thumb|200px|Ulica Adama Mickiewicza w Rzymie thumb|200px|Pomnik Francesca Nulla w Warszawie Włosko-polskie związki literackie – pierwsze informacje na temat wzajemnych stosunków literackich Polski i Włoch pochodzą ze źródeł hagiograficznych. Obecnie kontakty z kulturą włoską uważane są za najbogatsze ze wszystkich związków Polski z kulturami europejskimi.
Historia Średniowiecze W czasach średniowiecza związki literackie Polski i Włoch były podtrzymywanie dzięki osobom związanym z organizacjami kościelnymi, gdyż we Włoszech znajdowały się główne ośrodki władz kościoła.
Pierwsze informacje na temat Polski i Polaków oraz Włochów w Polsce można znaleźć w żywotach świętych. Żywot pierwszy św. Wojciecha powstał między rokiem 998 a 1003, zaś jego autorem mógł być Jan Kanapariusz, benedyktyn z opactwa na Awentynie w Rzymie. Żywot Pięciu Braci Męczenników, autorstwa pochodzącego z Niemiec Brunona z Kwerfurtu, opowiadał o dwóch włoskich i trzech polskich pustelnikach zamordowanych w 1003, prawdopodobnie w Międzyrzeczu. Pierwsza wersja innego dzieła Brunona z Kwerfurtu, Żywota drugiego św. Wojciecha, powstała prawdopodobnie w Rzymie w 1004. W Żywocie św. Romualda Piotra Damianiego wspomniany został władca słowiański Bolesław (prawdopodobnie Bolesław I Chrobry) oraz jego bliżej nieokreślony syn.
Pośrednio z polsko-włoskimi kontaktami kulturalnymi związany jest Kodeks Gertrudy, zawierający prawdopodobnie najstarsze zachowane teksty polskiej autorki. Kodeks, oprócz Psałterza, zawiera kalendarium dotyczące spraw polskich oraz łacińskie modlitwy, których autorstwo jest przypisywane, aczkolwiek z zastrzeżeniami, Gertrudzie Mieszkównie (2. poł. XI wieku). Obecnie kodeks znajduje się we Włoszech w Museo Archeologico Nazionale w Cividale del Friuli.
Przejawem wczesnych kontaktów literackich z Włochami może być też Kronika polska Anonima tzw. Galla. Według jednej z hipotez jej autorem nie był Francuz, lecz bliżej nieznany włoski mnich z klasztoru na wyspie Lido w Wenecji, autor Historii o translacji św. Mikołaja Wielkiego.
Nowe prądy literackie docierały do Polski poprzez uniwersytety (od XIII wieku, zwłaszcza padewski i boloński), sobory i synody. W XIII wieku w Polsce zaczęły osiedlać się włoskie zakony dominikanów i franciszkanów. Dominikanin Marcin z Opawy, autor Kroniki papieży i cesarzy przez wiele lat był kapelanem papieskim; zmarł w 1279 w Bolonii, w drodze do ojczyzny.
Na Uniwersytecie Bolońskim studiował już Wincenty Kadłubek, zaś ok. 1265 na uczelni tej utworzona została „nacja” polska, która w latach 1275–1500 liczyła kilkaset osób (w tym 12 Polaków było rektorami). Na wzór bolońskiego utworzono Uniwersytet Krakowski.
Na uniwersytecie padewskim, na którym istniały korporacje studenckie, Polacy również mieli swoją „nację”; nazywani byli Friulijczykami (Friuli, Udine). Scholarem był tam m.in. Witelon ze Śląska, zaś Mikołaj z Polski został w 1271 roku jego rektorem (później był archidiakonem krakowskim).
Po XIV wieku thumb|200px|Kościół św. Stanisława przy Via delle Botteghe Oscure w Rzymie Po XIV wieku w Polsce zaczęli osiedlać się włoscy aptekarze, złotnicy, kupcy. Niektórzy Włosi pracowali w kancelarii królewskiej. Również dzięki kontaktom z przedstawicielami tego narodu możliwszy stawał się przełom renesansowy w polskiej kulturze. W wieku XV na włoskich uniwersytetach kształcili się bądź współdziałali z nimi m.in. Paweł Włodkowic, Jan Ostroróg, Grzegorz z Sanoka, Jan z Ludziska, Marcin Król z Żurawicy (wykładał on również astronomię i matematykę w Bolonii). Również w XV w. ks. Aleksander mazowiecki (przez 20 lat) był biskupem Trydentu. Posłami do Rzymu byli m.in. Jan Długosz, Jan Ostroróg, Jan Łaski, Erazm Ciołek, Ludwik Decjusz. Relacje z Polski zbierali posłowie z Wenecji oraz nuncjusze papiescy. Nie zostały jednak wydane w drukach, lecz krążyły w odpisach.
Humanizm Pierwsze kontakty Polski z włoskim humanizmem renesansowym miały miejsce w początkach XV wieku. Humanista Franscesco Filelfo w 1424 wygłosił orację na koronacji królowej Sonki w Krakowie, napisał też w imieniu księcia Filippa Viscontiego list gratulacyjny do Władysława Warneńczyka z okazji zwycięstwa nad Turkami w 1443. Włoski drukarz Aldo Manuzio i papież Mikołaj V zlecali poszukiwanie w Europie, w tym i w Polsce, starożytnych rękopisów.
Pierwszym przedstawicielem poezji humanistycznej w Polsce był piszący po łacinie włoski dyplomata i pisarz Filip Kallimach (właściwie: Filippo Buonaccorsi) z San Gimignano. Przybył on do Polski około 1470 i rozwijał tu przez 25 lat działalność literacką. Napisał utwory, takie jak Życie i obyczaje Grzegorza z Sanoka, pieśń o św. Stanisławie, elegie i epigramaty miłosne, przypisywany bywał mu też zbiór wskazówek politycznych Consilia Callimachi (Rady Kallimachowe). Jego uczniami i współpracownikami byli polscy twórcy, jak Maciej Drzewicki i Biernat z Lublina.
Istotne stały się również kontakty książkowe i wydawnicze. Zaliczyć do nich należy również korespondencję Włochów mieszkających w Polsce, lecz przede wszystkim kontakty i działalność królowej Bony Sforzy, postaci, która wiele wniosła w rozwój polskiej kultury renesansowej. Ślub Bony z Zygmuntem Starym w 1518 zgromadził w Krakowie ponad sześćset osób z Włoch. Wystawne wesele zostało opisane w licznych utworach literackich, w tym także włoskich. Towarzyszący Bonie Cola Antonio Carmignano, piszący pod pseudonimem Partenopeo Suavio, stworzył obszerny poemat Viaggio de la Serenissima S. Donna Bona Regina, przesłany do Włoch matce Bony w rękopisie, zaś wydany w 1533 w Bari. Carmignano również w późniejszych latach, mieszkając w Bari, pisywał okolicznościowe wiersze o Bonie, Jagiellonach i sprawach polskich. Inny członek orszaku Bony, Celio Calcagnini, poeta dworski kardynała Hipolita d’Este, odbył podróż aż na Ukrainę i nad Dniepr, którą opisał w wierszowanym dziele De moribus Scytharum. Lodovico da Bagno, również członek orszaku Bony i sekretarz kardynała d’Este, napisał zaginioną dziś relację z wesela. Mogła się ona stać podstawą anegdoty wykorzystanej w noweli Matteo Bandello o zabawnym nieporozumieniu językowym na uroczystościach ślubnych (ostia jako opłatek przy zażywaniu leków, ale także hostia). Bona była obecna w twórczości autorów włoskich również po powrocie do Bari jako wdowa (m.in. Felice Cassandra, Luigi Groto zw. Cieco d’Adria, Mario Savorgnano, Dialogo della pittura Ludwika Dolce).
W 1. połowie XVI w. utrwaliła się we Włoszech ostatecznie świadomość szerokiej, europejskiej roli kulturalnej oraz politycznego znaczenia Polski. Jagiellońskiej. Zarówno w literaturze wysokiej, jak i popularnej znalazły się motywy nawiązujące do Polski. W dziele Baldassare’a Castiglione Dworzanin (Il Cortegiano) znalazła się historia, jakoby kupcowi włoskiemu, który znalazł się na pograniczu polsko-moskiewskim, z powodu potężnego mrozu, zamarzły słowa i Polacy musieli je odmrażać przy ognisku. Z 1. połowy XVI w. pochodzi też popularny romans La Historia della Serenissima Regina di Polonia.
Tematyka polska pojawiała się nie tylko w literaturze pięknej, ale także użytkowej (listy, nowiny o wydarzeniach). Pietro Bembo pisał w imieniu papieża Leona X literacko skomponowane listy do Zygmunta Starego i Jagiellonów czesko-węgierskich. Cała grupa druków związana była ze zwycięstwem Polski w bitwie pod Orszą w 1514, zachowały się: tomik Carmina de memorabili cede Scismaticorum Moscouiorum per [...] Sigismundum regem Polonie [...] apud aras Alexandri Magni peracta wydany w Rzymie w 1515 staraniem prymasa Jana Łaskiego list nuncjusza Jakuba Pisona Epistola Pisonis ad Joannem Coritium [Korycki] de conflictu Polonorum et Lituanorum cum Moscouitis do Leona X list Zygmunta Starego pisany bezpośrednio po bitwie z obozu pod Borysowem do Leona X Epistola [...] D. Sigismundi Regis Polonie magni Ducis Lituanie Russie Prussieque [...] Ad Sanctis. D. Leonem X Pont. Max. de victoria contra hereticos ac scismaticos Moscouios apud aras Alexandři Magni parta, wydany dwukrotnie
Podobnego rodzaju nowiny z informacjami dotyczącymi Włoch pojawiały się również w Polsce. Np. w Krakowie ukazało się w 1533 pismo Copia litterarum missarum ab vicerege Neapolitano o zwycięstwie morskim nad Turkami, zaś po polsku w 1557 Nowiny, które sie miedzy cesarzem a miedzy papieżem, przy zamku wezwanym Belliano, we Włoszech tymi czasy stały[...]. Kolejna grupa nowin ukazała się we Włoszech po śmierci Zygmunta Augusta i wyborze Henryka Walezego na króla Polski.
Wątki polskie znalazły się również w dziejopisarstwie włoskim. Historyk Paolo Giovio zawarł wiele wiadomości dotyczących Polski w dziele Historiarum sui temporis libri XLV (Florencja 1550–1552), zaś w wielokrotnie wydawanych zbiorach biografii Elogia veris clarorum virorum oraz Vitae virorum illustrium opisał takie postacie, jak m.in. Zygmunt Stary, hetman Jan Amor Tarnowski, Filip Kallimach, a w innych hasłach umieścił wtrącenia o Władysławie Warneńczyku, Kazimierzu Jagiellończyku, królowej Bonie, Zygmuncie Auguście, Janie Dantyszku, Filipie Padniewskim, Marcinie Kromerze, stołecznym Krakowie, bitwie pod Orszą.
Włosi w Polsce Po XVI wieku wielu włoskich zwolenników przemian religijnych znalazło schronienie na terenach Polski; byli to m.in. Faust Socyn, lekarz Giorgio Biandrata (zwolennik unitarianizmu), Franciszek Lismanin, Pier Paolo Vergerio. Przyczynili się oni m.in. do rozwoju grupy braci polskich. W 1578 roku włoski historyk Alessandro Guagnini (osiadły w Polsce, używał spolszczonego nazwiska: Aleksander Gwagnin) napisał Sarmatiae Europeae descriptio (Kronika sarmacji europejskiej).
Studia Polaków we Włoszech Dla Polaków we Włoszech na przełomie XVI i XVII wieku najważniejszym ośrodkiem uniwersyteckim była Padwa. Z jej uczelnią związani byli czołowi przedstawiciele polskiego renesansu, m.in.: Mikołaj Kopernik (studiował medycynę w 1501–1503), Klemens Janicki (otrzymał dyplom doktora filozofii Uniwersytetu Padewskiego), Daniel Naborowski, Marcin Kromer, Łukasz Górnicki, Reinhold Heidenstein, Stanisław Hozjusz, Maciej z Miechowa, Jan Kochanowski, Piotr Kochanowski, Andrzej Patrycy Nidecki, Piotr Myszkowski, Jan Łaski, Łukasz Opaliński młodszy, Stanisław Orzechowski, Sebastian Petrycy, Filip Padniewski, Maciej Stryjkowski, Samuel Maciejowski, Piotr Tomicki, Stanisław Warszewicki i Piotr z Goniądza (wykładowcy), Jan Zamoyski (w latach 1563–1564 był rektorem). W latach 1556–1559 utworzono w Padwie Akademię Polską, będącą wolnym stowarzyszeniem.
Równie ważna dla Polaków stała się Bolonia. Studiował tam Mikołaj Kopernik, Wawrzyniec Goślicki, Andrzej Krzycki, Hozjusz, Kromer, Orzechowski, zaś Tomicki uzyskał doktorat. Z Bolonii do Krakowa przybyli profesorowie, m.in.: Claretti, Piotr Roizjusz (właśc. Pedro Ruiz de Moros z Hiszpanii). Natomiast w Rzymie przebywali tacy ludzie kultury jak: E. Ciołek, Mikołaj Hussowczyk; a studiowali m.in.: Maciej Kazimierz Sarbiewski, Piotr Skarga, Jakub Wujek. Także na papieskim uniwersytecie (zwanym Sapienza) studiowało wiele osób z Polski. Powstało też kilka instytucji związanych z tym krajem, np. Hospicjum św. Stanisława i biblioteka, której założycielem był Hozjusz, zaś w XVII wieku utworzono Kolegium Warmińskie. W Neapolu przebywali m.in. Stanisław Łaski, Jan Andrzej Morsztyn, Mikołaj Krzysztof Radziwiłł, zaś w Perugii – Stanisław Łubieński. Przenikanie literatury włoskiej do Polski stało się szczególnie wyraźnie w XVI wieku.
Tłumaczenia i parafrazy