Zakończeniem jest śmierć (ang. Death Comes as the End) – powieść kryminalna Agaty Christie z 1944 roku.

Po raz pierwszy opublikowana w październiku 1944 w Stanach Zjednoczonych przez wydawnictwo Dodd, Mead and Company. Drugie wydanie (pierwsze brytyjskie) ukazało się w marcu 1945 u Collinsa w detektywistycznej serii Crime Club Collins. Pierwsze polskojęzyczne wydanie powieści (w przekładzie Dominiki Chylińskiej), publikowane w Wydawnictwie Dolnośląskim, pochodzi z 1993; w tym samym tłumaczeniu zostało wydane nieco później (1995) w edycji Świata Książki wraz z inną powieścią autorki.

Charakter i tło powstania Nietypowy w twórczości pisarki „kryminał” historyczny, którego akcja rozgrywa się nie współcześnie, lecz w czasach starożytnych. Jej miejscem jest Egipt (tebańskie miasto umarłych) około 2000 r. p.n.e. Oryginalność powieści polega na połączeniu historycznej fabuły z zagadką detektywistyczną. Poprzez konstrukcję fabuły z sekwencją kolejnych śmierci powieściowych postaci, utwór nasuwa porównania z wcześniejszą powieścią I nie było już nikogo (alias Dziesięciu Murzynków). Inną jego cechą szczególną w podzielonej na 23 rozdziały fabule, jest ich datowanie według dni i pór roku rolniczego kalendarza Egipcjan.

Zainteresowanie tematyką staroegipską było pośrednim skutkiem małżeństwa z archeologiem Maxem Mallowanem, któremu pisarka towarzyszyła w kampaniach wykopaliskowych na Bliskim WschodziePor. wspomnienia wydane pt. Come, Tell Me How You Live (1946).. Jak sama przyznała, konkretnej inspiracji dostarczyło jej napotkane tłumaczenie paru egipskich listów z okresu XI dynastii, odnalezionych przez amerykańską ekspedycję archeologiczną w latach 20. XX wiekuAgata Christie: Zakończeniem jest śmierć. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2015, s. 7.. Powieść też dedykowana jest egiptologowi, prof. Stephenowi Glanville, ówczesnemu wykładowcy w University College London, który swą wiedzą i udostępnionymi źródłami naukowymi wspomagał autorkę w napisaniu tej książkiAgata Christie: Zakończeniem jest śmierć, dz. cyt., s. 5..

Postacie Imhotep – głowa rodziny, kapłan ka, czyli kultu grobowego Nofret – młoda i piękna konkubina Imhotepa Jahmose – najstarszy syn Imhotepa, zastępujący ojca w razie nieobecności, przysparzający mu jednak kłopotów swym niezdecydowaniem i uległym charakterem Satipy – władcza żona Jahmosego, często krytykująca go za słabość charakteru i zarzucająca mu brak męskości Sobek – drugi z synów Imhotepa, sprawiający kłopoty swym nazbyt porywczym usposobieniem Kait – żona Sobka i całkowite jego przeciwieństwo: kobieta niezbyt inteligentna i nadzwyczaj spokojna, całkowicie poświęcająca się swym dzieciom Renisenb – jedyna córka Imhotepa, młoda wdowa Ipy – dorastający nieślubny syn Imhotepa, zarozumiały i przebiegły, bez względu na młody wiek pragnący odgrywać w rodzinie rolę uprzywilejowaną Esa – matka Imhotepa, najstarsza osoba w rodzinie, odznaczająca się bystrością i inteligencją Henet – krewna zmarłej żony Imhotepa, stale podkreślająca swe oddanie i miłość do całej rodziny, w istocie jednak podła i snująca intrygi; podkochuje się w Imhotepie i skrycie marzy o związku z nim, co ma zapewnić jej pełnię władzy w domu; postać pogardzana przez większość domowników Hori – wierny rządca Imhotepa, zaprzyjaźniony z rodziną i skrycie zakochany w Renisenb Kameni – młody, nowoprzybyły pisarz do pomocy rządcy, znajomy Nofret, który także chciałby związać się z Renisenb

Treść Intryga Akcja powieści rozgrywa się w starożytnych egipskich Tebach. Główna bohaterka – Renisenb, jest młodą wdową, która po tragicznej śmierci męża powraca wraz z córeczką do domu swego ojca. Początkowo urzeka ją panująca tam wciąż atmosfera, niczym przeniesiona sprzed lat. Trwa to jednak do czasu, kiedy głowa rodziny – Imhotep, po dłuższym pobycie w swych północnych majątkach, przybywa wraz z młodą konkubiną Nofret. thumb|260px|Śmierć w domu Egipcjanina (mal. Lawrence Alma-Tadema, 1872) Okazuje się ona złą i bezwzględną kobietą, która wkrótce zraża do siebie całą rodzinę, gdy wybuchają liczne awantury i nieporozumienia z jej udziałem. Renisenb jako jedyna próbuje się z nią zaprzyjaźnić, ale i ona zostaje odepchnięta. Konkubina próbuje też swego wpływu na pisarzu Kamenim, który jednak uczuciem zaczyna darzyć Renisenb. Zarazem Nofret zręczną intrygą wymusza na starym Imhotepie zamiar wydziedziczenia na jej rzecz całej swojej rodziny. To przepełnia miarę – podczas jego nieobecności konkubina ginie wskutek upadku z wysokiej skalnej ścieżki prowadzącej do grobowca. Śmierć, która pozornie wygląda na przypadkową, wśród domowników budzi milczące podejrzenie, iż była skutkiem celowego morderstwa.

W rodzinie wprawdzie panuje niepewność, kto w istocie mógł ją uśmiercić, lecz wszyscy przyjmują ten zgon z ulgą – dzięki usunięciu intruza wydaje się, że odtąd ich życie będzie płynęło dawnym, spokojnym nurtem. Wkrótce okazuje się, jak bardzo się mylili, gdyż poszczególni członkowie rodziny zaczynają kolejno ginąć w tajemniczych okolicznościach: Satipy spada ze ścieżki dokładnie w tym samym miejscu, co zgładzona konkubina; Sobek umiera po wypiciu zatrutego wina na uczcie, a pijący je także Jahmose zaledwie uchodzi z życiem; Służacy chłopiec – pastuch, zostaje zgładzony po złożeniu zeznania, iż kobietę podobną do Nofret widział przy beczce z winem tuż przed śmiercią Sobka; Ipy zostaje znaleziony martwy nad brzegiem rzeki wskutek zaduszenia go pod wodą; Esa umiera na skutek działania trucizny dodanej do maści; Henet zostaje w magazynie uduszona płótnami do mumifikacji.

Domownicy są przekonani, że za te tragedie odpowiada duch Nofret, który powrócił z zaświatów, by zemścić się na nich. Sprowadzony zostaje nawet kapłan Mersu, który doradza, jak połączyć się ze światem zmarłych, by powstrzymać upiora. Renisenb świadoma jest jednak, iż za zbrodnie odpowiada osoba żyjąca, a winowajcy należy szukać w najbliższym otoczeniu.

Rozwiązanie thumb|Opłakiwanie zmarłego (mal. Lawrence Alma-Tadema) Mordercą jest najstarszy syn – Jahmose. Okazuje się, że od dawna był człowiekiem sfrustrowanym, który nie mógł znieść pogardzania jego słabością przez innych i zarzucania mu braku męskości przez żonę. Pojawienie się Nofret i jej drwiny przepełniły miarę. W porywie wściekłości młodzieniec zepchnął ją ze skalnej ścieżki. Przypadkowym świadkiem tego zajścia była Satipy. Spowodowany tym wstrząs wywołał u niej paniczny strach przed mężem, więc kiedy szła ścieżką, na której zginęła Nofret, jego zjawienie się przeraziło ją tak, że tracąc równowagę spadła w przepaść. Kolejnymi ofiarami Jahmosego byli Sobek i Ipy, znienawidzeni ze względu na lepsze traktowanie ich przez ojca. Powodując śmierć Sobka również Jahmose napił się zatrutego wina, jednakże w tak niewielkiej ilości ażeby nie odnieść szkody. Równocześnie, dla odwrócenia od siebie podejrzeń, stworzył pozory działania ducha zmarłej Nofret. W tym celu nakazał swemu małemu słudze złożyć fałszywe zeznanie, a następnie uśmiercił go, by pastuch nie zdradził oszustwa. Esa musiała zginąć, ponieważ sama tropiąc sprawcę morderstw, bliska była dotarcia do prawdy. Z tego samego powodu niebezpieczna stała się i Henet, która domyślała się zbyt wiele. Wykorzystując jednak jej podłość Jahmose udał, iż chce z nią współdziałać dla usunięcia Renisenb. Kiedy służąca wykonała zadanie zwabiając Renisenb w okolicę skalnego grobowca, Jahmose pozbył się i jej. Następnie udał się w umówione miejsce, by jako ostatnią zamordować swą siostrę Renisenb, z którą w przyszłości nie zamierzał się dzielić majątkiem ojca. Tam jednak czuwał obserwujący go Hori, który w ostatniej chwili uśmiercił mordercę strzałem z łuku, ratując Renisenb życie. To ostatecznie sprawiło, że owdowiała kobieta zdecydowała się wyjść za niego, choć wcześniej, z namowy starszych obiecała małżeństwo Kameniemu.

Zobacz też 100 najlepszych powieści kryminalnych wszech czasów

Przypisy

Kategoria:Powieści Agathy Christie Kategoria:Powieści z 1945 Kategoria:Utwory kryminalne Agathy Christie Kategoria:Utwory literackie o starożytnym Egipcie