Lipawa

Lipawa (łot. Liepāja, niem. Libau, lit. Liepoja, ros. Либава (do 1920), teraz Лиепая, est. Liibavi, jid. ליבאַװע) – miasto w zachodniej części Łotwy, w Kurlandii, nad Morzem Bałtyckim i Jeziorem Lipawskim, miasto wydzielone, 78 144 mieszkańców (2014), trzecie co do wielkości łotewskie miasto, drugie pod względem wielkości miasto portowe Łotwy (za Rygą), największe miasto Kurlandii.

Historia thumb|Hala targowa w Lipawie thumb|Wędkarze nad kanałem thumb|Protestancki kościół pw. św. Anny w Lipawie Lipawa została założona przez plemiona Kurów zajmujące się rybołówstwem w 1253 r. jako Lyva. W 1263 r. zakon kawalerów mieczowych, po połączeniu się z zakonem krzyżackim założył tutaj osadę Libau. Nazwa Liepāja weszła do powszechnego użycia po 1560. W 1625 r. książę Kurlandii i Semigalii Fryderyk Kettler nadał osadzie prawa miejskie, potwierdzone przez króla Polski Zygmunta III Wazę w 1626 r. Od II rozbioru Polski w 1793 r. był to jedyny port I Rzeczypospolitej. Podczas powstania kościuszkowskiego wybuchło tu powstanie kurlandzkie.

W roku 1795, po upadku księstwa Kurlandii w wyniku III rozbioru Polski, Lipawa została przyłączona do Cesarstwa Rosyjskiego. W czasie powstania styczniowego, tą drogą sprowadzano uzbrojenie dla powstańców (m.in. sztucery z Belgii). W XIX wieku miasto szybko rozwijało się jako główny bałtycki port Rosji, a na początku XX stało się miejscem, z którego wielu obywateli rosyjskich udawało się na emigrację do Stanów Zjednoczonych. W 1876 r. doprowadzono tutaj kolej, dzięki czemu jeszcze bardziej rozwinął się port, zdolny przyjmować towary z całej Rosji. W 1900 r. 7% rosyjskiego eksportu przypadało na port w Lipawie.

W ostatniej dekadzie XIX w. na północ od Lipawy wzniesiono port Aleksandra III – wojenny port Floty Bałtyckiej, miasteczko wojskowe i fortyfikacje. Jego budowniczym był pułkownik (potem generał) Iwan Alfred MacDonald (absolwent kaliskiego Gimnazjum Filologicznego).

W 1905 r., podczas rewolucji, która ogarnęła też ziemie łotewskie, w Lipawie doszło do protestów robotniczych, a rewolucjoniści na pewien czas przejęli faktyczną kontrolę nad miastemP. Łossowski, Rewolucja 1905 roku w guberniach nadbałtyckich, "Studia z Dziejów ZSRR i Europy Środkowej", t. 2 (1967), s. 66..

Podczas I wojny światowej Lipawa była okupowana przez Niemcy. Po zakończeniu wojny i ogłoszeniu niepodległości przez Łotwę przez 6 miesięcy miasto pełniło funkcję tymczasowej stolicy. Tymczasowy rząd niepodległej Łotwy, kierowany przez Karlisa Ulmanisa, musiał bowiem w grudniu 1918 r. ewakuować się z Rygi w obliczu ofensywy Armii CzerwonejT. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914–1921, Bellona, Warszawa 1999, s. 138-139.. Lipawa była jedynym większym miastem Łotwy, które w toku tej ofensywy nie zostało opanowane przez bolszewików. Na początku r. 1919 łotewski rząd, ochraniany przez Bałtycką Landeswehrę i popierany przez Ententę, miał pod kontrolą jedynie Lipawę oraz sąsiednie powiaty Grobiņa i AizputeD. Bleiere, I. Butulis, I. Feldmanis, A. Stranga, A. Zunda, History of Latvia. The 20th Century, Jumava, Riga 2006, , s. 130-131.. Stąd w marcu 1919 r. rozpoczęta została kontrofensywa Bałtyckiej LandeswehryT. Paluszyński, Walka o niepodległość Łotwy 1914–1921, Bellona, Warszawa 1999, s. 157..

2 listopada 1920 podpisano w Lipawie umowę o rozejmie i preliminariach pokoju w RydzeProtokół wymiany dokumentów ratyfikacyjnych (Dz. U. 1921 nr. 28, poz. 162)..

W 1940 r. Lipawę włączono do ZSRR. Planując napaść na zachód Europy, w porcie zgromadzono 3/4 zapasów paliwa Floty Bałtyckiej. 22 czerwca 1941 miasto znalazło się w ogniu walk z Wehrmachtem, który zdobył Lipawę wraz ze znajdującymi się tutaj materiałami pędnymiWiktor Suworow „Dzień M”, Rebis Poznań 2008, s. 87..

Podczas II wojny światowej Lipawa uległa znacznym zniszczeniom, a terror okresu stalinowskiego sprawił, że została częściowo wyludniona, głównie przez deportacje na Syberię, ale również przez ucieczki mieszkańców miasta na zachód. Niemcy wymordowali miejscowych Żydów (ok. 6500) w 1942 r.

Podczas okupacji sowieckiej w latach 1945–1991 port w Lipawie przestał pełnić funkcje handlowe, gdyż dawny port marynarki rosyjskiej, a następnie łotewskiej został przekształcony w bazę Floty Bałtyckiej ZSRR i bazę okrętów podwodnych. Dzielnica Karosta, zamieszkiwana przez 20 tys. ludzi, stała się obszarem zamkniętym.

Port wznowił działalność dla żeglugi handlowej w 1991 roku, po czym w 1994 roku z Lipawy wycofały się ostatnie siły radzieckie. W 1997 roku utworzenie specjalnej strefy ekonomicznej stanowiło punkt zwrotny, przyspieszając wzrost gospodarczy zarówno portu, jak i całego miasta.

Zabytki kościół luterański św. Trójcy z lat 1742–1758 wyposażony w największe na świecie w pełni mechaniczne organy (131 głosów, 4 manuały) rozbudowane w 1885 przez firmę B. Grüneberg aus Stettin (do początków XX największymi na świecie); pierwotny instrument wykonany był przez Serfensa Młodszego kościół św. Anny z 1893 (na miejscu kościoła z 1587) z ołtarzem z 1697 i organami katedra katolicka Świętego Józefa z 1894 latarnia morska Dworzec kolejowy z 1871 Pētertirgus – hale targowe cerkwie: Trójcy Świętej z 1867, św. Aleksandra Newskiego z 1896 r., św. Aleksego metropolity moskiewskiego z lat 1905–1907. sobór św. Mikołaja z 1903 Uniwersytet w stylu socrealistycznym

Demografia

Gospodarka Port w Lipawie jest trzecim co do wielkości w kraju. Mieści się on w specjalnej strefie gospodarczej. Strefa zajmuje 37 km². Na jej terenie działa 19 spółek, w tym największa: zakłady metalurgiczne Liepājas metalurgs. W porcie przeładowuje się głównie drobnicę, drewno i ładunki metalowe. Lipawa posiada połączenia promowe z Karlshamn w Szwecji i Rostockiem. Znajduje się tutaj również międzynarodowy port lotniczy.

Transport Tramwaje thumb|Sieć tramwajowa w Lipawie (wraz z odcinkami zlikwidowanymi)

Lipawa jest najmniejszym łotewskim miastem posiadającym komunikację tramwajową (sieci tramwajowe posiadają jeszcze Ryga i Dyneburg). Sieć została uruchomiona w 1898. Od początku tramwaje kursują po torach o prześwicie 1000 mm. Szczytowym okresem rozwoju było lato 1972 kiedy długość sieci wynosiła 16 km. Wówczas to w czerwcu otwarto przedłużenie linii na południe oraz w październiku zlikwidowano linię nr 2. Od tej pory w Lipawie istnieje tylko jedna linia łącząca pętle Brîvîbas iela (na północy) z Centrâlkapi (na południowym wschodzie). Sieć lipawska jest całkowicie dwutorowa. Tabor stanowią wyłącznie tramwaje Tatra KT4.

Turystyka W Lipawie znajduje się wiele zabytków architektury, sztuki i kultury. Kultywowane są tutaj dawne tradycje morskie i kulturalne. Lipawa to również ośrodek edukacyjny, działa tutaj najstarsza na Łotwie orkiestra symfoniczna, odbywają się festiwale muzyki rockowej Liepājas dzintars („Bursztyn Lipawy”). W mieście występuje klub hokejowy i piłkarski Liepājas Metalurgs (mistrz kraju w piłce nożnej).

Sport HK Liepājas Metalurgs – klub hokejowy FK Liepājas Metalurgs – klub piłkarski Rajd Lipowa – rajd samochodowy zaliczany do mistrzostw Europy

Miasta partnerskie Nynäshamn Elbląg Bellevue Darmstadt Nykøbing Falster Karlshamn Kłajpeda Gdynia Homel Rogaland Bergen (dzielnica Årstad) Połąga Obwód moskiewski (część zachodnia) Helsingborg

Urodzeni w Lipawie Franciszek Adamanis – farmaceuta, autor podręczników akademickich Stanisław Hejmowski – prawnik, adwokat, obrońca w procesach Poznańskiego Czerwca 1956 Stanisław Jaśkiewicz – aktor i reżyser teatralny Siemion Nachimson – bolszewik, pierwszy komisarz czerwonych strzelców łotewskich Kristaps Porziņģis – koszykarz, Dallas Mavericks Eugeniusz Romiszewski – pisarz, poeta, publicysta Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa Julian Rummel – inżynier budowy okrętów, budowniczy Gdyni Alina Wawrzyńczykowa – historyk, profesor w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk

Zobacz też Gimnazjum w Lipawie RTU Liepāja Synagoga w Lipawie Stacja kolejowa Lipawa Katedra Świętego Józefa w Lipawie Cerkiew św. Mikołaja w Lipawie Pomnik żeglarzy i rybaków w Lipawie

Przypisy

Linki zewnętrzne

Archiwalne widoki miejscowości w bibliotece Polona

Kategoria:Miasta na Łotwie Kategoria:Byłe miasta zamknięte