thumb|240px|Struktury układu limbicznego: 1 – płat czołowy (łac. lobus frontalis) 2 – płat ciemieniowy (łac. lobus parietalis) 3 – płat potyliczny (łac. lobus occipitalis) 4 – płat skroniowy (łac. lobus temporalis) 5 – zakręt przyhipokampowy (łac. gyrus parahippocampalis) 6 – płat limbiczny (łac. lobus limbicus) 7 – zakręt obręczy (łac. gyrus cinguli) Układ limbiczny (inaczej układ rąbkowy, układ brzeżny) – układ struktur korowych i podkorowych mózgu, biorący udział w regulacji zachowań emocjonalnych oraz niektórych stanów emocjonalnych takich jak strach, zadowolenie, przyjemność, euforia, uniesienie (zob. fizjologia procesów emocjonalnych, układ nagrody). Jest istotny dla procesu zapamiętywania (zob. ośrodki pamięciowe) oraz motywacji danego osobnika (motywacja wewnętrzna). Wpływa na pewne czynności wegetatywne (zob. autonomiczny układ nerwowy). Pierwotnie był kojarzony wyłącznie ze zmysłem węchu.
Pojęcie „układ limbiczny” nie jest wyszczególniane we współczesnym mianownictwie anatomicznym. Jest pojęciem fizjologicznym, dotyczącym procesów przebiegających z udziałem wielu różnych struktur mózgu oraz innych części układu nerwowego i innych układów.
Za część struktury układu limbicznego jest uznawany jeden z płatów kresomózgowia (łac. telencephalon) – płat brzeżny (inaczej płat rąbkowy lub płat limbiczny, łac. lobus limbicus).
Elementy anatomii W skład układu limbicznego wchodzą różne struktury, różnych pięter mózgu. Nie ma ścisłych kryteriów pozwalających określić, które obszary mózgu należą do tego układu. thumb|left|400px|Układ limbiczny człowieka i okoliczne struktury Główne obszary: mózgowie (łac. encephalon) zakręt obręczy (łac. gyrus cinguli) nawleczka szara (łac. indusium griseum) ciało modzelowate (łac. corpus callosum) sklepienie (łac. fornix) wzgórze (łac. thalamus) podwzgórze (łac. hypothalamus) ciało migdałowate (łac. corpus amygdaloideum, amygdala) zakręt tasiemeczkowy (łac. gyrus fasciolaris) hipokamp (łac. hippocampus) zakręt przyhipokampowy (łac. gyrus parahippocampalis) most (łac. pons, pons Varoli) rdzeń przedłużony (łac. medulla oblongata) rdzeń kręgowy (łac. medulla spinalis) móżdżek (łac. cerebellum) Dodatkowe objaśnienia: AC (ang. anterior commissure ) – spoidło przednie AN (ang. anterior nucleus of thalamus) – jądra przednie wzgórza DG (ang. dentate gyrus) – zakręt zębaty FR (łac./ang. fasciculus retroflexus) – pęczek tyłozgięty HN (ang. Habenular nucleus) – jądra uzdeczki IN (ang. Interpeduncular nucleus) – jądro międzykonarowe LT (łac./ang. Lamina terminalis) – blaszka krańcowa MB (ang. Mammillary body) – ciało suteczkowate MD (ang. Mediodorsal thalamic nucleus) – jądra boczne grzbietowe wzgórza MF (ang. Medial forebrain bundle) – wiązka środkowa przodomózgowia MT (ang. Mamillothalamic tract) – droga suteczkowo-wzgórzowa NA (łac./ang. nucleus accumbens) – jądro półleżące OB (ang. olfactory bulbs) – opuszki węchowe OC (ang. optic chiasm) – skrzyżowanie wzrokowe OL (ang. olfactory striae lateral) – prążek węchowy boczny OS (ang. olfactory striae medial) – prążek węchowy przyśrodkowy OT (ang. olfactory tract) – droga węchowa PG (ang. pituitary gland) – przysadka mózgowa PT (ang. paraterminal gyrus) – zakręt przykrańcowy SA (ang. subcallosal area) – pole podspoidłowe SM (łac./ang. stria medullaris) – prążek rdzeniowy SN (ang. septal nuclei) – jądra przegrodowe SP (ang. septum pellucidum) – przegroda przezroczysta ST (łac./ang. Stria terminalis) – Prążek krańcowy
Zwykle wymienia się: węchomózgowie płat limbiczny zakręt obręczy zakręt przyhipokampowy pole podspoidłowe hipokamp nawleczka szara zakręt tasiemeczkowy zakręt zębaty ciało migdałowate prążek krańcowy przegroda przezroczysta zakręt przykrańcowy jądro półleżące sklepienie wzgórze jądra przednie wzgórza jądro przyśrodkowe wzgórza podwzgórze ciało suteczkowate śródmózgowie jądro międzykonarowe
Według niektórych autorów do układu limbicznego należą również: zakręty oczodołowe brzuszna część prążkowia i gałki bladej pole brzuszne nakrywki istota szara okołowodociągowa
Funkcje thumb|300px|Układ limbiczny odpowiada za prawidłowe funkcjonowanie w sferze emocjonalno-dążeniowej i poznawczej. Wspólnie z modulującą go korą nową wpływa na reakcje odruchowe i planowane zachowania (kształtowanie osobowości). Jako tzw. „układ szybkiego reagowania” uczestniczy np. w reakcjach pozwalających unikać zagrożenia życia i zdrowia, jest źródłem zachowań związanych ze zdobywaniem pokarmu lub z prokreacją Układ limbiczny jest pojęciem fizjologicznym. Budowa anatomiczna mózgu człowieka nie uzasadnia odrębności struktur wchodzących w jego skład od innych jego obszarów, ani również nie pozwala na wyodrębnienie jego elementów. Stąd też postuluje się porzucenie tego terminu. Układ limbiczny został wyodrębniony wyłącznie na podstawie badań klinicznych. Początkowo przypisywano mu rolę w odbiorze i interpretacji wrażeń węchowych. W rezultacie dokładniejszych badań stało się jasne, że układ limbiczny pełni bardzo ważną funkcję w wyzwalaniu pewnych emocji oraz wpływa na zachowania popędowe. Większość jego struktur pełni wiele ról. Przykładowo zakręty oczodołowe pozwalają nie tylko na ocenę pokarmu na podstawie wyglądu, konsystencji czy zapachu, ale również na wyzwalanie uczucia strachu oraz agresji. Układ limbiczny wpływa również na popędy takie jak głód, pragnienie czy popęd seksualny. Uszkodzenie przyśrodkowej części ciała migdałowatego powoduje afagię (zaburzenie pobierania pokarmu). Układ limbiczny może być odpowiedzialny za pewne odmienne zachowania seksualne. Dzięki swoim licznym połączeniom z różnymi ośrodkami mózgu wpływa na wiele czynności wegetatywnych, w tym na ośrodki krążeniowe i oddechowe. Odbywa się to głównie za pośrednictwem podwzgórza, gdzie znajdują się liczne ośrodki wegetatywne, choć może oddziaływać na nie za pomocą bezpośrednich połączeń np. połączenia ciała migdałowatego z jądrem pasma samotnego i niektórymi jądrami nerwu błędnego. Układ limbiczny pełni pewną rolę w modyfikacji procesów sensorycznych na wczesnym etapie ich powstawania, poprzez oddziaływanie na obszary sensoryczne asocjacyjne oraz pierwotne.
Połączenia układu limbicznego Wyróżnia się dwa rodzaje połączeń: połączenia wewnętrzne połączenia zewnętrzne
Połączenia wewnętrzne Jest to przede wszystkim krąg Papeza.
Połączenia zewnętrzne Łączą one układ limbiczny z tworem siatkowym oraz międzymózgowiem. Połączenia te dają szereg możliwości oddziaływania na różnie ośrodki wegetatywne oraz na korę mózgu.
Uwagi
Przypisy Ledoux, J., (2003). Synaptic Self. New York: Penguin Books.
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Neuroanatomia