Świebodzin () – miasto w woj. lubuskim, siedziba powiatu świebodzińskiego i gminy miejsko-wiejskiej Świebodzin, na Pojezierzu Łagowskim. Według danych GUS z 31 grudnia 2021 Świebodzin liczył 21 254 mieszkańców.
Dawny gród słowiański, wzmiankowany po raz pierwszy w dokumencie z 1302.
Krzyżują się tutaj droga ekspresowa nr 3 i droga krajowa nr 92, dodatkowo w odległości 5 km od granic miasta przebiega autostrada A2.
W Świebodzinie znajduje się Figura Chrystusa Króla, która w latach 2010–2011 była najwyższym posągiem Chrystusa na świecie 14 listopada 2010..
Istnieją tu także zakłady urządzeń termotechnicznych, rozwija się przemysł meblarski, odzieżowy i spożywczy. W Świebodzinie funkcjonuje jeden z najstarszych ośrodków ortopedycznych – Lubuskie Centrum Ortopedii.
Położenie Według danych z 1 stycznia 2012 powierzchnia miasta wynosi 17 km² (1693 ha).
Świebodzin położony jest na historycznym Dolnym Śląsku. Pierwotnie Świebodzin należał do WielkopolskiŚwiebodzin (hasło), [w:] Popularna encyklopedia powszechna, t. 17: Sp – Ś, red. nacz. Jan Pieszczachowicz, Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków 1997, , s. 337. jako jeden z tamtejszych grodówZiemia lubuska, red. Michał Sczaniecki, Stanisława Zajchowska, Instytut Zachodni, Poznań 1950, s. 381., przydzielony został jej również po rozpoczęciu okresu rozbicia dzielnicowego w 1138Jacek Bochiński, Jarosław Zawadzki, Polska – nowy podział terytorialny. Przewodnik encyklopedyczny, Świat Książki, Warszawa 1999, , s. 89.. Miasto było częścią Wielkopolski do końca XIII wiekuStanisław Kowalski, Zabytki województwa zielonogórskiego, Lubuskie Towarzystwo Naukowe, Zielona Góra 1987, s. 204., jeszcze w 1296 zwierzchnictwo nad nim sprawował książę wielkopolski Władysław Łokietek. Na początku XIV wieku Świebodzin został włączony do księstwa głogowskiego, zaś w latach 1482–1740 wraz z najbliższymi okolicami stanowił śląską eksklawęMarek Nowacki, Gustav Zerndt – historyk ziemi świebodzińskiej, [w:] „Nadwarciański Rocznik Historyczno-Archiwalny”, nr 13, red. nacz. Dariusz Aleksander Rymar, Towarzystwo Przyjaciół Archiwum i Pamiątek Przeszłości w Gorzowie Wielkopolskim, Gorzów Wielkopolski 2006, , s. 265..
W granicach miasta znajdują się dwa niewielkie jeziora: Trzcinno (5 ha; głęb. 2,5 m) oraz Zamecko (16 ha; głęb. 2,2 m). Natomiast w pobliżu znajdują się jeszcze dwa większe jeziora: Wilkowskie oraz Lubinieckie.
Toponimia Nazwa notowana w źródłach historycznych jako: Schwibussen (1251), Swebosin (1302), Svebusin (1334), Sweboczyn (1352). Pochodzi od nazwy osobowej Świeboda, ta zaś od słowa świeboda, oznaczającego „swobodę, bogactwo”K. Rymut, Nazwy miast Polski, Ossolineum 1987, s. 242.. Niemiecka nazwa miasta jest adaptacją fonetyczną nazwy słowiańskiej. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińskie nazwy: Svibusium, Suebodinum. Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ()..
Interesującym przypadkiem nazewnictwa miejskiego jest ul. Piłsudskiego, która w swojej historii nosiła nazwy: Szeroka, Hindenburga, Hitlera, Stalina, 22 Lipca
Historia thumb|Historyczna mapa Wielkopolski w epoce piastowskiej wykonana w 1888 na podstawie Kodeksu dyplomatycznego Wielkopolski ze Świebodzinem w granicach obszaru włączonego do Śląska. thumb|Świebodzin, mury miejskie z XIV wieku (ul. Okrężna) thumb|Miasto w XVII wieku thumb|Szczegółowa mapa okolic Świebodzina z 1933 roku thumb|Pomnik „Bóg Honor Ojczyzna 1918–1998” w Świebodzinie
Starożytność Tereny na których powstał i rozwijał się Świebodzin, były zamieszkiwane przez człowieka już w czasach paleolitu. Z kolei największe zagęszczenie stanowisk archeologicznych z okresu neolitu i późniejszych znajduje się w okolicach jeziora Paklicko Wielkie oraz rzeki Paklica. Szczególnie bogate są świadectwa trwałego osadnictwa z okresu epoki brązu. Ponadto na terenie Świebodzina około 700 metrów na zachód od centrum miasta w dolinie rzeczki Pławnicy (zwanej również Strugą Świebodzińską), znajduje się słabo zachowane grodzisko datowane na okres wczesnego średniowiecza (VII-XIII w.), na którym podczas prac badawczych pozyskano liczne fragmenty ceramiki użytkowej oraz elementy drewnianych i metalowych przedmiotów z tego okresu.
Średniowiecze Miejscowość po raz pierwszy wzmiankowana jest w spisanych po łacinie dokumentach z połowy XII wieku. Na rok 1228 datuje się rozpoczęcie budowy zamku w Świebodzinie, choć według wielu autorów mowa tu o grodzie w pobliskim Grodziszczu, przy którym dopiero na początku XIV wieku rozwinął się Świebodzin. Miasto historycznie związane było z Wielkopolską, co potwierdza średniowieczny zbiór dokumentów zawarty w Kodeksie dyplomatycznym Wielkopolski. W 1234 ziemia świebodzińska dostała się pod panowanie księcia śląskiego Henryka Brodatego w wyniku układu zawartego z księciem wielkopolskim Władysławem OdonicemOlgierd Borkowski, Rola rycerstwa ziemi międzyrzeckiej i świebodzińskiej na pograniczu wielkopolsko-brandenburskim w XIII i XIV w., [w:] „Rocznik Lubuski”, t. 15, red. Hieronim Szczegóła, Lubuskie Towarzystwo Naukowe, Zielona Góra 1989, , s. 221..
Pierwsza zachowana, źródłowa wzmianka o Świebodzinie – Swiebosin datowana jest na rok 1302. W 1319 miejscowość po raz pierwszy wzmiankowana jest jako miasto, od tego czasu uzyskując status grodu książęcego. W 1320 staje się własnością księcia głogowskiego – Henryka IV. W 1326 Świebodzin na krótko zajął król polski Władysław Łokietek.
W 1329 Świebodzin jako Swibzin wymieniony jest wśród lokalnych miast i warowni. W 1327 Świebodzin powrócił w granice księstwa głogowskiego, i wraz z nim stał się częścią Rzeszy Niemieckiej w 1348. W 1336 wybudowano kościół katolicki pw. św. Piotra i Pawła, później św. Michała. W źródłach nie ma informacji o dokumencie lokacyjnym, struktury miejskie kształtowały się stopniowo. W 1397 pojawia się pierwsza wzmianka o radzie miejskiej, a dopiero w 1418 o burmistrzu. Miasto stawało się lokalnym ośrodkiem rzemiosła w szczególności tkactwa i sukiennictwa, czemu sprzyjało położenie na obszarach nadających się do hodowli owiec. W 1395 książę Henryk VIII nadał tkaczom świebodzińskim najstarszy przywilej tkaczy, przyznający im szerokie uprawnienia przy zakupie wełny. Od 1452 w mieście istniało bractwo sukienników, a sukno świebodzińskie stało się przedmiotem eksportu do wielu krajów europejskich w szczególności do Polski. W tym okresie rozwijały się w mieście również inne gałęzie rzemiosła w szczególności kuśnierstwo oraz garbarstwo. Ważny dla późniejszego rozwoju miasta był pierwszy przywilej z 1395, nadający miastu prawo do warzenia piwa.
W 1469 książę Henryk XI nadał miastu pełne prawa miejskie wzorowane na Głogowie. Miasto posiadało prawo „warzyć i sprzedawać piwo oraz pobierać opłaty od sprzedaży soli”. W 1477 książę głogowski Jan II Szalony potwierdził wszystkie wcześniejsze przywileje miasta. W połowie XV wieku Świebodzin otoczony był przez mury miejskie oraz fosę, a do miasta można się było dostać przez jedną z trzech bram. W system murów miejskich włączony był również zamek, który znacznie rozbudowali władający nim joannici w latach 1438–1477.
20 września 1482 w konsekwencji układu w Kamieńcu Ząbkowickim podsumowującym wojnę o sukcesję głogowską Świebodzin pozostał w granicach księstwa głogowskiego, jednak wobec utraty przez księstwo Krosna oraz Sulechowa, ziemie otaczające miasto stały się enklawąW źródłach enklawa, prawidłowo eksklawa., otoczoną przez ziemie brandenburskie i polskie. Obszar enklawy zajmował około 538 km² i w jej skład wchodziło 47 wsi oraz dwie większe osady handlowe Lubrza i Ołobok będące własnością opactwa cystersów z Paradyża. W 1488 król węgierski Maciej Korwin wypowiedział Janowi II wojnę i zajął Głogów. Na mocy zawartego układu pokojowego z 28 grudnia 1488 w Wiedniu Jan został zmuszony do odstąpienia księstwa królowi, w zamian otrzymał rekompensatę finansową w wysokości 20 tysięcy guldenówH. Szczegóła, Koniec panowania…,s.140..
Na początku XVI wieku miasto było kilkukrotnie niszczone w wyniku klęsk żywiołowych.
W 1500 miał miejsce wielki pożar, podczas którego spaliła się niemal połowa miasta. Drugi pożar wybuchł w 1522, w jego wyniku Świebodzin ulega całkowitemu spaleniu, wobec czego król zwolnił miasto z opłat na rzecz władcy na następne 10 lat. W 1533 miasto zostało częściowo zniszczone po trzęsieniu ziemi, oraz przeżyło epidemię „czarnej śmierci”.
Czasy nowożytne Od 1526 miasto znalazło się w granicach monarchii Habsburgów, jako miasto królewskie oraz stolica weichbildu świebodzińskiego. W 1540 dzierżawcami lenna zamkowego w Świebodzinie została rodzina von Knobelsdorff, która odegrała w następnych latach największą rolę w dziejach miasta. W 1561 Świebodzin uzyskał prawa do wolnego wyboru rady miejskiej, co pozytywnie wpłynęło na rozwój miasta. W 1611 miasto złożyło hołd cesarzowi habsburskiemu, jako jedno z siedemnastu miast królewskich. W okresie wojny trzydziestoletniej (1618–1648), miasto wielokrotnie przechodziło pod kontrolę wojsk cesarskich, brandenbursko-saskich lub szwedzkich. Wojna zniszczyła siłę gospodarczą i polityczną miasta, jednak pod tym względem miasto dzieliło losy całego obszaru niemieckojęzycznego w Europie. Po pokoju Westfalskim w 1648, Świebodzin pozostał w granicach Monarchii Habsburskiej, a rozwój protestantyzmu w mieście został nieco zahamowany na rzecz prób przeprowadzenia rekatolizacji.
W latach 1686–1695 miał miejsce okres rządów brandenburskich nad miastem. Świebodzin wraz z enklawą został przekazany elektorowi brandenburskiemu Fryderykowi Wilhelmowi I jako zadośćuczynienie za zrzeczenie się praw Hohenzolernów względem księstw śląskich. Enklawa weszła w skład Nowej Marchii, a Fryderyk rozpoczął proces ekonomicznej unifikacji miasta z resztą swych posiadłości; Świebodzin otrzymał między innymi nowy herb oraz odnowiono przywileje miejskich cechów rzemieślniczych. W wyniku porozumienia zarządców Świebodzina oraz przedstawicieli dworu wiedeńskiego, miasto powróciło w 1694 pod panowanie Habsburgów. W opinii historyków okres brandenburski był czasem pozytywnych zmian w mieście, w szczególności w sferze tolerancji religijnej.
W 1700 roku odnotowano, że produkty świebodzińskich sukienników sprzedawane są w Lipsku, Norymberdze, Frankfurcie n. Menem, Gdańsku, Królewcu i na terenie całej Rzeczypospolitej. W 1728 uruchomiono pierwszą farbiarnię tkanin; uprzednio miasto korzystało z usług pobliskiego Sulechowa. Od 1742 miasto znalazło się w granicach Królestwa Prus. Jednym z pierwszych dekretów nowego władcy było umożliwienie sprawowania nabożeństw miejscowym ewangelikom. W czasie wojny siedmioletniej, począwszy od 1758, Świebodzin był obiektem ataków ze strony wojsk rosyjskich. Rozwój miasta w tym okresie hamowała konieczność aprowizacji wojsk obcych oraz częste rabunki i próby plądrowania miasta. W latach 1763–1806 śląskie tabele statystyczne zaliczały Świebodzin do sześciu najsilniej uprzemysłowionych miast na Śląsku, a pod względem włókiennictwa – do trzech najważniejszych ośrodków.
W wyniku klęski Fryderyka Wilhelma III z wojskami francuskimi w bitwie pod Jeną-Auerstedt, 5 listopada 1806 w Świebodzinie pojawiły się pierwsze francuskie oddziały. W okolicach Świebodzina przejściowo kwaterowały duże oddziały wrogich wojsk, jednak nie notowano oporu mieszkańców wobec obcej armii z powodu utraty zaufania do korony pruskiej wśród niemieckich mieszkańców. Niemcy byli sfrustrowani wysokimi podatkami i obciążeniami na rzecz wojska ściąganymi przed pruską administrację. Po przegranej wojnie, w 1808 rozpoczęła się reforma państwa pruskiego. Świebodzin zyskał podmiotowość prawną oraz niezależny samorząd, który mógł samodzielnie dysponować majątkiem miejskim. W 1809 wybrano nowy skład rady miejskiej według zmienionej ordynacji.
Historia najnowsza