem, kierownikiem Zakładu Neurobiologii, oraz Romualdem Minkiewiczem, kierownikiem utworzonego tuż po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Zakładu Biologii Ogólnej, wystąpili wspólnie do Zarządu Towarzystwa Naukowego Warszawskiego z inicjatywą wyodrębnienia tych trzech zakładów z ogółu pracowni TNW i utworzenia samoistnej organizacji pod nazwą Instytut Biologii Doświadczalnej im. Marcelego Nenckiego. W marcu 1919 r. Zarząd Towarzystwa przychylił się do tego wniosku, co oznaczało prawne uznanie istnienia Instytutu. Uznanie to umożliwiło podjęcie kilku istotnych decyzjiKazimierz Zieliński, Kronika naukowa, „Kosmos” 1993, 42 (3/4), s. 721–729, Rola Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego w rozwoju nauk biologicznych w Polsce (Referat wygłoszony 15 grudnia 1993 roku w części historycznej Międzynarodowej Konferencji z okazji 75-lecia Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego).. thumb|Popiersie Marcelego Nenckiego przy wejściu do Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN
W II Rzeczypospolitej Instytut Nenckiego pozostał niezależną placówką badawczą, częściowo korzystającą ze wsparcia budżetu państwa. Środki te były kierowane przede wszystkim na rozwój badań hydrobiologicznych. W ramach Instytutu utworzono trzy stacje badawcze, dwie na Wigrach i na Helu (1932) oraz Stację Rzeczną w Pińsku. Warszawscy lekarze byli jednymi z początkowych fundatorów Instytutu. Jedną z pierwszych pracowni, która wytyczyła drogę dzisiejszemu Instytutowi Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN, była pracownia neurobiologii Edwarda FlatauAndrzej Śródka, Rola lekarzy w utworzeniu Towarzystwa Naukowego Warszawskiego Towarzystwo Naukowe Warszawskie..
W wyniku II wojny światowej wyposażenie Instytutu zostało zniszczone i rozgrabione, a biblioteka spalona. Powojenna odbudowa Instytutu Nenckiego w Łodzi była zasługą trzech par małżeńskich: Jana i Stanisławy Dembowskich, Włodzimierza i Stelli Niemierko oraz Jerzego Konorskiego i Liliany Lubińskiej, którzy równolegle z prowadzeniem własnych badań rozwinęli proces kształcenia nowych kadr. Instytut składał się wówczas z trzech zakładów: Biochemii, Biologii i Neurofizjologii oraz Stacji Hydrobiologicznej w Mikołajkach, biblioteki, administracji i warsztatu.
Na szybki rozwój Instytutu Nenckiego miały też znaczący wpływ:
Decyzja o jego upaństwowieniu (1.04.1946). Uzyskanie w Łodzi siedziby przy ul. Południowej 66. Rozpoczęcie budowy (1950) nowej siedziby w Warszawie przy ul. Pasteura 3, do której w latach 1953–1956 przenieśli się pracownicy trzech zakładów oraz personel techniczny i administracyjny. Z chwilą utworzenia Polskiej Akademii Nauk (1952) włączenie Instytutu do sieci jej placówek. Powiększenie w Warszawie struktury Instytutu o nowe jednostki: Zakład Hydrobiologii Eksperymentalnej (1953) i Zakład Psychologii (1955). Uzyskanie przez Radę Naukową Instytutu (1952) prawa do nadawania stopni naukowych.
Po dynamicznej odbudowie i rozbudowie w latach 1946–1960 nastąpił trudny okres w historii Instytutu, który trwał do 1968 r. Władze PAN nakazały przekazanie innym placówkom Akademii ok. 1000 m² powierzchni należącej do Instytutu Nenckiego, Zakład Psychologii został oddany Uniwersytetowi Warszawskiemu (1961), zaś Stacja Hydrobiologiczna w Mikołajkach Zakładowi Ekologii PAN (1962).
Kolejne lata, szczególnie po 1989 r., przyniosły zmiany w organizacji i finansowaniu nauki w Polsce. Były też okresem nowego, dynamicznego rozwoju Instytutu, przy jednoczesnych zmianach jego struktury i poszerzeniu zakresu prowadzonych badań.
Osoby związane z Instytutem
Władze Instytutu (2025): prof. dr hab. Agnieszka Dobrzyń (Dyrektor od 2018) dr hab. Krzysztof Nieznański, prof. nadzw. (I Z-ca Dyrektora ds. naukowych od 2018) dr hab. Monika Liguz-Lęcznar, prof. nadzw (II Z-ca Dyrektora ds. naukowych od 2018) mgr Renata Dębińska (Z-ca Dyrektora ds. Organizacyjnych i Rozwoju) prof. dr hab. Bożena Kamińska-Kaczmarek (Przewodnicząca Rady Naukowej).
W Instytucie Biologii Doświadczalnej pracowało wiele osób zasłużonych dla rozwoju nauki oraz Polski (część z nich została uhonorowana odznaczeniami). Poniżej wymieniono osoby pełniące funkcję dyrektora albo wicedyrektora Instytutu wraz z okresem sprawowania tych funkcji: Kazimierz Białaszewicz (1920–1925 i 1931–1933) Romuald Minkiewicz (1926–1931) Jan Dembowski (1933-1934 i 1948-1960; odznaczony Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski) Mieczysław Bogucki (1934–1939) Włodzimierz Niemierko (1946–1967, odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski)