Stanisław Aleksy Tym (ur. 17 lipca 1937 w Małkini Górnej, zm. 6 grudnia 2024 w Warszawie) [dostęp 2026-01-12]. – polski aktor teatralny, telewizyjny i filmowy, satyryk, reżyser, scenarzysta i literat, autor scenariuszy do filmów Miś, Rozmowy Kontrolowane i Ryś.

Uznawany za mistrza drobnych, zwłaszcza humorystycznych form literackich. Był autorem wielu sztuk teatralnych, skeczy, słuchowisk radiowych i scenariuszy filmowych.

Laureat wielu nagród, m.in. za najlepszy scenariusz do filmu Rozmowy kontrolowane na FPFF w Gdyni w 1992, Nagrody Kisiela dla najlepszego publicysty w 1998, nagrody telewizyjnego Pegaza „za poczucie humoru i przenikliwość umysłu” w 2002 i tytułu Mistrz Mowy Polskiej w 2010.

Życiorys W maju 1953 zdał maturę w XXVII Liceum Ogólnokształcącym im. Tadeusza Czackiego w Warszawie. Na przełomie lat 50. i 60. studiował m.in. na Wydziale Chemii Politechniki Warszawskiej, Wydziale Przetwórstwa SGGW i – w latach 1958–1959 – Wydziale Aktorskim PWST, ale nie ukończył żadnego z tych kierunków. W 1964 zdał w Warszawie eksternistyczny egzamin aktorski u Stanisława Barei.

W wakacje 1955 znalazł zatrudnienie w Zakładach Przemysłu Cukierniczego w Warszawie. W 1956 został bramkarzem i szatniarzem w klubie „Stodoła”, a w następnym roku wystąpił w nim jako aktor kabaretowy. W tym okresie pisał swoje pierwsze teksty satyryczne. Pisał teksty m.in. dla Tadeusza Olszy i Jana Kobuszewskiego. Współtworzył scenariusze programów telewizyjnych: Poznajmy się i Wielokropek. W latach 1960–1972 współpracował z warszawskim Studenckim Teatrem Satyryków jako autor skeczy, aktor i reżyser oraz dyrektor; jako aktor zadebiutował w STS-ie 25 października 1961 rolą w spektaklu Agnieszki Osieckiej i Andrzeja Jareckiego Oskarżeni (reż. Jerzy Markuszewski), a w 1968 wyreżyserował autorską sztukę Kochany panie Ionesco!, która okazała się przebojem. Był współautorem tekstów i aktorem kabaretów: Owca, Dudek (m.in. kultowy skecz Ucz się, Jasiu z 1970), Lopek i Wagabunda. Napisał scenariusz do spektaklu Rozmowy przy wycinaniu lasu (reż. Edward Dziewoński) wystawionego prapremierowo w 1975 w Teatrze Kwadrat w Warszawie; w 1999 wyreżyserował tę sztukę dla Teatru Telewizji i zagrał w niej epizodyczną rolę kierowcy. Był współautorem (z Jerzym Dobrowolskim) satyrycznego spektaklu Ciemny grylaż z 1980. Wyreżyserował ciepło przyjęty przez krytyków spektakl satyryczny Szopka Tyma z Brodą (1998), który został zarejestrowany przez Telewizję Polską.

W 1972 został felietonistą czasopisma „Literatura”. W drugiej połowie lat 80. pisał felietony do „Tygodnika Kulturalnego”, w latach 90. przez siedem lat był felietonistą tygodnika „Wprost”, w latach 2001–2006 współpracował z redakcją dziennika „Rzeczpospolita”, a następnie został stałym felietonistą tygodnika „Polityka”. Prezentował felietony także na autorskim kanale w serwisie YouTube; na rozpoczęcie i zakończenie każdego nagrania wykonywał autorską przygrywkę na harmonijce ustnej. W 2011 został wyróżniony za „satyrę wyjątkowej bystrości” w plebiscycie czasopisma „Press”.

Tworzył rysunek satyryczny. Jako rysownik zadebiutował w 1955 w gazetce Zakładów Przemysłu Cukierniczego 22 Lipca w Warszawie, a w kolejnych latach jego rysunki ukazywały się m.in. w „Tygodniku Kulturalnym”, „Rzeczpospolitej”, „Fotelu” i „Polityce”.

Jako aktor zadebiutował epizodyczną rolą powstańca w komedii obyczajowej Bronisława Broka Cafe pod Minogą (1959). Popularność zyskał dzięki roli pasażera bez biletu, mylnie uznanego za kaowca, w filmie Marka Piwowskiego Rejs (1970). Następnie wystąpił w roli Zenka w kasowej komedii Stanisława Barei Nie ma róży bez ognia (1974) oraz współtworzył (pod pseudonimem Andrzej Kill) scenariusz komedii Barei: Brunet wieczorową porą (1976) i Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz (1978). Powszechne uznanie widzów zyskał dzięki roli Ryszarda Ochódzkiego w filmach: Miś (1980), Rozmowy kontrolowane (1991) i Ryś (2007), do których napisał scenariusz (do Misia razem ze Stanisławem Bareją). Szeroką popularność przyniosły mu również telewizyjne transmisje jego występów kabaretowych. Rysiem zadebiutował jako reżyser filmowy.

W styczniu 1976 podpisał list protestacyjny do Komisji Nadzwyczajnej Sejmu PRL przeciwko zmianom w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej LudowejKultura 1976/03/342, Paryż 1976, s. 30., przez co trafił pod szczególny nadzór peerelowskiej cenzury, w czego efekcie m.in. wszystkie spektakle Tyma zostały zdjęte z afisza.

W latach 1983–1986 był dyrektorem Teatru Dramatycznego w Elblągu, w którym zagrał także rolę Koczkariewa w spektaklu Nikołaja Gogola Ożenek (1985; reż. Łukasz Ratajczak). Od 1987 pracował jako reżyser teatralny: wyreżyserował autorski spektakl Jaja jak berety (1987) w Teatrze Dramatycznym im. Jerzego Szaniawskiego w Wałbrzychu, w latach 1987–1994 współpracował z Teatrem Rampa, a w latach 1994–2006 – z Teatrem Powszechnym.

W 2005 ukazał się zbiór jego tekstów i rysunków pod palindromowym tytułem Mamuta tu mam. Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich i członkiem honorowym Stowarzyszenia Autorów ZAiKS.

W 2012 wystąpił podczas benefisu Kabaret – TYM i Super Team, który został zrealizowany z okazji jego 75. urodzin w ramach 49. Krajowego Festiwalu Piosenki Polskiej w Opolu. Po raz ostatni pokazał się publicznie 17 marca 2024, uczestnicząc w premierze spektaklu Ciemny grylaż (reż. Cezary Żak) w Och-Teatrze w Warszawie.

Choroba i śmierć thumb|Grób Stanisława Tyma w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie thumb|Most Tyma w Kutnie na rzece Ochni. W 2008 przeszedł operację po zdiagnozowaniu u niego nowotworu żołądka. W ostatnim miesiącach życia chorował na amyloidozę. Zmarł 6 grudnia 2024 w wieku 87 lat. Jego pogrzeb miał charakter świeckiej ceremonii. Został pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.

Życie prywatne Wedle jego własnych słów, jego praprapradziadek – Daniel Tym – był ludwisarzem królewskim, który na zamówienie Władysława IV Wazy wykonał odlew posągu Zygmunta III Wazy. Miał młodszego brata, Antoniego, który zagrał epizodyczne role w filmach Miś (1980) i Ryś (2007).

Był zaręczony z Marią Kowalczyk. Ożenił się ze scenografką Anną Kokozow (ur. 13 sierpnia 1943, zm. 4 lipca 2023), która zagrała epizodyczną rolę pasażerki samolotu w filmie Miś. Po rozwodzie związał się z Anną Nastulanką. Od 1978 mieszkał w Zakątach nad jeziorem Wigry.

Był wegetarianinem. Od dzieciństwa trenował tenisa. Interesował się astronomią, przyrodą, historią i architekturą. Opiekował się potrzebującymi zwierzętami (bywało, że w jego domu przebywało 16 psów). Był ateistą, mimo to miał sentyment do tradycji katolickiej.

Interesował się polityką. Przed wyborami parlamentarnymi w 2001 był członkiem wyborczego komitetu honorowego Unii Wolności. Został członkiem komitetu poparcia Bronisława Komorowskiego przed przyspieszonymi wyborami prezydenckimi 2010. Krytycznie oceniał działalność polityków Prawa i Sprawiedliwości, w tym rządy PiS w latach 2015–2023. Za swoje autorytety w świecie polityki uznawał Tadeusza Mazowieckiego i Władysława Bartoszewskiego, cenił także Bronisława Geremka i Jacka Kuronia.

Filmografia mały|Stanisław Tym w trakcie występu podczas trzeciego dnia Festiwalu Kabaretu w Zielonej Górze (2007) thumb|Stanisław Tym i Zofia Merle w Loży Ekspertów Festiwalu Kabaretu w Zielonej Górze (2007) mały|(Od lewej:) Dariusz Kamys, Stanisław Tym, Zofia Merle i Joanna Kołaczkowska na scenie podczas piątego dnia Festiwalu Kabaretu w Zielonej Górze (2007) mały|Stanisław Tym – odcisk dłoni i podpis w Alei Gwiazd w Międzyzdrojach 25px Filmy fabularne Rok Tytuł Reżyser Rola 1959 Cafe pod Minogą Bronisław Brok powstaniec lejący zupę 1960 Nikt nie woła Kazimierz Kutz 1961 Kwiecień Witold Lesiewicz sanitariusz 1962 Jutro premiera Janusz Morgenstern aktor 1964 Pingwin Jerzy Stefan Stawiński Osetnik 1965 Walkower Jerzy Skolimowski pracownik 1966 Bariera kelner 1967 Paryż – Warszawa bez wizy Hieronim Przybył żołnierz 1970 Rejs Marek Piwowski kaowiec Dziura w ziemi Andrzej Kondratiuk uczestnik narady 1972 Poszukiwany, poszukiwana Stanisław Bareja urzędnik 1974 Nie ma róży bez ognia Zenek 1975 Niespotykanie spokojny człowiek kapitan Tadeusz Zwoźniak 1976 Brunet wieczorową porą lakiernik Lucek (głos) Smuga cienia Andrzej Wajda kupiec Jacobus 1978 Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz Stanisław Bareja dwie role:Tadeusz Dudała;Szymek 1980 Miś dwie role:Ryszard Ochódzki;węglarz Stanisław Paluch 1981 Wojna światów – następne stulecie Piotr Szulkin cenzor 1991 Rozmowy kontrolowane Sylwester Chęciński Ryszard Ochódzki 1993 Uprowadzenie Agaty Marek Piwowski bezdomny 1999 Czy można się przysiąść Tomasz Tryzna mecenas 2003 Baśń o ludziach stąd Władysław Sikora prezes (plecy prezesa) 2004 Iniemamocni Waldemar Modestowicz Gilbert Huph (dubbing) 2007 Ryś on sam Ryszard Ochódzki 2012 Renifer Niko ratuje brata Dariusz Błażejewski renifer Tobiasz (dubbing) 2021 Miasto Marcin Sauter Pijak (ostatnia rola) 25px Seriale telewizyjne 1970 Przygody psa Cywila Krzysztof Szmagier zbieg (odc.5) 1975 40-latek Jerzy Gruza Stasiek (odc.4-6) 1993 40-latek. 20 lat później ekspert (odc.3-4,6) 1994 Bank nie z tej ziemi Waldemar Dziki mężczyzna 1995 Z pianką czy bez Sylwester Chęciński;Grzegorz Warchoł Arden (odc.2-3) 2008–2009 Tylko miłość różni Sztern, ojciec Doroty i Sylwii 2008 Niania Jerzy Bogajewicz Czesław (odc.98, 107, 109) 2010 Spadkobiercy Dariusz Kamys pastor Bishop 2013 Lekarze Marcin Wrona Walery (odc.25)

Reżyseria 1998: Rozmowy przy wycinaniu lasu 2007: Ryś

Scenarzysta 1976: Brunet wieczorową porą (pod pseudonimem Andrzej Kill) 1978: Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz? 1980: Ciemny grylaż (utwór sceniczny, wspólnie z Jerzym Dobrowolskim) 1981: Miś 1991: Rozmowy kontrolowane 1998: Rozmowy przy wycinaniu lasu 2007: Ryś

Nagrody i odznaczenia 1969 – Nagroda na 5. Łódzkich Spotkaniach Teatralnych za sztukę Kochany panie Ionesco! 1992 – Nagroda na 17. FPFF w Gdańsku za scenariusz filmu Rozmowy kontrolowane 1998 – Odciśnięcie dłoni na 3. Festiwalu Gwiazd w Międzyzdrojach odcisnął dłoń na Promenadzie Gwiazd 1998 – Nagroda Kisiela dla najlepszego publicysty 1999 – Nagroda Eryk ’98 – za nowatorskie ujęcie tradycyjnej formuły szopki satyrycznej w przedstawieniu Szopka Tyma z Brodą (Teatr Powszechny i dziennik „Rzeczpospolita”) 2001 – I Nagroda na gdańskim Festiwalu Dobrego Humoru za program rozrywkowy „Jujka wg Tyma” 2002 – Nagroda Pegaz, przyznawana przez program telewizyjny „Pegaz” za „poczucie humoru i przenikliwość umysłu” 2004 – Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski 2005 – Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” 2005 – Nagroda za całokształt twórczości na Festiwalu Dobrego Humoru w Gdańsku 2007 – Nagroda Honorowa 14. Ogólnopolskiego Festiwalu Sztuki Filmowej „Prowincjonalia” we Wrześni 2007 – Nagroda Honorowa Specjalny Miś na 5. Festiwalu Filmów Komediowych i Niezależnych „Barejada” w Jeleniej Górze, za kontynuację dzieła Stanisława Barei 2009 – Odznaka Honorowa ZAiKS-u 2010 – Mistrz Mowy Polskiej (wraz z Arturem Andrusem, Jerzym Trelą, Ryszardem Kaczorowskim i Beatą Tadlą) 2017 – nagroda specjalna ZAiKS-u 2018 – nagroda specjalna i członkostwo honorowe ZAiKS-u 2021 – Nagroda 100-lecia ZAiKS-u 2022 – Medal Wolności Słowa Fundacji Grand Press

Upamiętnienie Od 2015 roku, z inicjatywy Renaty Kaznowskiej, w Warszawie ma miejsce Bieg im. Stanisława Tyma, polegający na pokonaniu 793 stopni i dotarcie na 30 piętro Pałacu Kultury i Nauki. Jest to nawiązanie do sceny z filmu Miś, w którym Ryszard Ochódzki (grany przez Tyma) pokonuje tę trasę. Główną nagrodą w Biegu jest Puchar Prezydenta Miasta Stołecznego Warszawy.

Imię Stanisława Tyma nosi jeden z mostów w Kutnie, znajdujący się na ulicy Stanisława Barei. Z okazji 14 Majówki z Bareją, w dniu 1 maja 2025 roku wstęgę przecięli wiceprezydent Kutna Zbigniew Wdowiak oraz aktorka Krystyna Tkacz.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

[dostęp 2026-01-12].

Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii