Herbert Marshall McLuhan (ur. 21 lipca 1911 w Edmonton, zm. 31 grudnia 1980 w Toronto) – kanadyjski teoretyk komunikacji.
McLuhan zyskał szeroki rozgłos w latach 60. swoimi pracami i wypowiedziami na temat mediów i komunikacji. Stwierdził, że ludzkość wkracza właśnie w „wiek informacji” a elektroniczne media, zwłaszcza telewizja, stworzyły tak zwaną globalną wioskę, w której „medium jest przekazem” (tj. charakter środka komunikacji ma większy wpływ na odbiorcę niż sama przekazywana wiadomość). Współcześnie uznawany jest za jednego z najwybitniejszych teoretyków komunikowania masowego i środków przekazu.
Życie i twórczość Środowisko rodzinne McLuhan urodził się w Edmonton (Alberta). Imię Marshall otrzymał na pamiątkę nazwiska babki ze strony matki. W roku 1913 na świat przyszedł jego brat Maurice.
Rodzina McLuhana miała korzenie irlandzkie. Jego pradziadek, William McLuhan, przypłynął do Nowego Świata w roku 1846, aby osiedlić się w regionie Ontario wraz z żoną, trójką dzieci i szwagrem. Dziadek MacLuhana, William jr., poślubił Szkotkę Margaret Grieve. Ich czwartym dzieckiem był Herbert, późniejszy ojciec Marshalla.
Rodzice McLuhana, Elsie Naomi (z domu Hall) i Herbert Ernest McLuhan byli z wyznania metodystami. Matka pochodziła z rodziny od pokoleń mieszkającej w Nowej Szkocji. Była nauczycielką w szkole baptystycznej, a w późniejszym okresie aktorką występującą głównie w salach parafialnych. Ojciec prowadził w Edmonton firmę zajmującą się pośrednictwem w handlu nieruchomościami i polisami ubezpieczeniowymi. Gdy wybuchła I wojna światowa, firma upadła, a ojciec McLuhana zaciągnął się do kanadyjskiej armii. Po roku służby zachorował jednak na grypę i resztę wojny spędził w Kanadzie. W 1937 roku, głównie pod wpływem prac Gilberta Chestertona, McLuhan przeszedł na katolicyzm i do końca życia związany był z instytucjami edukacyjnymi działającymi pod auspicjami kościoła katolickiego. Z żoną Corinne Lewis, również konwertytką na katolicyzm, wychowali sześcioro dzieci. W 1973 roku został nominowany członkiem Papieskiej Komisji Komunikacji Społecznej.
Młodość Po opuszczeniu w 1915 roku armii przez Herberta McLuhana rodzina McLuhanów przeniosła się do Winnipeg w Manitobie, gdzie Marshall dorastał, a z czasem też zaczął uczęszczać do średniej szkoły technicznej Kelvin Technical High School. Młody Marshall uchodził wśród bliskich za niezwykle spokojne dziecko, niezbyt towarzyskie, ale odpowiedzialne. Uczył się dość przeciętnie – w szóstej klasie nie otrzymał promocji – dopiero przy poparciu matki otrzymał szansę poprawki po wakacjach. Po ukończeniu dziesiątego roku życia charakter Marshalla zmienił się, kiedy to podjął pracę roznosiciela gazet i nawiązał przy tym bliższy kontakt z rówieśnikami (zorganizował między innymi miejscową drużynę baseballową, a potem hokejową). Wakacje spędzał z bratem, pracując u dziadków na farmie Elm Creek.
Studia W 1928 roku McLuhan rozpoczął studia inżynierskie na University of Manitoba. Po kilku miesiącach zmienił jednak kierunek na filologiczny i zaczął studiować literaturę angielską, historię i filozofię. Poznał wówczas m.in. dzieła Thomasa Carlyle'a, Thomasa Macaulaya, Samuela Johnsona, Williama Thackeraya i Williama Szekspira. W następnym roku zapisał się na kurs psychologii i zapoznał się z poglądami Matthew Arnolda (od którego przejął wizję kultury i niektóre poglądy na poezję) oraz Gilberta Keitha Chestertona (od którego nauczył się podważania oczywistości, krytycznego myślenia, zamiłowania do paradoksów oraz pisarstwa polegającego na zestawianiu ze sobą sprzecznych idei). W 1930 roku w studenckim czasopiśmie The Manitoban ukazał się pierwszy jego artykuł Macaulay: What a Man! W tym też roku poznał Irlandkę Marjorie Norris, która stała się jego bliską przyjaciółką. W 1932 roku odbył podróż do Anglii. W 1933 roku uzyskał tytuł licencjata (za osiągnięcia w nauce wyróżniony został wówczas przez uniwersytet złotym medalem). Naukę kontynuował i ostatecznie rok później uzyskał na tym uniwersytecie magisterium z anglistyki (przedkładając pracę na temat twórczości poetyckiej i dramaturgicznej George’a Mereditha). Od dłuższego czasu chciał studiować w Anglii. Nie udało mu się uzyskać stypendium na Uniwersytecie Oksfordzkim, ale przyjęty został do Trinity Hall na Uniwersytecie Cambridge. Mimo że uzyskał wcześniej licencjat i magisterium na University of Manitoba, na Uniwersytecie Cambridge nie uznano jego kanadyjskiego dyplomu i mógł się jedynie zapisać na trzyletnie studia prowadzące do zdobycia tytułu licencjata (z tym, że zaliczono mu awansem jeden rok nauki).
Naukę w Anglii McLuhan rozpoczął jesienią 1934 roku, a ukończył licencjatem w roku 1936. Doświadczenia z Cambridge miały mieć znaczny wpływ na kierunek późniejszej pracy naukowej. Znalazł się wówczas pod wpływem szkoły teoretyczno-literackiej znanej jako „Nowa Krytyka”, studiując pod kierunkiem takich uczonych jak Ivor Armstrong Richards i Frank Raymond Leavis. Miał też okazję zetknąć się m.in. z Jakiem Maritainem oraz Wyndhamem Lewisem, pod wpływem którego zaczął interesować się filmem, reklamą, kulturą popularną, związkami techniki i sztuki oraz różnicami między przestrzenią wzrokową i akustyczną. Zapoznał się z pismami Gilberta Keitha Chestertona, co zaowocowało publikacją G.K. Chesterton: A Practical Mystic. Podczas pobytu w Cambridge McLuhan czytywał też m.in. poezje i teksty krytyczne Thomasa Stearnsa Eliota i Ezry Pounda oraz powieści Jamesa Joyce’a. Przed powrotem do Kanady McLuhan zaprosił swoją irlandzką przyjaciółkę Marjorie Norris do Irlandii, gdzie zwiedził z nią Dublin, podążając śladami autora „Ulissesa”.
Początki kariery akademickiej Po studiach wrócił do Kanady, jednak nie mógł tam znaleźć stosownej dla siebie pracy. Ostatecznie został asystentem na Uniwersytecie Wisconsin-Madison (Stany Zjednoczone) i w roku akademickim 1936–1937 wykładał tam literaturę angielską.
Fascynacja osobowością i dziełem Chestertona miała doprowadzić w 1937 roku do przyjęcia przez McLuhana wiary rzymskokatolickiej. Ojciec zaakceptował jego decyzję, ale matka była niepocieszona i uważała, że utrudni mu to dalszą karierę. Przez resztę swojego życia McLuhan nauczał wyłącznie w rzymskokatolickich szkołach wyższych. Religijność McLuhana była głęboka, jednak traktował on wyznanie jako sprawę ściśle prywatną. Przypisywał szczególne znaczenie liczbie trzy (Trójca Święta), a czasami mawiał, że Maryja Panna stanowi dla niego intelektualną przewodniczkę.
W latach 1937–1939 i 1940–1944 wykładał literaturę angielską na Saint Louis University. Zaprzyjaźnił się tam ze swoim uczniem, Walterem J. Ongiem, który napisał pracę doktorską na temat podsunięty mu przez McLuhana i sam stał się później znanym autorytetem w dziedzinie komunikacji i technologii. Poznał też swoją przyszłą żonę, młodą nauczycielkę sztuki aktorskiej Corinne Lewis (ur. 1912 w Fort Worth, zm. 2008 w Toronto), za sprawą której zerwał znajomość z Marjorie Norris. Ślub odbył się 4 sierpnia 1939 i tuż przed wybuchem II wojny światowej McLuhanowie ruszyli w podróż poślubną do Włoch, Francji i Anglii. Podróż ta zakończyła się w Cambridge, gdzie w styczniu 1940 roku McLuhan uzyskał dyplom magistra, a następnie pracował nad doktoratem na temat retoryki i prac szesnastowiecznego dramaturga, satyryka i pamflecisty Thomasa Nashe’a.
Badania, które McLuhan prowadził w ramach swojej pracy doktorskiej, w istotny sposób wpłynęły na jego późniejsze ustalenie związane z oddziaływaniem mediów. Bartłomiej Knosala w książce poświęconej retorycznym inspiracjom myśli McLuhana pisze: "Wszystkie cechy, które McLuhan przypisuje "epistemologii elektrycznej", takie jak nieliniowość, powtarzalność, nieciągłość, intuicyjność, posługiwanie się analogią, a nie kolejnymi argumentami, jak również przywiązywanie większej wagi do formy wypowiedzi niż do treści, autor Galaktyki Gutenberga rozpoznał już wcześniej - pisząc rozprawę doktorską o sporze w obrębie trivium - jako składniki strategii stosowanych przez gramatyków i retorów". Z kolei W. Terrence Gordon, autor przedmowy do The Classical Trivium. The Place of Thomas Nashe in the Learning of his Time zauważa, że w pracy doktorskiej McLuhana znajdowały się nasiona, które dojrzały w jego późniejszych książkach z lat 60. i 70. W twórczości McLuhana inspiracja klasyczną retoryką była na tyle znacząca, że Donald Bryant uznaje autora Galaktyki Gutenberga za jednego z tzw. nowych retorów, umieszczając go obok I. A. Richardsa, Richarda Weavera, Chaima Perelmana i Kennetha Burke'a.
W chwili wybuchu II wojny światowej McLuhan przebywał w Anglii. Uzyskał wówczas pozwolenie, by swoją pracę przedłożyć zdalnie, ze Stanów Zjednoczonych, bez wymogu ustnej obrony w samym Cambridge. McLuhan wrócił wówczas (1940) do Ameryki, by kontynuować pracę nauczyciela akademickiego na Saint Louis University. Ostatecznie uzyskał doktorat w grudniu 1943 roku. Następnie McLuhanowie przeprowadzili się do Kanady.
W latach 1944–1946 McLuhan nauczał na Assumption College w Windsorze (Ontario). W 1944 roku doszło do jego spotkania z historykiem i krytykiem architektury Sigfriedem Giedionem, którego poglądy zawarte w publikacji Przestrzeń, czas i architektura wywarły wpływ na kształt późniejszej pracy McLuhana The Mechanical Bride: Folklore of Industrial Man, inspirowanej również myślą F.R. Leavisa.
Po II wojnie światowej zainteresowania badawcze McLuhana zaczęły ulegać zmianie. Nadal pisywał szkice poświęcone literaturze angielskiej (m.in. eseje na temat twórczości Williama Faulknera, Chestertona, Pounda, Joyce’a i Eliota), stopniowo coraz więcej uwagi poświęcał jednak problematyce kultury masowej. Pisał artykuły na temat reklamy oraz eseje o związkach poezji i kina, coraz częściej zwracał się też ku refleksji nad techniką.
W 1946 roku przeniósł się na University of Toronto, gdzie wykładał w katolickim St. Michael’s College. Jednym z jego ówczesnych studentów był kanadyjski literaturoznawca William Hugh Kenner (bliższą znajomość z nim zawarł w 1947 roku), a jednym z jego akademickich kolegów był Harold Innis, który wywarł znaczny wpływ na kształt prac McLuhana. Z Williamem Hugh Kennerem wyjechał do Waszyngtonu na spotkanie z poetą Ezrą Poundem, którego poglądy wywarły wpływ na twórczość McLuhana (szczególnie na późniejszą pracę From Cliché to Archetype).
Zwrot ku zagadnieniom komunikacji w latach 50. We wczesnych latach 50. McLuhan zaczął prowadzić na Uniwersytecie w Toronto seminaria na temat komunikacji i kultury, wspierane finansowo przez Fundację Forda.
W tym też okresie opublikował swoją pierwszą ważną pracę The Mechanical Bride: Folklore of Industrial Man (Mechaniczna panna młoda: Folklor epoki przemysłowej, 1951). Książka, której roboczy tytuł brzmiał Guide to Chaos (Przewodnik po chaosie), długo nie mogła znaleźć wydawcy. Dopiero w 1948 roku rękopis przyjęło do druku wydawnictwo Vanguard Press, pod warunkiem dokonania przez autora znacznych skrótów: wprowadzanie zmian zajęło McLuhanowi kolejne 3 lata.
Główny wątek Mechanicznej panny młodej stanowił wpływ reklamy na społeczeństwo i kulturę. McLuhan chciał poddać analizie wszystko to, co należało do obszaru „mitologii codzienności”, a nie było do tej pory przedmiotem niczyjej uwagi. Chciał zgłębić wpływ mechanizacji i technologii na człowieka. Zgromadził w tym celu ogromną ilość reklam, rysunków, cytatów z popularnych pism kobiecych. Motywem przewodnim był związek techniki z seksualnością. McLuhan odwoływał się do sposobu prezentacji w mediach popularnych stereotypów związanych z płcią, erotyką i rolami społecznymi. McLuhan, dokonując istotnych skrótów w pierwotnej wersji pracy, uwypuklił rolę środków masowego przekazu w życiu Ameryki. Praca, analizując kluczowe zjawiska współczesnego świata, obnażyła amerykańskie złudzenia i sprzeczności nowoczesnego państwa.