Leniuchowcowate (Choloepodidae) – monotypowa rodzina liściożernych ssaków z podrzędu liściożerów (Folivora) w rzędzie włochaczów (Pilosa), obejmująca kilkadziesiąt gatunków wymarłych oraz 2 współcześnie żyjące (leniuchowiec dwupalczasty, leniuchowiec krótkoszyi). W przeciwieństwie do kilkusetkilogramowych naziemnych przodków współcześnie żyjące leniuchowce to średnich rozmiarów zwierzęta nadrzewne, schodzące na ziemię wyłącznie celem defekacji, mikcji bądź przejścia na inne, oddalone drzewo. Większość życia zwisają z gałęzi brzuchem do góry, przez większą część doby pozostają nieaktywne. Żywią się głównie liśćmi drzew, spożywają też inny pokarm roślinny. Żyją samotnie, kontakty w naturze ograniczają się do rozrodu. Nie występuje okres godowy, po około rocznej ciąży samica rodzi jedno młode. Nie są zagrożone wyginięciem.

Budowa thumb|left|Leniuchowiec dwupalczasty, szkielet Leniuchowcowate należą do średniej wielkości ssaków leśnych. Mniejszy leniuchowiec krótkoszyi osiąga długość głowy i tułowia 50-70 cm. Leniuchowiec dwupalczasty, największy obecny przedstawiciel liściożerów, osiąga od 54 do 88 cm. Ogon jest krótki, jeśli w ogóle występuje. Mierzy od 1,4 do 3 cm u leniuchowca krótkoszyjego, u dwupalczastego do 3,3 cm. Masa ciała wynosi odpowiednio od 2,7 do 10 kg oraz od 4 do 11 kg. To bardzo niewiele w porównaniu z wymarłymi krewnymi leniuchowcowatych, takich jak Meglalonyx jeffersonii, który miał 3 m długości i ważył około tony.

Ciało pokrywa gęste owłosienie, długości do 17 cm, bez podszerstka. Ułożone jest ono inaczej niż u większości ssaków, jako że leniuchowiec spędza większość życia brzuchem do góry. Przedziałek znajduje się właśnie na brzuchu, co ułatwia spływ wody. Futro przyjmuje barwę blond, opaloną, brązową. Niekiedy z uwagi na obecność glonów wydaje się bladozielone. U leniuchowca krótkoszyjego futro na głowie i twarzy jest jaśniejsze, niż na tułowiu, podczas gdy twarz leniuchowca dwupalczastego jest naga, ma skórzasty wygląd.

Współczesne gatunki różni nieco budowa czaszki. W przednio-grzbietowej części przestrzeni międzyskrzydłowej u leniuchowca krótkoszyjego można zaobserwować parę małych i dwie pary dużych otworów, podczas gdy u dwupalczastego widać jedną parę małych i jedną dużych otworów.

Uzębienie leniuchowców wydaje się nietypowe. Zęby nie mają szkliwa, buduje je zębina i cement. Rosną całe życie. Nie występuje też korzeń zęba. Siekacze nie występują, w szczęce i połówce żuchwy widnieje pojedynczy kieł, za którym leży diastema tworząca się na skutek wzrostu szczęk u młodego osobnika. Następują po niej niezróżnicowane zęby policzkowe (nie można odróżnić zębów przedtrzonowych i trzonowych) w liczbie 4 w szczęce i 3 w połówce żuchwy. Razem daje to 18 zębów. Długo uważano, że przez całe życie leniuchowce mają tylko jeden komplet zębów, później dowiedziono, że przynajmniej kły pojawiają się u nich dwukrotnie. Funkcje gryzienia i żucia są rozdzielone. Budowa stawu żuchwowego nawiązuje u leniuchowca i leniwców naziemnych do drapieżnych.

Leniuchowiec wyróżnia się spośród ssaków liczbą kręgów szyjnych. Leniuchowiec dwupalczasty ma ich najczęściej 7, ale niekiedy także 6 lub 8. Leniuchowiec krótkoszyi ma ich zwykle 5-6.

Kończyny są względem tułowia długie, między sobą nie różnią się istotnie długością. Kość ramienna ma dużą ruchomość. Przednia kończyna kończy się dwoma palcami (syndaktylia) zaopatrzonymi w potężne pazury, którymi zwierzę chwyta się gałęzi. Silnie rozwinięte są mięśnie zginacze, zapewniające silny chwyt gałęzi. Zazwyczaj nawet po śmierci leniwiec nie puszcza gałęzi.

Ewolucja i systematyka thumb|left|Megalocnus, szkielet Rodzina leniuchowcowatych należy do nadrzędu szczerbaków. Nadrząd ten zawiera rzędy pancernikowców z rodzinami pancernikowatych i Chlamyphoridae oraz włochaczy. Do włochaczy należą giętkojęzykowe z rodzinami mrówkojadowatych i mrówkojadkowatych oraz liściożery. Te ostatnie obejmują dwie współczesne rodziny leniuchowcowatych i leniwcowatych oraz kilka rodzin wymarłych. Wydaje się, że leniwcowate stanowią grupę siostrzaną dużo większego kladu, obejmującego nie tylko leniuchowcowate, ale i kilka rodzin wymarłych, do których zaliczały się olbrzymie naziemne leniwce takie jak Megatherium, zwanego Megatherioidea. Zaliczane do tego kladu rodziny Megatheriidae oraz Nothroteriidae wymarły, nie pozostawiając po sobie żadnych żyjących obecnie potomków, podobnie jak Mylodontidae. Czyni to leniuchowce jedynymi jego współczesnymi przedstawicielami.

Poprzedni pogląd uznawał leniuchowce za bliskich krewnych leniwców w rodzinie leniwcowatych, jako że obie grupy obejmują zwierzęta przystosowane do nadrzewnego trybu życia. Nowsze badania wykazały jednak ich odległe tylko pokrewieństwo, a wspólne cechy okazały się być efektem konwergencji, jako że występują także u innych liściożerów. Linie leniwca i leniuchowca musiały rozejść się przed 30-25 milionami lat.

Istnieje też inny pogląd, który nie zalicza do Megatherioidea współczesnych leniwców (uproszczono):

Jeszcze inny pogląd, poparty z kolei badaniami genetycznymi, wiąże dzisiejsze leniuchowce raczej z Mylodontidae. Do takich wniosków doszedł zespół Presslee, który przeanalizował sekwencję kolagenu, uwzględniając także mtDNA. Okazało się, że leniuchowiec spokrewniony jest blisko z Mylodontidae, a nie Megalonychidae, a leniwiec i Megalonyx grupują się z Megatherioidea. Z kolei leniwce z Antyli mogą stanowić odrębną grupę, siostrzaną do reszty liściożerów. Stosunki te wyraża następujący kladogram (uproszczono):

Przez długi czas wszystkie skamieniałości liściożerów dotyczyły form naziemnych, podczas gdy wszyscy współcześni jej przedstawiciele prowadzili nadrzewny tryb życia. Sytuacja zmieniła się. W 2007 Pujos et al. opisali dziwaczną formę Diabolotherium łączącego cechy leniwców naziemnych i nadrzewnych, wykazującego przystosowania do wspinania się po drzewach w budowie kości kończyn. Niemniej zdecydowaną większość przedstawicieli rodziny stanowią wielki, naziemne leniwce. Opisano ich do 2018 27 rodzajów liczących 57 podtaksonów.

Rodzina leniuchowcowatych powstała prawdopodobnie na początku paleogenu. Wyewoluowała w Ameryce Południowej, niepołączonej wtedy z żadnym innym lądem, co nie przeszkodziło później leniwcom przedostawać się ani na okoliczne wyspy, ani na kontynent północnoamerykański, co prawdopodobnie miało miejsce kilkukrotnie. Do najstarszych znanych przedstawicieli rodziny należy późnooligoceński patagoński Deseadognathus, opisany w 2004 w pracy autorstwa Alfredo A. Carlini i Gustavo J. Scillato-Vane. W oligocenie żył też Holomegalonyx z Boliwii. W 2011 opisano dość zaawansowane ewolucyjnie Paroctodontotherium, żywiące się nisko rosnącą roślinnością. Kolejne skamieniałości pochodzą już z miocenu. W tej epoce żyły już liczne rodzaje. Przykładem argentyński Mesopotamocnus, Deseadognathus, ale też Eucholaeops, Orthoterium, Paranabradys, Priomoprhus, Megalonychops, Protomegalonyx i Torellia, których skamieniałości znaleziono w Argentynie, w Entre Rios (Megalonychops także w Urugwaju, a Priomoprhus i Protomegalonyx także w Brazylii, w Acre).

thumb|Megalonyx jeffersonii został opisany naukowo jako Megalonyx przez jednego z amerykańskich prezydentów W środkowym bądź późnym miocenie leniuchowcowate dotarły też po raz pierwszy na kontynent północnoamerykański. Było to jeszcze przed pojawieniem się Przesmyku Panamskiego, wobec czego musiały przebyć barierę morską, prawdopodobnie przedostając się z wyspy na wyspę. Natomiast w pliocenie, kiedy kolejna fala leniuchowcowatych ruszyła na podbój Ameryki Północnej, przedostała się ona już tam prawdopodobnie drogą lądową. W Ameryce Północnej zwierzęta te żyły aż do plejstocenu, jak rodzaje Megalonyx, rozpowszechniony od Alaski do południowego Meksyku, i Pliometanastes, wcześniejszy od poprzednika, którego szczątki znaleziono także w Ameryce Środkowej, w późnomioceńskich skałach z Kostaryki. Megalonyx być może pochodzi od niego. Pierwszego naukowego opisu jednego z gatunków Megalonyx, M. jeffersonii, dokonał w 1799 ówczesny wiceprezydent Stanów Zajednoczonych Thomas Jefferson. Dla jego uhonorowania gatunek uzyskał epitet gatunkowy jeffersonii.

Kolejni przedstawiciele zamieszkiwali Amerykę Środkową i Antyle w czwartorzędzie. Wymienia się tu Acratocnus, Megalocnus. Na kontynencie północnoamerykańskim żyły Megalonyx i Pliometanastes, w Ameryce Południowej zaś wśród wspomnianego Diabolotherium z Peru także Ahytherium, Australonyx (oba przetrwały do czwartorzędu) i Megalonychops z prowincji Buenos Aires. Listę zamyka czwartorzędowy Megistonyx z Wenezueli. W plejstocenie w Ameryce Północnej żyły Nohochichak i Xibalbaonyx, których skamieniałości odkryto w Meksyku.

Współczesne leniuchowce wydają się pochodzić z kladu zawierającego też wielkie leniwce naziemne z Indii Zachodnich, które zamieszkiwały od oligocenu. Kontynent południowoamerykański ich przodkowie zasiedlili prawdopodobnie wtórnie. Do grupy tej zaliczano takie rodzaje, jak Acratocnus z Kuby, Haiti, Dominikany, Portoryko, najmniejszy z tej grupy Neocnus z Kuby i Haiti.

Rodzinę niekiedy dzieli się na podrodziny. Wtedy wymienione wyżej rodzaje wraz z leniuchowcem i Parocnus umieszcza się w podrodzinie Choloepodinae. Natomiast Megalocnus i Parocnus umieszczane są w odrębnej podrodzinie Megalocninae.

Etymologia Choloepus (Choelopus, Cholaepus, Chaelopus, Cholopus): khōlopous ‘kulawo-nogi, chromo-nogi’, od χωλος khōlos ‘kulawy, chromy’; πους pous, ποδος podos ‘stopa’. Unaues, Unaus: rodzima nazwa Unau ludów znad Amazonki dla leniwców, zaadaptowana przez Buffona w 1765 roku. Gatunek typowy: Unaues : nie podano; Unaus : Bradypus didactylus .

Podział systematyczny Do rodziny należy jeden rodzaj leniuchowiec (Choloepus) z dwoma gatunkami: Choloepus hoffmanni – leniuchowiec krótkoszyi Choloepus didactylus – leniuchowiec dwupalczasty

Tryb życia thumb|left|Leniuchowiec krótkoszyi spędza życie, zwieszając się z gałęzi drzew W przeciwieństwie do większości naziemnych przodków dzisiejsze leniuchowcowate żyją na drzewach, zwieszając się pod gałęziami. Mają silny chwyt. Poruszają się wolno. Przez sekundę pokonują zwykle od 13 do 17 cm, maksymalna prędkość leniuchowca krótkoszyjego to 45 cm na s. Jednej nocy potrafią przebyć 300 m. Nigdy nie skaczą z gałęzi na gałąź na wzór niektórych naczelnych. Raczej pozostają w uchwycie jednej gałęzi i starają się dosięgnąć następnej. Jako zwierzęta wolne w razie upadku nie są w stanie ponownie chwycić się gałęzi. Natomiast inny niż brachiacja sposób poruszania się minimalizuje siły wywierane przez nie na gałąź, co redukuje również ryzyko złamania się jej. Większą część doby poświęcają nic nie robieniu, śpią bądź wypoczywają bez ruchu z otwartymi bądź zamkniętymi oczyma. Na dobę aktywność zachowują przez najwyżej 11 godzin, w niewoli nieaktywne pozostają jeszcze dłużej, bo zwykle od 16 do 20 godzin na dobę. Leniuchowiec krótkoszyi jest aktywny zwykle od 19:30 do 5:30. Ciągłą aktywność zachowują przez od pół do 10 godzin, ze średnią 7,6. Wypoczywają zwykle, kładąc się plecami w plątaninie lian bądź też przyjmują charakterystyczną pozę koszyka z głową i przednimi kończynami przerzuconymi przez pachwiny, trzymając się gałęzi tylnymi łapami. Cechują się bardzo niskim metabolizmem i przemianą materii odpowiadającą połowie oczekiwanej u ssaka podobnej wielkości. Gorzej też utrzymują temperaturę ciała, która może się wahać dobowo o 2,6 °C. Pozostaje zwykle pomiędzy 33,3 a 40,6 °C.