Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo (ur. 24 sierpnia 1899 w Buenos Aires, zm. 14 czerwca 1986 w Genewie) – argentyński pisarz, poeta i eseista. Publikował krótkie eseje, opowiadania i poezję. Jego dzieła stały się obiektem wnikliwych analiz i wieloznacznych interpretacjiGuiñazú, C. 1999. Prólogo al Congreso Internacional Il secolo di Borges. Letteratura, scienza, filosofía que fue realizado en Venecia del 25 al 27 de marzo de 1999 por Il Dipartimento di Studi Anglo-Americani e Ibero-Americani y la Universidad Ca’Foscari de Venecia, en ocasión del centenario del nacimiento del escritor argentino. ..
Życiorys
Borges utrzymywał, że jest dziedzicem dwóch tradycji swoich przodków: wojskowej i literackiej. Jego drzewo genealogiczne łączy się ze znanymi rodzinami argentyńskimi, anglosaskimi i portugalskimi. Powiązany był z niektórymi wojskowymi, którzy brali aktywny udział w walkach wyzwoleńczych w Argentynie, jak Francisco Narciso de Laprida, który przewodził Zgromadzeniu w Tucuman i podpisał Akt Niepodległości Argentyny; Francisco Borges Lafinur – dziadek ze strony ojca – był urugwajskim pułkownikiem; Edward Young Haslam – pradziadek ze strony ojca – był poetą romantycznym, który wydawał jeden z pierwszych anglojęzycznych tytułów w Río de Plata, Krzyż Południa; Manuel Isidoro Suárez – pradziadek ze strony matki – był pułkownikiem walczącym w wojnach o niepodległość; Juan Crisóstomo Lafinur – wuj dziadka od strony ojca – był argentyńskim poetą, autorem licznych utworów romantycznych i patriotycznych oraz profesorem filozofii; Isidoro de Acevedo Laprida – dziadek od strony matki – był wojskowym walczącym przeciwko Juanowi Manueleowi de Rosas.
Ojciec pisarza, Jorge Guillermo Borges, adwokat, postanowił również rozwijać się w dziedzinie psychologii. Był zapalonym czytelnikiem i miał aspiracje literackie, które skonkretyzował w noweli El caudillo i kilku wierszach; ponadto przełożył na angielski Omara Chajjama. Borges przytaczał często słowa ojca: „On mi pokazał moc poezji: fakt, że słowa są nie tylko środkiem komunikacji, ale też symbolami magicznymi i muzyką”Vlady Kocianich. 2001. Jorge Luis Borges. Opublikowany w Antroposmoderno, 2001-10-23. .. Jego matka, Leonor Acevedo Suárez, była Urugwajką. Nauczyła się języka angielskiego od swego męża i przetłumaczyła kilka dzieł w tym języku na hiszpański. Rodzina pisarza miała korzenie hiszpańskie, portugalskie i angielskie; natomiast rodzina matki hiszpańskie i być może portugalskie. W domu rodzinnym Borgesów mówiono nie tylko po hiszpańsku, ale również po angielsku.
Borges urodził się 24 sierpnia 1899 roku w ósmym miesiącu ciąży, w typowym domu porteño z końca XIX wieku, z dziedzińcem i zbiornikiem na wodę. Dom znajdował się przy ulicy Tucumán 840, jednak dzieciństwo artysty upłynęło bardziej na północ, przy ulicy Serrano 2135 w dzielnicy Palermo. Czytał i pisał od czwartego roku życia. W związku z tym, że w jego domu mówiono zarówno po hiszpańsku, jak i po angielsku, Borges od początku był dwujęzyczny.
thumb|Plan Buenos Aires z 1890. Borges spędził dzieciństwo na przedmieściach Buenos Aires, w Palermo – dzielnicy, którą wówczas zamieszkiwał margines społeczny. W 1905 rozpoczął naukę w domu, z brytyjską guwernantką. Rok później napisał swoje pierwsze opowiadanie, La visera fatal (Fatalna przyłbica), wzorując się na Don Kichocie. Naszkicował również krótki esej o mitologii greckiej. W wieku dziewięciu lat przetłumaczył z angielskiego opowiadanie Oscara Wilde’a Szczęśliwy książę, tekst, który został opublikowany w gazecie El País i podpisany imieniem ojca Borgesa. W dzielnicy Palermo, będącej w tamtych czasach dzielnicą biedną, zamieszkaną przez imigrantów i awanturników, poznał losy swoich współmieszkańców, którzy później zaludnili jego opowiadania.
Borges rozpoczął edukację szkolną bezpośrednio od czwartej klasy. Edukację obowiązkową rozpoczął mając dziewięć lat. Szkoła publiczna była dla Borgesa traumatycznym przeżyciem: koledzy drwili sobie z przemądrzałego, noszącego okulary i ubieranego jak paniczyk chłopca, który na dodatek nie interesował się sportem i jąkał się. Przez cztery lata uczęszczania do tej placówki Borges nauczył się niewiele więcej nad żargon z przedmieść Buenos Aires i różnych strategii jak przejść niezauważonym.
W 1914 ojciec Borgesa został zmuszony do zakończenia kariery zawodowej i przejścia na emeryturę z powodu postępującej ślepoty, która paręnaście lat później dotknęła również syna. Wraz z rodziną przeniósł się do Europy, by poddać się specjalistycznemu zabiegowi okulistycznemu. Uciekając przed I wojną światową zamieszkali w Genewie, gdzie młody Borges i jego siostra Norah (ur. 1902) uczęszczali do szkoły. Borges przygotowywał się do matury we francuskojęzycznym Liceum Jean Calvin. Nowe środowisko, działające w duchu protestanckim, było zupełnie odmienne od tego we wcześniejszej szkole w Palermo; nowi koledzy, często również obcokrajowcy, doceniali jego doświadczenie i inteligencję oraz nie szydzili z jego wady wymowy.
W tamtych czasach Borges czytał głównie prozaików realizmu francuskiego i poetów ekspresjonistycznych oraz symbolików, szczególnie Rimbauda. W końcu odkrył Schopenhauera, Nietzschego, Carlyle’a i Chestertona. Korzystając jedynie ze słownika nauczył się języka niemieckiego i napisał swoje pierwsze zdania po francuskuEfemérides Culturales Argentinas. Jorge Luis Borges: primeros días (1899 -1913). Ministerio de Educación de la Nación. Subsecretaría de Coordinación Administrativa. Consultada el 21 de diciembre de 2007. []..
Dzięki zakończeniu działań wojennych i już po śmierci babki ze strony matki, Leonor Suárez, rodzina Borgesów w 1919 roku przeprowadziła się do Hiszpanii. Początkowo mieszkali w Barcelonie, jednak ostatecznie osiedlili się w Palma de Mallorca. W tym ostatnim mieście Borges napisał dwie książki, których nie opublikował: Los ritmos rojos, poemat pochwalny na cześć Rewolucji Październikowej, i Los naipes del tahúr, zbiór opowiadań. W Madrycie i Sewilli uczestniczył w ruchu literackim ultraistów, któremu później przewodził w Argentynie i który znacząco wpłynął na jego pierwsze dzieła liryczne. Współpracował w dziale poezji i krytyki literatury w czasopismach: Ultra, Grecia, Cervantes, Hélices i Cosmópolis. Swój pierwszy wiersz, Himno al mar, napisany w stylu Walta Whitmana, opublikował w Grecia 31 grudnia 1919 roku.
W tym czasie poznał swojego przyszłego szwagra, Guillermo de Torre, i kilku najważniejszych pisarzy hiszpańskich tamtej epoki, jak Rafael Cansinos-Assens, który był stałym bywalcem znanej Café Colonial i którego mistrzostwo zawsze podziwiał, Ramona Gómeza de la Serna, Ramona del Valle-Inclán i Gerardo Diego.
Początki kariery literackiej 4 marca 1921 roku, razem ze swoją babką od strony ojca – Frances Haslam Arnett, która dołączyła do rodziny w Genewie w 1916 roku, z rodzicami i siostrą, Borges powrócił do Buenos Aires na pokładzie statku Reina Victoria Eugenia. W porcie oczekiwał na nich pisarz, filozof paradoksu i komik-surrealista Macedonio Fernández, stary przyjaciel rodziny. Ponowny kontakt z Buenos Aires obudził w poecie pełną szczerej pasji chęć kolejnego „odkrycia” miasta rodzinnego. W ten sposób rozpoczęła się mityzacja podmiejskich dzielnic, na której zasadza się niezmiennie jego idealizacja rzeczywistości. Już w Buenos Aires publikował w hiszpańskim czasopiśmie Cosmópolis, założył pismo ścienne Prisma (wydano tylko dwa numery) oraz pisywał dla Nosotros, kierowanego przez Alfredo Bianchi. Wówczas poznał też szesnastoletnią Concepción Guerrero, w której się zakochał. W 1922 roku wraz z Eduardo González Lanuza odwiedził Leopoldo Lugonesa by dostarczyć mu aktualny numer Prisma. W sierpniu 1924 roku, z pomocą Ricardo Güiraldesa, autora Don Segundo Sombra, Alfredo Brandán Caraffa i Pablo Rojas Paz (chociaż powoli odchodzili oni od tej estetyki), założył czasopismo ultraistyczne Proa.
W 1923 roku, w przeddzień drugiej podróży do Europy, Borges opublikował swój pierwszy zbiór poezji, Fervor de Buenos Aires, w którym, jak utrzymywał sam autor, została nakreślona cała jego późniejsza twórczość. Edycja ta była przygotowywana naprędce: wkradło się do niej mnóstwo błędów drukarskich i co więcej – zabrakło prologu. Okładkę stworzyła jego siostra, Norah. Wydano ją w nakładzie około trzystu egzemplarzy; tych kilka sztuk, które dotrwały do dzisiaj są uważane przez bibliofilów za skarb, tym bardziej że w niektórych egzemplarzach widnieją odręczne poprawki naniesione przez samego Borgesa. To w Fervor de Buenos Aires pisarz emocjonalnie wyznaje, że w końcu «las calles de Buenos Aires/ya son mi entraña [ulice Buenos Aires/już są mą duszą]». Zbiór ten składa się z 33 niezwykle niejednorodnych wierszy, nawiązujących do gry w karty (el truco), do tyrana Juana Manuela de Rosas czy egzotycznego miasta Benares; nie oszczędzał też miejsca na relaksujące wycieczki po anonimowych uliczkach Buenos Aires, «en la amistad oscura/ de un zaguán, de una parra y de un aljibe (w mrocznej przyjaźni/ z sienią, pnączami winogron i cysterną)». Po latach Borges pisał o duchu tej książki: «en aquel tiempo buscaba los atardeceres, los arrabales y la desdicha (w tamtym okresie szukałem zmierzchów, przedmieść i niedoli)».
Po kolejnym roku w Hiszpanii, w 1924 roku Borges osiadł w rodzinnym mieście, gdzie współpracował z różnymi pismami literackimi oraz pracował nad dwoma uzupełnieniami do książek Luna de enfrente i Inquisiciones (których nigdy ponownie nie wydano), by już w 1925 roku zasłużyć na swą opinię przywódcy najmłodszej awangardy. W ciągu kolejnych trzydziestu lat Borges stał się uznanym i zarazem jednym z najczęściej polemizujących pisarzy Ameryki Południowej. Zmęczony ultraizmem, postanowił stworzyć nowy typ partykularyzmu, zakorzenionego w metafizycznej perspektywie rzeczywistości. Napisał opowiadania i wiersze o porteños z przedmieść Buenos Aires, o gorącym tango, o fatalnych w skutkach bójkach między awanturnikami, jak np. Człowiek z przedmieścia (Hombre de la esquina rosada) i El puñal. Szybko się tym zmęczył także i zaczął rozważać możliwość napisania czegoś fantastycznego bądź „magicznego”, aż do momentu, gdy na przełomie dekad (1930–1950) stworzył jedne ze swoich najbardziej znanych: Powszechną historię nikczemności (Historia universal de la infamia, 1935), Fikcje (Ficciones, 1944), Alef (El Aleph, 1949).
Później współpracował również z Martín Fierro – jednym z najważniejszych czasopism dla literatury argentyńskiej pierwszej połowy XX wieku. Uparcie dochodził swoich argentyńskich korzeni, w szczególności tych porteños, w poematach takich jak Fervor de Buenos Aires (1923), Luna de enfrente (1925) czy Cuaderno de San Martín (1929). Stworzył słowa do licznych melodii tanga i milongi, jednak wstydził się . W swych pismach i niektórych nowelach Borges opowiada o wątpliwych „bohaterskich” czynach awanturników i ich towarzyszy, często ukazując ich prymitywną brutalność w tragicznym klimacie, jeśli nie wręcz epicznym.
W 1930 roku Borges opublikował esej Evaristo Carriego i otworzył wystawę urugwajskiego malarza Pedro Figari. Poznał również młodego, zaledwie siedemnastoletniego pisarza, Adolfo Bioy Casaresa, który wkrótce został jego serdecznym przyjacielem, i wspólnie z którym opublikował liczne prace.
W pierwszym numerze pisma „Sur”, redagowanego przez Victorię Ocampo, Borges umieścił artykuł poświęcony „pułkownikowi” Ascasubiemu. Poza nim w pierwszym numerze, wydanym w 1931 roku, swoje prace opublikowali również sama Victoria Ocampo, Waldo Frank, Alfonso Reyes Ochoa, Jules Supervielle, Ernest Ansermet, Walter Gropius, Ricardo Güiraldes i Pierre Drieu la Rochelle.