Franciszka Themerson, z d. Weinles (ur. 28 czerwca 1907 w Warszawie, zm. 29 czerwca 1988 w Londynie) – polska malarka pochodzenia żydowskiego, rysowniczka, ilustratorka, scenografka; wydawczyni i nauczycielka akademicka; żona Stefana Themersona. Znana jako pierwsza ilustratorka Kaczki Dziwaczki Jana BrzechwyPierwsze wydanie Kaczki Dziwaczki z ilustracjami Franciszki Themerson.
Życiorys Była córką malarza Jakuba Weinlesa i pianistki Łucji z Kaufmanów. Była młodszą o siedem lat siostrą Maryli Weinles-Chaykin, również artystki, pianistki i ilustratorki. Ukończyła gimnazjum Zofii Kurmanowej w Warszawie. Mając 15 lat wzięła udział w IV Wystawie Malarstwa i Rzeźby, zorganizowanej w budynku Gminy Żydowskiej w Warszawiehttps://sztetl.org.pl/pl/biogramy/4015-themerson-franciszka. Kształciła się w Warszawskiej Akademii Muzycznej i warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, które ukończyła z wyróżnieniem. Mimo że byli kuzynami (jej dziad był pradziadem Stefana), w 1929 weszła w związek ze Stefanem Themersonem, pisarzem i filozofem, i dwa lata potem, 22 czerwca 1931, poślubiła go. Mieszkała przy ul. Czeczota 16 na warszawskim Mokotowie.
Razem z mężem realizowała filmy eksperymentalne, np. Apteka (1930), Europa (1931–1932), Drobiazg Melodyjny (1933), Zwarcie (1935) i Przygoda Człowieka Poczciwego (1937). Z tych tylko ostatni ocalał wraz z dwoma filmami zrobionych już w Anglii, Calling Mr Smith (1943), opowieść o okrucieństwach nazistowskich w Polsce i The Eye and the Ear / Oko i Ucho (1944/45), o wizualizacji muzycznej. Wtórna wersja Europy była zrealizowana w Polsce w latach 1980, potem część wersji oryginalnej została odnaleziona w berlińskim archiwum w 2019 r.
Franciszka stworzyła Spółdzielnię Autorów Filmowych; była redaktorką artystyczną pisma „f.a.” (film artystyczny). Ilustrowała książki męża, Jana Brzechwy i Anny Świrszczyńskiej, a także czasopisma „Płomyk” i „Wiadomości Literackie”. W 1937 wyjechała z mężem do Francji. Franciszka została zatrudniona w Ministerstwie Informacji i Dokumentacji jako kartografka i ilustratorka. Od 1940 przebywała na stałe w Wielkiej Brytanii zatrudniona w Polskim Rządzie na Uchodźstwie; mąż tymczasem przebywał we Francji, początkowo w Wojsku Polskim, dwa lata później mógł dołączyć do niej w Anglii.
Wspierała paczkami żywnościowymi rodzinę zamkniętą w getcie warszawskim. Cała rodzina z wyjątkiem córki Maryli – Jasi, została przez Niemców wymordowana.
Małżonkowie kontynuowali współpracę artystyczną w Londynie. Zrealizowali dwa filmy dla Biura Filmowego Ministerstwa Informacji i Dokumentacji Rządu RP w Londynie „Calling Mr. Smith” oraz „Oko i ucho”.
W 1948 r. razem założyli eksperymentalną oficynę Gaberbocchus Press, w której odegrała kluczową rolę. Nazwa przedsiębiorstwa pochodziła od absurdalnego neologizmu Lewisa Carrolla, „Jabberwocky”, a „gaberbocchus” miało być łacińską wersją tego słowa. Przez 31 lat Gaberbocchus Press wydało ponad 60 pozycji autorów takich, jak m.in. Alfred Jarry, Kurt Schwitters, Bertrand Russell oraz własne utwory Themersonów. Największą renomę osiągnął utwór Alfreda Jarry'ego Ubu Roi czyli Ubu Król, wydany wielokrotnie i dostępny do dziś. Franciszka rysowała bezpośrednio na płytach litograficznych; książka była drukowana na jaskrawożółtym papierze. Ilustracje Franciszki Themerson potęgowały oryginalność projektów Gaberbocchusa. Jej prace były reprodukowane w wielu czasopismach i potem zebrane i niezależnie wydane w albumach.
Oprócz tego, że Franciszka Themerson kierowała stroną artystyczną wydawnictwa rodzinnego Gaberbocchus Press, tworzyła rysunki, obrazy oraz projektowała kostiumy i scenografie teatralne oraz do przedstawień marionetkowych. Do scenografii Franciszki Themerson zalicza się Ubu Roi, Ubu Enchainé oraz Brechta Opera za trzy grosze, projektowane szczególnie dla Marionetteater w Sztokholmie (wystawiane w wielu krajach). Jej projekty były też wystawiane w londyńskim Teatrze Narodowym Royal National Theatre w 1993 r. Wykładała plastykę w kilku uczelniach brytyjskich. Miała wiele wystaw indywidualnych, m.in. wielokrotnie w Polsce.
W 1954 r. została obywatelką brytyjską oraz członkinią Society of Industrial Artists and Designers.
Archiwum Themersonów Po śmierci Franciszki i Stefana w 1988 r. ich spuścizną artystyczną zajęła się siostrzenica Franciszki, Jasia Reichardt, mieszkająca w Londynie. Po skatalogowaniu zbiorów, w 2015 r. praktycznie całość archiwum została zdeponowana w Bibliotece Narodowej, w tym dokumenty dotyczące Gaberbocchus Press, jak również kolekcja kartek życzeniowych i innych druków Themersonów pod hasłem: Gaberbocchus some of the old favouritesKolekcja Themersonów – strona Polona.pl.
Dzieła ilustrowane przez Franciszkę Themersonową w wydaniu oficyny Gaberbocchus Press Ezop, The Eagle & the Fox & The Fox & the Eagle: two semantically symmetrical versions and a revised application / Orzeł z Lisem i Lis z Orłem: dwie semantycznie symetryczne wersje i nowe przystosowanie (projektu Stefana Themersona). 1949 Stefan Themerson & Barbara Wright. Mr Rouse builds his House. 1950. (Pan Tom buduje dom Stefan Themerson, i 122 rysunków Franciszki. Warszawa, 1938.) Tate 2013. Stefan Themerson. Wooff Wooff, or Who Killed Richard Wagner?. A novella z rysunkami Franciszki Themerson. 1951 Alfred Jarry. Ubu Roi. Drama in Five acts followed by the Song of Disembraining. First English translation and preface by Barbara Wright. Rysunki Franciszki Themerson. 1951 Bertrand Russell. The Good Citizen's Alphabet. An adventure in wicked humour. Illustrated by Franciszka Themerson. 1953. Tate 2017. Stefan Themerson. Professor Mmaa's Lecture, An insect novel. Preface by Bertrand Russell. Illustrated by Franciszka Themerson. 1953 Stefan Themerson. The Adventures of Peddy Bottom./ Przygody Peddyego Bottoma, bajka z ilustracjami Franciszki Themerson. 1954 Raymond Queneau. The Trojan Horse & At the Edge of the Forest. Translated by Barbara Wright. frontispice by Franciszka Themerson. 1954. Black series no.2 Franciszka Themerson. The Way it Walks. A book of cartoons. / Jak to wychodzi: karykatury. 1954. Black series no.3 C.H. Sisson. Versions and Perversions of Heine. Angielska wersja 14 poematów Heinricha Heinego na tle politycznym. 1955. Black series no.4 The Gaberbocchus Independent. Gazetka na temat oficyny Gaberbocchus z urywkami wydawnictw i recenzji. 1955 Stefan Themerson. factor T. An essay on human nature and another on beliefs, concluded with the Semantic Sonata and an index. Rysunki Franciszki Themerson. 1956. Black series nos.8-9s. The First Dozen by various authors / Pierwszy tuzin różnych autorów. (The Black Series in a single volume) 1958 Harold Lang & Kenneth Tynan. The Quest for Corbett./ W poszukiwaniu za Corbettem: napisane dla audycji radio. w opracowaniu Franciszki Themerson. 1960 Anatol Stern. Europa. Facsimile reproduction of one of the first Polish futurist poems, 1925. Przekład angielski Michaela Horovitza i Stefana Themerson. illustrated with stills from the Themersons' lost film of 1932. 1962 Bertrand Russell. History of the World in Epitome (For use in Martian infant schools) / epitomiczna historia świata (do użytku uczniów na marsie). 1962 Franciszka and Stefan Themerson. Semantic Divertissements. 1962 Stefan Themerson. Bayamus and the Theatre of Semantic Poetry. A semantic novel. 1965 Franciszka Themerson. Traces of Living. Drawings. 1969 Stefan Themerson. Special Branch. A novel. 1972 Stefan Themerson. St. Francis and the Wolf of Gubbio, or Brother Francis' Lamb Chops. An opera/ Św. Franciszek i wilk z Gubbio. 1972 Stefan Themerson. Logic, Labels & Flesh. 11 essays. 1974 Stefan Themerson. The Urge to Create Visions. Essay on film. 1983 Nicholas Wadley, ed. The Drawings of Franciszka Themerson, 1991 Stefan Themerson. Collected Poems. 1997 Franciszka Themerson & Stefan themerson, Unposted Letters. correspondence, diaries, drawings, documents 1940-42. Gaberbocchus & De Harmonie. 2013
Inne książki ilustrowane przez Franciszkę Themerson Poczta, Warszawa, 1932 May d' Alençon, Tricoti Tricota. (jako Françoise Themerson). Paris, 1939 May d' Alençon, Le Cochon Aerodynamique. (jako Françoise Themerson). Paris, 1939 Forty drawings for friends : London 1940-1942 prywatne wydanie, 1943 Mary Fielding Moore: The Lion Who Ate Tomatoes, and other stories. Sylvan Press, 1945. Lewis Carroll, Through the Looking Glass and What Alice Found There / Po drugiej stronie lustra i co tam Alicja znalazła, 1946, (pierwsze wydanie Inky Parrot Press, 2001). My First Nursery Book. George G. Harrap & Co., 1947; Tate 2008. Ronald Bottrall, The Palissades of Fear. Editions Poetry London, 1949 Ezop, The Eagle & the Fox, and the Fox & the Eagle. Gaberbocchus, 1949 Stefan Themerson, Mr Rouse Builds His House. Gaberbocchus, 1950 Stephen Leacock, The Unicorn Leacock. Hutchinson, 1960. Franciszka Themerson, UBU. a comic strip, Bobbs-Merrill, New York, 1970 (translated editions, 1983-2014) Franciszka Themerson, London 1941-42. prywatne wydanie, 1987 Franciszka Themerson, Music. A Suite of Drawings. Themerson archive, 1998. Franciszka Themerson, A view of the World: Drawings by Franciszka Themerson. Obscure Publications, 2001 Stefan Themerson (tłum. Barbara Wright), Fragments from Darkness. Obscure Publications, 2001. Stefan Themerson, The Table that Ran Away to the Woods. Tate, 2012
Wystawy London Group, New Burlington Galleries, Londyn, luty–marzec 1951 Arts Society of Paddington: Exhibition of Paintings and Sculpture by Contemporary Paddington Artists – Odeon Cinema, Edgware Road, Londyn, 2–14 lipca 1951 Exhibition of Paintings by Franciszka Themerson, Watergate Theatre Club, Londyn, 11 września – 8 października 1951 London Group, New Burlington Galleries, londyn, do 24 listopada 1951 London Group, kwiecień 1952 Les Éditions de Gaberbocchus, La Hune, Paryż, luty – marzec 1956 Recent Paintings by Franciszka Themerson, Gallery One, Londyn, 1 – 20 lutego 1957 A selection from the John Moores Liverpool Exhibition, RWS Galleries, Londyn, 12 – 22 lutego 1958 New Paintings by Franciszka Themerson, Gallery One, Londyn, 12 maja – 6 czerwca 1958 Paintings by Franciszka Themerson, Gallery One, Londyn, 12 maja -7 czerwca 1959 Women’s International Art Club, RBA Galleries, Londyn, 19 stycznia – 3 lutego 1961 Drian Artists, Drian Galleries, Londyn, 2 – 19 stycznia 1963 Retrospective exhibition of paintings by Franciszka Themerson, Drian Galleries, Londyn. 10 września – 7 października 1963 Franciszka Themerson: malarstwo i rysunek, Zachęta, Warszawa, luty 1964 Drian Artists 1964 exhibition, Drian Galleries, Londyn, styczeń 1964 Franciszka Themerson och Kung Ubu, Marionetteatern Konstframjandet, Stockholm, 7 – 29 listopada 1964 Franciszka Themerson drawings, Marjorie Parr Gallery, Londyn, 8 – 28 kwietnia 1965 group H, thirty fifth exhibition, Better Books, Londyn, lipiec 1965 Joseph Lacasse, Douglas Portway, Cecil Stephenson, Franciszka Themerson, Drian Galleries, Londyn, 6 września – 10 października 1965 The Second Ind Coope Art Collection, touring exhibition, 1965 Franciszka Themerson Paintings, New Gallery, Belfast, 24 stycznia – lutego 1966 group H, thirty-sixth exhibition, Drian Galleries, Londyn, 4–21 października 1966 British Drawing Today, ICA, Londyn, 15 kwietnia – 6 maja 1967 I Musici di Franciszka Themerson, Il Vicolo Galleria D’Arte, Genua, 13–31 stycznia 1968 Cybernetic Serendipity, designed by Franciszka Themerson, ICA, Londyn, 2 sierpnia – 20 października 1968 Franciszka Themerson, James Morrison, Alexander Cree, Richard Demarco Gallery, Edynburg, 6 – 27 listopada 1968 Franciszka Themerson, It all depends on the point of view, Whitechapel Art Gallery, Londyn, 9 września – 19 października 1975 Prunella Clough, Adrian Heath, Jack Smith, Franciszka Themerson – Sunderland Arts Centre, 14 listopada – 6 grudnia 1977 Franciszka Themerson, paintings, drawings and theatre design, Gruenebaum Gallery, Nowy Jork, 7 grudnia – 7 stycznia 1978