Chełmińska Brygada Obrony Narodowej

Chełmińska Brygada Obrony Narodowej – brygada Obrony Narodowej Wojska Polskiego II RP. thumb|Chełmińska ON thumb|Obrona Narodowa w 1939 Formowanie i zmiany organizacyjne Latem 1937 roku w Toruniu zostało sformowane dowództwo Pomorskiej Brygady ON. Do końca tego roku sformowano i podporządkowano dowódcy brygady sześć batalionów ON: kościerzyński, czerski, tucholski, gniewski, nakielski i kcyński. W międzyczasie, we wrześniu, przemianowane zostały dwa pododdziały: kościerzyński na kościerski i gniewski na starogardzki.

Na stanowisko dowódcy brygady został wyznaczony pułkownik Tomasz Mazurkiewicz, długoletni dowódca 68 pułku piechoty we Wrześni. Dowódca brygady równolegle pełnił obowiązki kierownika Okręgowego Urzędu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego oraz referenta dowódcy Okręgu Korpusu Nr VIII w Toruniu, któremu jednostka była bezpośrednio podporządkowana.

W maju 1938 roku brygada podporządkowana została pod względem inspekcji, generałowi dywizji Władysławowi Bortnowskiemu, inspektorowi armii z siedzibą w Toruniu.

23 marca 1939 roku generalny inspektor sił zbrojnych podporządkował brygadę generałowi Bortnowskiemu również pod względem przygotowania prac operacyjnych.

Organizacja pokojowa Pomorskiej Brygady ON w latach 1937-1939 dowództwo Pomorskiej Brygady ON Czerski batalion ON Kcyński batalion ON Kościerski batalion ON Nakielski batalion ON Starogardzki batalion ON Tucholski batalion ON

Chełmińska Brygada ON 1939 Rozkazem Departamentu Piechoty MSWojsk. L.1601 z dnia 2 maja 1939 roku Pomorska Brygada ON przemianowana została na Chełmińską Brygadę ON z miejscem postoju w Toruniu. Pod względem mobilizacji materiałowej dowództwo brygady przydzielono do 8 dywizjonu żandarmerii. W jej składzie pozostawiono dwa bataliony ON: kcyński i nakielski, i przeformowano je na etat batalionu ON typ II. Ponadto wiosną tego roku sformowano, według etatu batalionu ON typ IV i podporządkowano dowódcy brygady kolejnych pięć batalionów ON: jabłonowski, brodnicki, wągrowiecki, żniński i bydgoski. Trzy ostatnie pododdziały były przeznaczone dla Kujawskiej Brygady ON, której ostatecznie nie utworzono. Bataliony ON: kościerski, starogardzki, czerski i tucholski podporządkowane zostały dowódcy nowo powstałej Pomorskiej Brygady ON w Świeciu.

Organizacja pokojowa Chełmińskiej Brygady ON wiosną 1939 roku thumb|Bataliony ON walczyły w składzie Armii "Pomorze" dowództwo Kcyński batalion ON Nakielski batalion ON Brodnicki batalion ON Bydgoski batalion ON Jabłonowski batalion ON Wągrowiecki batalion ON Żniński batalion ON

Latem Żniński Batalion ON przeformowany został na etat batalionu ON typ S i razem z batalionami: kcyńskim i wągrowieckim, podporządkowany został generałowi dywizji Tadeuszowi Kutrzebie, inspektorowi armii z siedzibą w Warszawie. Wszystkie trzy bataliony kampanię wrześniową rozpoczęły w składzie 26 Dywizji Piechoty (Armia „Poznań”). + Skład Chełmińskiej Brygady ON według poszczególnych autorówK. Pindel (1979)K. Ciechanowski (1983)T. Jurga (1975)E. Kozłowski (1974)T. Böhm (1996)Jednostka administracyjnaJabłonowskiJabłonowskiJabłonowskiJabłonowskiJabłonowski63 ppBrodnickiBrodnickiBrodnickiBrodnickiBrodnicki67 ppBydgoskiBydgoskiBydgoskiBydgoskiBydgoski61 ppNakielskiNakielski–NakielskiNakielski61 ppKcyńskiKcyński–KcyńskiKcyński62 ppWągrowiecki––WągrowieckiWągrowiecki61 ppŻniński––ŻnińskiŻniński62 pp––Koronowski––61 pp––Świecki––66 pp

W sierpniu 1939 roku nastąpiła zmiana na stanowisku dowódcy brygady. Dotychczasowy dowódca, pułkownik Tomasz Mazurkiewicz został przeniesiony do Departamentu Uzupełnień Ministerstwa Spraw Wojskowych w Warszawie na stanowisko oficera sztabowego do spraw inspekcji komend rejonu uzupełnień. Zastąpił go pułkownik dyplomowany Antoni Jan Żurakowski, długoletni dowódca 24 pułku piechoty w Łucku, ostatnio na stanowisku komendanta miasta Grodna.

Chełmińska Brygada ON w kampanii wrześniowej Dowództwo Chełmińskiej Brygady ON po ogłoszeniu mobilizacji powszechnej weszło w skład Oddziału Wydzielonego „Toruń”, jako dowództwo dyspozycyjne w składzie którego nie było żadnych pododdziałów ON. Następnie wraz z dowództwem OW organizowało obronę przedmościa toruńskiego. Dowództwu brygady od 1 do 7 września okresowo podporządkowano batalion PW „Toruń”, bataliony marszowe pułków piechoty: 59, 63, 64, 66 i 67 oraz dywizjony artylerii lekkiej: 68 i 48. W rejonie Torunia doszło do częściowej reorganizacji wojsk. Bataliony marszowe weszły jako uzupełnienie w skład 27 Dywizji Piechoty oraz 15 Dywizji Piechoty. Podczas następnej reorganizacji oddziałów Armii „Pomorze”, 10 i 11 września dowództwo brygady weszło w skład improwizowanej Grupy płk dypl. Stanisława Świtalskiego. Wraz z nią wzięło udział w bitwie nad Bzurą i przebijało się przez Puszczę Kampinoską w kierunku Warszawy.

W kampanii wrześniowej poszczególne bataliony ON podporządkowane zostały dowódcom wielkich jednostek i grup taktycznych Armii „Pomorze” i walczyły w ich składzie:

27 sierpnia 1939 Jabłonowski batalion ON wszedł w skład Oddziału Wydzielonego „Jabłonowo”, którego podstawowym oddziałem był 208 pułk piechoty (rezerwowy). Od tego dnia budował umocnienia polowe nad rzeką Osą i podlegał Grupie Operacyjnej „Wschód” Armii „Pomorze”. Od 1 do 3 września w składzie 208 pp baon prowadził potyczki i drobne walki z oddziałami niemieckimi na swoich stanowiskach obronnych. Nocą 3/4 września na rozkaz batalion rozpoczął odwrót w kierunku południowym na Kruszyny, Dąbrówka. Rano zajął obronę na odcinku od Brudzewa do jeziora Wielkie. Nocą 4/5 września prowadził marsz za rzekę Drwęcę w składzie 208 pp. 5 i 6 września kontynuował odwrót prawym brzegiem Wisły, w składzie 208 pp, który podlegał dowódcy zgrupowania 4 DP płk. dypl. Tadeuszowi Lubicz-Niezabitowskiemu. 8 września został wyłączony ze składu 208 pp i wszedł w skład pułku Obrony Narodowej ppłk. Bohdana Sołtysa wspólnie z batalionem ON „Brodnica”.

30 sierpnia 1939 Brodnicki batalion ON w został przydzielony do Oddziału Wydzielonego „Brodnica”, którego główny trzon stanowiły oddziały 67 pułku piechoty 4 Dywizji Piechoty Batalion zajmował skrajne prawe skrzydło 4 DP i zarazem Armii „Pomorze”, na styku z Armią „Modlin”. Na odcinku batalionu trwały 1 i 2 września potyczki z oddziałami i patrolami niemieckimi, batalion otrzymał wsparcie w postaci 9 baterii 4 pułku artylerii lekkiej. 3 września pozycje batalionu atakowało niemieckie lotnictwo. Nocą 4/5 września batalion w składzie OW „Brodnica” odmaszerował w rejon Rypina. Z rejonu Rypina batalion odszedł nocą 5/6 września w kierunku Lipna prawą stroną Wisły w składzie Zgrupowania płk. dypl. Tadeusza Niezabitowskiego.

Po marszu w rejon Włocławka batalion ON „Brodnica” 8 września wraz batalionem ON „Jabłonowo” i innymi jednostkami utworzył pułk Obrony Narodowej ppłk. Bohdana Sołtysa. Pułk ON wszedł w skład 4 Dywizji Piechoty wziął wraz z nią w początkowej fazie bitwy nad Bzurą od 10 września do wieczora 11 września, kiedy pułk ON został rozwiązany. Oba bataliony walczyły jako zgrupowanie odwodowe dowódcy 4 DP. W trakcie bitwy zostały na skutek strat zredukowane do wielkości kompanii. 17 września batalion ON „Brodnica” jako kompania przyłączony do 64 pułku piechoty. 18 września batalion ON „Jabłonowo” jako kompania włączony do 14 pułku piechoty. Następnie dzieliły przez najbliższe dni losy tych pułków.

Bydgoski batalion ON od końca sierpnia 1939 przydzielony został do 15 Dywizji Piechoty. Zajmował stanowiska obronne na przedmościu bydgoskim wsparty 2 kompanią ckm 6 batalionu karabinów maszynowych i broni towarzyszących oraz 9 baterią 15 pułku artylerii lekkiej. Batalion bronił przedmościa bydgoskiego w dniach od 1 do 3 września włącznie. 4 września wycofał się przez przedmieścia Bydgoszczy, za Brdę i Kanał Bydgoski tocząc walki z grupami dywersantów niemieckich. Od 5 do 13 września prowadził walki odwrotowe w składzie 15 DP wycofując się sukcesywnie przez Kujawy. Od 14 września wszedł w skład Zgrupowania ON płk. Stanisława Siudy, która wchodziła w skład Grupy Operacyjnej gen. Tokarzewskiego-Karaszewicza. 15 września toczył walki na przesmykach jezior Zdworskiego i Łąckiego. 16 września wieczorem ponownie połączył się z 15 DP w rejonie Iłowa. 17 września maszerował w kierunku Bzury, podczas marszu niemieckie lotnictwo wykonało na batalion szereg ataków powietrznych, w wyniku których rozproszył się i przestał istnieć jako zorganizowana jednostka wojskowa. Grupy żołnierzy dostały się do Puszczy Kampinoskiej, poprzez którą przebijały się do Warszawy i Modlina.

Wągrowiecki i Żniński bataliony ON od sierpnia 1939 zostały podporządkowane dowódcy 26 Dywizji Piechoty. Wraz z tą dywizją zostały przydzielone do zgrupowań pułkowych, głównie 37 pułku piechoty. W dniach od 1 do 6 września broniły północno-zachodniej Wielkopolski, w tym linii jezior żnińskich, wraz z dywizją tocząc jedynie lokalne potyczki z niemieckimi patrolami. Od 7 września wycofały się na Kujawy tocząc działania opóźniające i rozpoznawcze. Od 12 września zostały wyłączone ze składu 26 DP i włączone w skład Zgrupowania Obrony Narodowej płk. Stanisława Siudy, którego zadaniem była osłona od północy atakujących na południe dywizji i brygad Armii „Poznań” i „Pomorze”. Obydwa bataliony wraz z 6 batalionem strzelców, 83 batalionem piechoty i 67 dywizjonem artylerii lekkiej (bez baterii), kompanią 6 batalionu km i br. tow. weszły w skład improwizowanego pułku ON mjr. Mariana Kwiatkowskiego. Pułk początkowo stanowił w rejonie Kłodawy odwód dowódcy zgrupowania ON.

Następnie od 13 września pułk wszedł do walki na linii kolejki wąskotorowej Rybno. Ponownie bataliony skoncentrowane w rejonie lasów na północny wschód od folwarku Muchnice. 14 i 15 września obydwa bataliony prowadziły działania opóźniające na linii rzeki Rgilewki i Neru. Od 16 września bataliony broniły linii Oporów-Żychlin-Dobrzelin. Gdzie podczas boju pod Żychlinem, Wągrowiecki batalion ON poniósł ciężkie straty osobowe i został w zasadniczej części rozbity. Żniński batalion ON poniósł również straty w walce. Żniński batalion ON i pozostałości Wągrowieckiego wycofały się w nocy 16/17 września na linię Lwówek-Luszyn. 17 września batalion ON „Żnin” wraz z resztkami batalionu ON „Wągrowiec” wycofał się w kierunku Bud Starych, prowadząc walki osłonowe i opóźniające. W rejonie Bud Starych w dniach 18-19 września na skutek wyczerpania możliwości bojowych, głównie z powodu braku amunicji do broni produkcji francuskiej, w większości stan osobowy dostał się do niemieckiej niewoli. Nieliczne grupy żołnierzy sforsowały Bzurę, następnie przedarły się do Puszczy Kampinoskiej, tam dostały się do niewoli lub żołnierze polegli w walce. Pojedynczy żołnierze z obu batalionów dotarli do Warszawy i wzięli udział w jej obronie.

Batalion ON „Kcynia” i Batalion ON „Nakło”, w dniu 24 sierpnia 1939 zostały zmobilizowane, na których bazie sformowano bataliony piechoty nr 83 i nr 86, nie należały już od czasu mobilizacji do Obrony Narodowej i nie będą tu omawiane. Obsada personalna brygady Dowódcy brygady płk piech. Tomasz Mazurkiewicz (1937 - VII 1939) płk dypl. Antoni Jan Żurakowski (VIII-IX 1939)

Oficerowie sztabu mjr adm. (piech.) Tadeusz Jakub Konarski (III 1939) mjr dypl. Edmund Michalski

Zobacz też Ordre de Bataille Wojska Polskiego 1 września 1939 Wysiłek mobilizacyjny Wojska Polskiego we wrześniu 1939 r.

Przypisy

Bibliografia

Tadeusz Jurga, Wojsko Polskie : krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. 7, Regularne jednostki Wojska Polskiego w 1939 : organizacja, działania bojowe, uzbrojenie, metryki związków operacyjnych, dywizji i brygad, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1975. Eugeniusz Kozłowski, Wojsko Polskie 1936-1939. Próby modernizacji i rozbudowy, Wydawnictwo MON, Warszawa 1974, wyd. II.

Kategoria:Brygady Obrony Narodowej Kategoria:Ziemia chełmińska Kategoria:Wojsko Polskie II Rzeczypospolitej w Toruniu Kategoria:Armia „Pomorze” Kategoria:Oddziały polskie walczące w bitwie o Pomorze