Góra Karmel (, ; także arab. Dżabal Mar Eljas, pol. Góra Proroka Eliasza) – nadmorskie pasmo górskie rozciągające się nad Morzem Śródziemnym w północnej części Izraela. Wznosi się 546 metrów nad Zatoką Hajfy i rozciąga się na długości 39 km w kierunku południowo-wschodnim. UNESCO uznało obszar góry Karmel rezerwatem biosfery. Obszar ten obejmuje Park Narodowy Góry Karmel. Na północnych i zachodnich zboczach góry położona jest Hajfa, trzecie co do wielkości miasto Izraela.
Etymologia nazwy Nazwa góry w języku hebrajskim Har HaKarmel bywa tłumaczona jako „winnica Boga” (złożenie słów kerem i el) lub „ogród Boży”. Odnosi się to do dużej urodzajności tych terenów. Inna koncepcja wskazuje na słowo kar male, oznaczające „pełne ziarno”. W biblijnej Pieśni nad pieśniami (7,6) słowo karmel bywa interpretowane również jako kolor, być może „karmazynowy” lub „żółty”, a w tradycji talmudycznej pojawiały się odniesienia do żółtej „lilii karmelowej”. W języku arabskim góra jest także nazywana , co jest tłumaczone jako Góra Proroka Eliasza.
Położenie Wyrażenie „Góra Karmel” odnosi się do trzech miejsc geograficznych na północy Izraela:Cheyne and Black, pasmo górskie Karmel rozciągające o długości 39 km z północnego zachodu na południowy wschód, od miasta Hajfa w pobliże miasta Dżanin. W części południowo-wschodniej góry przechodzą w pasmo zalesionych wzgórz (Ramat Menasze). pasmo górskie Karmel o długości 19 km na południowy wschód od miasta Hajfa. szczyt górski Karmel (546 metrów n.p.m.) znajdujący się na cyplu górującym nad Zatoką Hajfy. Jest to najwyższe wzniesienie masywu górskiego Karmel.
Na północnym wschodzie znajduje się Dolina Jezreel, która przechodzi w kierunku północno-zachodnim w Dolinę Zabulona i dociera w rejonie miasta Hajfa do Zatoki Hajfy nad Morzem Śródziemnym. Po stronie południowo-zachodniej jest równina nadmorska. Pasmo to stanowi naturalną barierę w krajobrazie, co wraz z Doliną Jezreel stanowiącą naturalne przejście, miało na przestrzeni dziejów ogromny wpływ na migracje i inwazje w Lewancie.
Środowisko naturalne thumb|Zalesione zbocza góry Karmel thumb|Góra Karmel w 1894 roku Szerokość masywu górskiego Karmel waha się między 6,5 a 8 km. W części północno-zachodniej znajdują się najwyższe wzniesienia ze szczytem Karmel. Innymi najważniejszymi szczytami są: Har Alon (515 m n.p.m.) i Har El (518 m). Na południe od nich są Har Arkan (480 m) i Har Szokef (497 m). Najbliżej Hajfy jest szczyt Har Tlali (480 m). Po stronie zachodniej są Har Oren (301 m) i Reches Mitla (350 m), a po stronie południowej Keren haKarmel (474 m), Har Mehalel (458 m) i Har Sumak (358 m). Stoki górskie łagodnie opadają w kierunku południowo-zachodnim w stronę równiny nadmorskiej a po stronie północno-wschodniej tworzą stromą grań o wysokości dochodzącej do około 400 m. Masyw przechodzi w kierunku południowo-wschodnim we wzgórza Ramat Menasze.
Góry są podzielone licznymi bocznymi dolinami, których dnem spływają sezonowe strumienie. Różnica wysokości między dnem doliny a szczytami gór niejednokrotnie wynosi kilkaset metrów. W kierunku zachodnim spływają strumienie Szikmona, Alija, Lotem, Amik, Sijach, Ezov, Achuza, Amiram, Ovadia, Tira, Gallim (ze swoimi dopływami Neder, Kelah, Durim i Oranit), Megadim (ze swoimi dopływami Mitla i Sfunim), Oren (ze swoimi dopływami Alon, Hek, Nets, Rakit, Bustan i Duchan), Hod (z dopływem Chanilon), Me’arot (z dopływem Charuvim), Maharala i Szimri. Wszystkie te strumienie spływają na równinę nadmorską i mają swoje ujście do Morza Śródziemnego. Pośrodku tych zalesionych wzgórz znajduje się rolnicza Dolina Maharala. Z położonych bardziej na południowy wschód wzgórz spływają strumienie Dalija (z dopływami Timon, Alkana, Tut, Menasze, Moed i Szelef), Ada (ze swoimi dopływami Sibchi, Hotmit, Barkan i Gozlan) oraz Narbeta. Po stronie północno-wschodniej jest zlewnia rzeki Kiszon – strumienie Jamus, Azam, Rimonim, Miham, Susa, BaMe’arotana, Keini, Midrach (z dopływami Slav i Megiddo), Jizhar, Miszmar HaEmek, Paga, Gahar, HaSzofet (z dopływami HaSznajim i Sanin), Keret, Rakefet, Alroj, Huseifa, Jagur (i dopływ Sevach), Ma’apillim, Neszer (i dopływ Kati’a) oraz Giborim.
Góry są stosunkowo słabo zaludnione. Szczególnie dotyczy to części południowej, gdzie występują jedynie osady wiejskie. W części górzystej są miasteczka Dalijat al-Karmil i Isfija. Na północnym skraju masywu górskiego jest położone miasto portowe Hajfa.
Geologia W czasie rozwoju geologicznego masyw góry Karmel był zanurzony w morzu, w wyniku czego nastąpiło nagromadzenie szczątków morskich zwierząt odnajdywanych obecnie jako skamieliny. Pod względem geologicznym masyw górski jest zbudowany głównie z późnokredowych skał wapiennych i krzemieni. Budowa z miękkich skał osadowych powoduje, że rejon obfituje w liczne jaskinie i groty. W rejonie góry nastąpiło kilka erupcji wulkanicznych, czego dowodem jest obecność skał bazaltowych.
Przyroda Bliskość morza daje górom duże ilości opadów atmosferycznych, które umożliwiają rozwój śródziemnomorskiej roślinności. W obszarze góry Karmel rośnie około 670 różnych gatunków roślin. Większość najwyższych partii gór i ich zachodnie stoki porośnięte są dużym kompleksem leśnym nazywanym Lasem Karmel (hebr. ). Jego powierzchnia wynosi około 30 km², na których rosną dęby, sosny, drzewa oliwne i wawrzyny. Rzeczą wyjątkową dla izraelskich lasów są zachowane naturalne siedliska drzewostanów sosnowych, które różnią się od masowych sztucznych nasadzeń lasów w pozostałych częściach kraju. Góra jest naturalnym siedliskiem wielu gatunków dzikich zwierząt: danieli (daniel mezopotamski), saren, orłów i puchaczy.
Historia Prehistoria i starożytność W latach 20. i 30. XX wieku w jaskiniach Tabun, El Wad, Skhul i Kebara zidentyfikowano ślady osadnictwa obejmującego okres od 600 tys. lat temu. Pierwsze wykopaliska prowadziła tam ekipa brytyjskich archeologów pod kierownictwem Dorothy Garrod. Odkryto tam ślady osadnictwa neandertalczyków oraz wczesnych przedstawicieli Homo sapiens, m.in. niezwykle ważny szkielet neandertalskiej kobiety znany jako Tabun I. Znaleziska w jaskiniach dokumentują ponad milion lat ludzkiej ewolucji, w tym przejście od wędrownych łowców-zbieraczy do osiadłych społeczności rolniczych. W grudniu 2020 roku archeolodzy z Uniwersytetu w Hajfie ogłosili znalezienie w jaskini Tabun najstarszego znanego narzędzia używanego do szlifowania lub skrobania, którego wiek szacuje się na około 350 tysięcy lat. W 2012 roku jaskinie te zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
W epoce klasycznej i późnym antyku (okres rzymski i bizantyjski) na górze Karmel rozwijały się żydowskie wioski, wspierane przez tutejsze rolnictwo (produkcję oliwy i wina, czego dowodzą zachowane starożytne tłocznie) i lokalny przemysł. Przykładem jest osada Horvat Sumaqa z monumentalną synagogą z III–IV w. n.e. Sieć tych osad ucierpiała jednak w V wieku, prawdopodobnie podczas buntów Samarytan.
Okres osmański i I wojna światowa W okresie osmańskim Góra Karmel stanowiła część Emiratu Turabay (1517–1683). Osadnictwo arabskie oraz druzów w tym regionie jest stosunkowo nowe. Zgodnie z tradycją druzowie osiedlili się m.in. w ruinach dawnego Husifah, dzisiejszej Isfiji. Miasto Dalijat al-Karmil zostało z kolei zaludnione przez uchodźców z syryjskiego Aleppo na początku XIX wieku.
Podczas I wojny światowej Góra Karmel odgrywała strategiczną rolę. We wrześniu 1918 roku doszło do bitwy pod Meggido, w której Brytyjczycy pod wodzą generała Edmunda Allenby'ego rozbili wojska tureckie. Pasmo Karmelu stanowiło kluczowy punkt podczas tych walk ze względu na rozwój nowej artylerii. W rezultacie Palestyna przeszła pod brytyjskie panowanie i powstał Brytyjski Mandat Palestyny. W latach 20. i 30. XX wieku Żydowski Fundusz Narodowy rozpoczął zalesianie masywu Karmel. Działania te zostały zintensyfikowane po 1948 roku, w niepodległym Izraelu. W rezultacie powstał jeden z największych drzewostanów w kraju.
Ze względu na unikalną biosferę w 1963 roku izraelskie władze wstrzymały inwestycje budowlane na tym obszarze. 1 lipca 1971 roku utworzono Park Narodowy Góry Karmel. W dniu 2 grudnia 2010 roku wybuchł wielki pożar w lesie Karmel, który objął obszar 20 km². Był to największy pożar w historii Izraela – zginęły 44 osoby, a około 13 tys. zostało ewakuowanych.
Miejsce w religii Góra Karmel odgrywa wyjątkową rolę religijną i jest uznawana za świętą przez żydów, chrześcijan, muzułmanów, bahaitów, a także wyznawców religii starożytnych.
W starożytnej religii kananejskiej tzw. „wyżyny” (wzniesienia) były często uważane za miejsca święte. Egipski faraon Totmes III wymienia w swoich zapisach „święty cypel” wśród ziem kananejskich, co egiptolodzy utożsamiają z Karmelem. W starożytności góra ta była też głównym ośrodkiem kultu semickiego boga burzy – Hadada (Baala, Baalszamina). W okresie hellenistycznym górę utożsamiano z górą Zeusa, co potwierdza grecka inskrypcja z II wieku n.e. odkryta w 1952 roku, mówiąca o „Heliopolitańskim Zeusie z Karmelu”. Mówi się, że Pitagoras zatrzymał się tam w drodze do Egiptu, uważając górę za „najświętszą ze wszystkich”, a rzymski historyk Swetoniusz wspominał o tamtejszej wyroczni, której radził się cesarz Wespazjan.
W judaizmie i Starym Testamencie W Starym Testamencie góra Karmel jest często opisywana jako symbol wspaniałości, piękna i obfitości oraz odnosi się do przyszłych błogosławieństw Bożych (cytaty w tłumaczeniu Biblii Tysiąclecia):
Szczególną rolę z Karmelem odegrał prorok Eliasz, który uchodził za mieszkańca tamtejszych dwóch grot. To właśnie na zboczach Karmelu, według 1 Księgi Królewskiej, odbyła się słynna konfrontacja między Eliaszem a prorokami Baala, mająca dowieść, który Bóg sprawuje prawdziwą władzę:
Tradycja islamska i chrześcijańska (w tym zakon karmelitów) wskazują na wzniesienie zwane El-Muhraqa („miejsce spalenia”) na południowo-wschodnim krańcu pasma jako na miejsce ołtarza ofiarnego z tej konfrontacji. Prorok Eliasz jest otaczany szczególną czcią przez druzów, dla których stanowi centralną postać w ich wierzeniach; m.in. z powodu przywiązania do Eliasza osiedlili się oni właśnie na górze Karmel.
Znaczenie w katolicyzmie thumb|Matka Boża Szkaplerzna z Góry Karmel wręczająca szkaplerz św. Szymonowi Stockowi Według tradycji chrześcijańskiej, rodzina Jezusa Chrystusa miała zatrzymać się tam wracając z Egiptu. Od pierwszych wieków chrześcijaństwa, pustelnicy zamieszkiwali liczne tamtejsze groty.
Według interpretacji katolickiej dostrzeżony przez sługę Eliasza na zboczach Góry Karmel obłoczek to proroctwo o Maryi: „tak jak obłok przyniesie deszcz po suszy, tak Maryja przyniosła światu Zbawiciela”. Opowiada o tym fragment 1 Księgi Królewskiej (cytat w tłumaczeniu Biblii Tysiąclecia):
Od początku ruchu pustelniczego w chrześcijaństwie Góra Karmel była miejscem modlitwy pustelników, którzy czcili Maryję, matkę Chrystusa.
thumb|Kościół Matki Bożej na Górze Karmel. Miejsce życia i modlitwy pustelników chrześcijańskich od blisko dwóch tysięcy lat. Tam narodził się zakon karmelitów. Założony na początku XIII wieku maryjny Zakon Matki Bożej z Góry Karmel (karmelici) nawiązywał do tej tradycji, a także do maryjnej interpretacji wydarzenia z życia proroka Eliasza opisanego w 18 rozdziale Księgi Królewskiej. I chociaż między rokiem 1291 a 1634 karmelici nie mogli przebywać w tym rejonie, to w ich duchowości żywy pozostawał obraz interpretowanej mistycznie góry Karmel. Obecnie są tam dwa klasztory karmelitańskie: klasztor karmelitów bosych Stella Maris i klasztor karmelitanek francuskich pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny z Góry Karmel ().