mały|Wiera Muchina, Robotnik i kołchoźnica, 1935–1937 (na wystawie światowej w Paryżu, 1937) mały|Manifest Wojciecha Weissa, 1949/1950 mały|Deutsche Sporthalle w Berlinie, 1951 (1958) mały|Marszałkowska Dzielnica Mieszkaniowa, 1950–1952 (1952) mały|Mozaika Nasze Życie w formie fryzu na modernistycznym wieżowcu w Berlinie mały|Otakar Švec, pomnik Stalina w Pradze, 1949–1955 (zburzony w 1962) mały|Pałac Kultury i Nauki w Warszawie, 1952–1955 (2017) mały|Pałac Kultury i Nauki w Warszawie, klatka schodowa (2016) mały|Socrealistyczna rzeźba w wydaniu chińskim – Mauzoleum Mao Zedonga. Grubo ciosane, muskularne postacie o wręcz nienaturalnych proporcjach upozowane w symboliczne pozy, są typowe dla stylu socrealizmu. Znaleźć można w nich wiele wspólnych cech z pracami symbolistów z początku XX w., takich jak np. Gustav Vigeland mały|Moskiewski Uniwersytet Państwowy im. M.W. Łomonosowa projektu Lwa Rudniewa. Monumentalność, czerpanie wzorców z klasycznych form przetworzonych na kanciaste bryły jest wspólną cechą zarówno socrealizmu, jak reprezentacyjnych budowli wykonywanych na zamówienie niemieckich nazistów mały|Socrealistyczna rzeźba na fasadzie PKiN. Oprócz nazwisk Marx, Engels, Lenin widać miejsce po zlikwidowanym nazwisku Stalin, które było powtórzone w trzech miejscach na budynku. Napisy usunięto podczas odwilży gomułkowskiej Realizm socjalistyczny, inaczej socrealizm (z ) – podstawowa metoda twórczości literackiej i artystycznej w społeczeństwie socjalistycznym, kierunek istniejący od lat 30. do połowy lat 80. XX wieku w sztuce radzieckiej, postulujący zgodność artystycznej wizji świata z ideologią marksizmu, popierający typowość obrazu artystycznego, ludowość, uprzywilejowanie tematyki pracy i tradycji ruchu robotniczego. Następnie metoda realizmu socjalistycznego stała się metodą twórczości artystów krajów demokracji ludowej i była ideowym oraz propagandowym narzędziem partii komunistycznych. W socrealizmie kierowano się zasadami ideowości i partyjności, ponieważ sztukę tę wykorzystywano przede wszystkim do celów propagandowych, z myślą o szerzeniu idei komunizmu.
Geneza Po rewolucji październikowej w roku 1917 w Rosji młodzi artyści awangardy spodziewali się, że nowa władza programowo odcinająca się od burżuazji zapewni im dobre warunki rozwoju. Ważną rolę w awangardzie artystycznej odegrał wtedy w Witebsku Kazimierz Malewicz. Wkrótce rosyjscy awangardziści: malarze, architekci, kompozytorzy zasłynęli na Zachodzie Europy. W Rosji zaczęli sprawiać kłopot słabo wykształconym funkcjonariuszom partyjnym, którzy oczekiwali od artystów twórczości tradycyjnej, popularnej, niewymagającej od odbiorcy wysiłku intelektualnego. W wyniku narastającego konfliktu wielu artystów, jak Marc Chagall, Chaim Soutine i Wassily Kandinsky, wyjechało na Zachód. Pozostali nadal tworzyli liczne ugrupowania artystyczne. W roku 1932 doszło do otwartego starcia władz partii z niepokornymi artystami.
Historia Pionierem realizmu socjalistycznego był pisarz proletariacki Maksim Gorki, którego twórczość zapoczątkowała nową epokę w rozwoju literatury rosyjskiej. Po raz pierwszy termin „realizm socjalistyczny” pojawił się w „Literaturnej Gazetie” 23 maja 1932 w związku z akcją mającą na celu zmuszenie grup literackich „RAPP” (Rosyjskiej Asocjacji Pisarzy Proletariackich) i „Awangard” do porzucenia niekonwencjonalnej twórczości.
Socrealizm został proklamowany w 1934 na Zjeździe Pisarzy Radzieckich w Moskwie przez Maksima Gorkiego. Zakładał, że dzieło sztuki powinno posiadać realistyczną formę i socjalistyczną treść, zgodną z ideami marksizmu i leninizmu. Doniosłą rolę w opracowywaniu estetyki socrealizmu odegrały uchwały KC KPZR O polityce partii w dziedzinie literatury pięknej Постановление Политбюро ЦК РКП(б) "О политике партии в области художественной литературы" 18 июня 1925 г. (1925) i O przebudowie organizacji literacko-artystycznych (1932). Według propagandy radzieckiej metoda realizmu socjalistycznego opierała się na naukowej podstawie marksizmu-leninizmu.
Pierwszymi teoretykami socrealizmu byli Anatolij Łunaczarski i Aleksander Woronski. Następnie, na wniosek Andrieja Żdanowa, rozszerzono socrealizm na wszystkie dziedziny sztuki.
Program socrealizmu, mimo starań stworzenia jednolitej teorii, był wewnętrznie sprzeczny i niekonsekwentny. Opierał się na wybranych elementach XIX-wiecznego realizmu, doświadczeniach twórczości akademickiej oraz rozważaniach publicystów i estetyków komunistycznych. Jako tematy wybierano walkę klasową, sojusz robotniczo-chłopski, historię ruchu robotniczego, prostych robotników przy pracy, ujarzmianie przyrody przez człowieka itp.
W odróżnieniu od naturalizmu, krytykowanego za indywidualizm i burżuazyjną dekadencję, zalecano typowość jako strategiczną cechę socrealizmu, ale pojmowaną szczególnie – sformułowaną w Referacie sprawozdawczym KC WKP(b) na XIX Zjeździe KPZR przez Gieorgija Malenkowa: W ujęciu marksistowsko-leninowskim, to, co typowe, nie oznacza bynajmniej jakiejś średniej statystycznej. Typowość odpowiada istocie danego zjawiska społeczno-historycznego, nie jest zaś po prostu zjawiskiem najbardziej rozpowszechnionym, najczęściej się powtarzającym, powszednim. Świadome przejaskrawienie, wyostrzenie obrazu nie wyklucza typowości, lecz w pełniejszej mierze ujawnia ją i podkreśla. Typowość stanowi podstawową sferę przejawiania się partyjności w sztuce realistycznej. Problem typowości jest zawsze problemem politycznym.Inne nurty w sztuce, zwłaszcza awangardowe i eksperymentalne, były zwalczane jako wynaturzenia. Artyści odmawiający podporządkowania się kanonom socrealizmu narażeni byli na represje. W referacie sprawozdawczym KC KPZR na XXV Zjeździe Partii stwierdzono, że:
Zbliżonym terminem stosowanym na Zachodzie na określenie sztuki realistycznej o wydźwięku walki społecznej, tworzonej w latach 40. i 50., jest social realism (realizm społeczny). Mimo podobieństw w treści i formie odznaczał się większą różnorodnością i wolnością. Dzieła socrealistyczne nadal powstają na Białorusi, Kubie, w Wietnamie, Chinach i, przede wszystkim, w Korei Północnej.
Występowanie w sztuce Literatura Formuła realizmu odwoływała się do XIX-wiecznych wzorów prozy realistycznej i poezji społecznej. Standardowe dzieło spełniało postulaty: typowości opisywanych sytuacji, ideologicznej motywacji rozwoju akcji i romantyzmu rewolucyjnego. Narracja wyrażała przesłanie dydaktyczne. Wyraźnie zarysowana była granica między postaciami pozytywnymi i negatywnymi. Prekursorem prozy socrealistycznej według oficjalnego stanowiska był Maksim Gorki, jako autor powieści Matka. Innymi sztandarowymi przykładami literatury przedsocrealistycznej były Opowieść o prawdziwym człowieku Borisa Polewoja, Jak hartowała się stal Nikołaja Ostrowskiego. Założenia socjalizmu najpełniej realizowała tak zwana literatura produkcyjna, której pierwowzorem była powieść Cement Fiodora Gładkowa.
Poezja socrealistyczna cechowała się skrajnie konwencjonalną formą, używaniem wieloosobowego podmiotu lirycznego i patosem, ale główną jej cechą była zgodność z socjalistyczną ideologią.
Malarstwo i rzeźba W tych dziedzinach realizm socjalistyczny cechował się ograniczoną tematyką: portrety przywódców, wizerunki pracy i życia ludu, sceny batalistyczne. Podstawową cechą formy była dbałość o realistyczne obrazowanie, jak najbardziej zgodne z potocznym wyobrażeniem świata przez masowego widza. Socrealistyczna sztuka nawiązywała formalnie do klasycyzmu, a tematycznie często do ludowości. Odtwarzanie rzeczywistości nie było głównym celem z punktu widzenia zleceniodawcy, czyli państwa – cel był apologetyczno-propagandowy. Mimo to zachowało się sporo dzieł o wysokiej wartości artystycznej. W późniejszym okresie obowiązywania socrealizmu pojawiały się próby przemycania pewnych cech postimpresjonizmu, kubizmu lub kapizmu.
Głównymi reprezentantami socrealizmu w sztuce radzieckiej byli Isaak Brodski (Lenin w Smolnym), Aleksander Gierasimow (Stalin i Woroszyłow na Kremlu), Boris Joganson (Przesłuchanie komunisty). Głównym dziełem socrealizmu w rzeźbie jest Robotnik i kołchoźnica Wiery Muchiny.
Architektura Według założeń partii architektura miała wyrażać potęgę i siłę państwa, czyli ludu, a nie piękno czy elegancję. Architektura socrealistyczna miała stanowić styl państwowy ZSRR. Budynki cechuje: przeskalowanie, symetria oraz stosowanie wielu klasycznych i anachronicznych elementów zdobniczych: attyki, kolumnady, ornamenty, pilastry, tralki i wysokie partery nadają bryłom charakter monumentalnościJarosław Zieliński, „Realizm socjalistyczny w Warszawie”, Warszawa 2009.. Założenia urbanistyczne to szerokie trakty i ogromne place mające w założeniu skupiać życie mieszkańców. Architektura socrealizmu miała być narodowa w formie i socjalistyczna w treściAmanda Grzmiel „Socrealizm – sztuka w służbie propagandy”. Gazeta Wyborcza 16.09.20..
Styl był krytykowany głównie za brak funkcjonalności, nieekonomiczne wykorzystanie materiałów i surową formę, przez lata realnego socjalizmu ograniczający postęp w architekturze państw ZSRR.
W Rosji przykładami są Moskiewski Uniwersytet Państwowy im. M.W. Łomonosowa (Lew Rudniew, 1949), stacje moskiewskiego metra. Skrajnym przykładem estetyki socrealizmu stała się moskiewska Wystawa Osiągnięć Gospodarki Narodowej ZSRR. Na obszarze 237 hektarów zbudowano obiekty wystawowe bez umiaru ozdobione detalami nawiązującymi do budownictwa republik ZSRR. Przykładem tego jest fontanna „Przyjaźń narodów”.
Muzyka Zasady socrealizmu zaczęto wprowadzać do muzyki w 1936 roku. Kampanię przeciwko muzykom zapoczątkował wtedy atak na operę Dmitrija Szostakowicza Lady Makbet mceńskiego powiatu. W 1948 roku „za formalistyczne i antyludowe tendencje” potępiono grupę kompozytorów, m.in. Szostakowicza, Prokofiewa i Chaczaturiana.
Wpływ muzyki na emocje sprawił, że stała się ważnym elementem propagandy, ale o jej politycznej „prawomyślności” decydował przede wszystkim tekst. Muzyka socrealistyczna miała być przede wszystkim „przystępna w stylu i narodowa w treści. Oczekiwano utworów melodyjnych, konsonujących, nawiązujących do pieśni i tańców ludowych, a w tematyce dzieł scenicznych i kantatowych – do historii, oczywiście odległej i bohaterskiej”D. Gwizdalanka, „Muzyka i polityka”, PWM Kraków 1999. Preferowano gatunki z tekstem, toteż renesans przeżywała kantata. Powstał nowy gatunek: pieśń masowa, prosta pieśń nawiązująca w warstwie muzycznej do pieśni ludowych, a w słowach wychwalająca przywódców i osiągnięcia socjalistycznego państwa. Podkreślanie potrzeby tworzenia sztuki narodowej było wynikiem podyktowanej antysemityzmem wrogości wobec muzyki żydowskiej, która mogła przejawiać się „melodią opartą na orientalnej skali lub ornamentacją bogatszą niż spotykana w muzyce rosyjskiej”Danuta Gwizdalanka Przemiany kultury muzycznej XX wieku, Kraków 1011, s. 89.. Tępienie muzyki odbiegającej od stylu romantycznego, z prostą harmonią było wyrazem niechęci wobec awangardy.
W bardzo dużym repertuarze dzieł socrealistycznych skomponowanych w ZSRR są utwory takie jak: Siergiej Prokofjew (Kantata na 20-lecie Października), Dmitrij Szostakowicz (oratorium Pieśń o lasach), Wissarion Szebalin (symfonia Lenin) oraz muzyka popularna, jak Izaak Dunajewski (Marsz entuzjastów z muzyki do filmu Świat się śmieje).
Zasady socrealizmu narzucono kompozytorom z państw podległych ZSRR podczas zjazdu w Pradze w 1948 roku.
W NRD utwory socrealistyczne komponował m.in. Hanns Eisler.
Film thumb|Kadr z filmu Czapajew (1934)