thumb|Fabryka Izraela Poznańskiego, ok. 1895 thumb|Pałac Izraela Poznańskiego(grudzień 2005) mały|Mauzoleum Izraela Poznańskiego na cmentarzu żydowskim w Łodzi Izrael Kalmanowicz Poznański, jid. ישראל פאזנאנסקי (ur. 25 sierpnia 1833 w Aleksandrowie Łódzkim, zm. 29 kwietnia 1900 w Łodzi) – żydowski fabrykant i przedsiębiorca, zaliczany razem z Ludwikiem Geyerem i Karolem Scheiblerem do trzech łódzkich „Królów Bawełny”.

Życiorys Lata młodości Był wnukiem kramarza Izaaka z miasta Kowala na Kujawach i najmłodszym synem kupca Kalmana (któremu nadano nazwisko Poznański) oraz Małki z Lubińskich. W 1825 roku 40-letni Kalman Poznański z żoną, dziećmi, parobkiem i służącą osiedlili się w Aleksandrowie Łódzkim. W rok po urodzeniu się Izraela (1834) rodzina Poznańskich, jako dość zamożna, przeniosła się z Aleksandrowa Łódzkiego do Łodzi, gdzie ojciec nabył prawo handlu towarami łokciowymi, czyli tkaninami bawełnianymi i tkaninami lnianymi, oraz zbudował pierwszą piętrową kamienicę na Starym Mieście – prowadził tam także kram z tkaninami i artykułami korzennymi.

W Łodzi Izrael Poznański skończył szkołę elementarną i tzw. progimnazjum. Przyszły multimilioner fachu przedsiębiorcy uczył się od podstaw. W wieku kilkunastu lat zbierał stare materiały, jeżdżąc rozklekotanym wózkiem, ciągniętym przez zabiedzonego konia (później niechętni bogaczowi twierdzili, że nie miał wówczas konia, a do wózka zaprzęgał psy). W wieku siedemnastu lat (1851) ożenił się z Leonią Hertz, córką Mojżesza Hertza, zamożnego kupca z Warszawy. W intercyzie Izrael został przedstawiony jako „majster profesji tkackiej” wnoszący do małżeństwa manufakturę wartą 500 rubli. Żona Leonia wniosła mu w posagu sklep handlujący towarami łokciowymi w Warszawie.

Początek kariery W grudniu 1852 Izrael Poznański przejął od ojca zarząd rodzinnej firmy kupieckiej. Później systematycznie poszerzał działalność: w 1859 jego zakład produkował materiały warte 6 tys. rubli, a w 1868 – 23 tys. rubli. W 1871 rozpoczął, trwające do 1892, skupowanie działek przy ul. Ogrodowej 17–23, na których zamierzał postawić kompleks przemysłowy. W 1872 powstał tu pierwszy obiekt fabryczny – tkalnia mechaniczna o dużej wydajności (200 krosien mechanicznych).

Rozwój przedsiębiorstwa W kolejnych latach nastąpiła szybka rozbudowa zakładów, która objęła: 1874/1875 – powiększenie tkalni, budowę bielnika i wykończalni; 1877 – budowę olbrzymiego gmachu przędzalni; 1878 – własne warsztaty mechaniczne; 1880 – szpital fabryczny (Szpital Św. Józefa, obecnie im. Radlińskiego) przy ul. Drewnowskiej 75; 1885–1890 – „Szpital Starozakonnych”, obecnie Klinika Endokrynologii Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego nr 2 Uniwersytetu Medycznego w Łodzi przy ul. Sterlinga 1/3; 1887 – farbiarnię, wykończalnię i centralną kotłownię; 1890, 1895 – kolejne tkalnie; 1893 – odlewnię żeliwa; 1895–1897 – wielkie magazyny bawełny przy Starym Cmentarzu.

29 października 1889 firma została przekształcona w spółkę akcyjną, podobnie jak inne łódzkie przedsiębiorstwa bawełniane. Oficjalna nazwa zakładów brzmiała: „Towarzystwo Akcyjne Wyrobów Bawełnianych I. K. Poznańskiego w Łodzi”. Rozrastające się zakłady Poznańskiego zatrudniały z biegiem lat coraz więcej pracowników: w 1865 – 70 robotników, w 1879 – 426 robotników, w 1906 przeciętny stan zatrudnienia wynosił 6800 ludzi.

W 1883 roku w fabryce Poznańskiego wybuchł strajk na tle pogarszających się warunków pracy. Dniówka trwała wówczas 16 godzin, od 5 rano do 9 wieczorem, a dodatkowo Izrael Poznański wprowadził nakaz pracy w dni świąteczne. Miało to obowiązywać od 15 sierpnia, czyli począwszy od święta Matki Boskiej Zielnej. Złamanie nakazu kosztowało pracownika do 3 rubli. Protestujących spacyfikowała policja i sotnia kozaków, z fabryki usunięto 50 osób. W lutym 1884 Poznański ukarał finansowo robotników, którzy protestowali przeciwko pracy w święto Matki Boskiej Gromnicznej. Jednego z robotników uderzył. W 1891 pełnomocnik inspektora fabrycznego meldował, że w fabryce Poznańskiego płaci się relatywnie najmniej w Łodzi, a kary spotykające tkaczy są najwyższe. W czasie buntu łódzkiego w 1892 w biurze fabryki Poznańskiego mieściło się tymczasowe biuro śledcze, gdzie poniżano i bito strajkujących pracowników, by następnie bez udowodnienia winy usunąć ich z fabryki.

W 1884 Izrael Poznański nabył dobra Nieznanowice w ówczesnym powiecie włoszczowskim. Wybudował tam fabrykę krochmalu dla potrzeb własnych zakładów w Łodzi. Zatrudniała ona 140 robotników. Wzniósł ponadto dwukondygnacyjny pałac wzorowany na klasycystycznych rezydencjach. Latem 1889 pożar strawił fabrykę doszczętnie, a straty w nieubezpieczonym majątku ruchomym oszacowano na 60 000 rubli. W 1910 pałac i resztę nieznanowickiego majątku Poznańscy sprzedali rodzinie Karskich.

Izrael Poznański zmarł 29 kwietnia 1900 i dwa dni później został pochowany w grobowcu rodzinnym na nowym cmentarzu żydowskim w Łodzi. W roku śmierci jego majątek wynosił 11 mln rubli. I wojna światowa przyniosła przedsiębiorstwu Poznańskiego duże straty. Kolejne pokolenia zarządzały firmą do lat 30. XX wieku, kiedy zadłużone przedsiębiorstwo przejęła Banca Commerciale Italiana.

Działalność charytatywna W życiorysie Poznańskiego zaobserwować można wyraźną przemianę: początkowo znany był jako bezwzględny pracodawca, niedbający o bezpieczeństwo pracowników. W jego fabrykach dochodziło do licznych wypadków kończących się kalectwem lub śmiercią. Jednak pod koniec swojego życia niespodzianie zaangażował się w działalność charytatywną, budował sierocińce, szkoły dla biednych i szpitale. Był m.in. fundatorem ikonostasu w budowanej katedrze prawosławnej. W październiku 1884, za gorliwość okazaną przy dziele budowy cerkwi św. Aleksandra Newskiego w Łodzi przy ul. Widzewskiej (obecnie ul. Kilińskiego 56), Izrael Poznański został odznaczony Orderem Świętego Stanisława III klasy. W marcu 1895 otrzymał Order Świętej Anny III klasy. W 1891 ufundował terakotową posadzkę budowanego na pl. Kościelnym w Łodzi kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, wykonaną przez niemiecką firmę Villeroy & Boch z Mettlach. W połowie lat 90. XIX w. sfinansował ponadto ⅓ kosztu budowy dużych organów w tymże kościele. 18 lutego 1895 przekazał notarialnie 100 000 rubli na rzecz przekształcenia łódzkiej Wyższej Szkoły Rzemieślniczej w szkołę techniczną. W latach 1899–1900 był prezesem Łódzkiego Żydowskiego Towarzystwa Dobroczynności, które było m.in. jego inicjatywąWiesław Puś, Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793-1914, Łódź 1998, s. 180..

Życie prywatne Poznański miał z żoną Leonią siedmioro dzieci: czterech synów – Ignacego, Hermana, Karola i Maurycego; trzy córki – Annę (Ajdlę, późniejszą żonę Jakuba Hertza), Joannę Natalię (późniejszą żonę Zygmunta Lewińskiego) i Felicję (Fajgę, zmarłą w niemowlęctwie).

Izrael Poznański w kulturze Na postaci Izraela Poznańskiego częściowo wzorowany jest Maks Aszkenazy z powieści Bracia Aszkenazy Israela Joszuy Singera oraz Szaja Mendelsohn z Ziemi obiecanej Władysława Reymonta. W maju 2016 Teatr Wielki w Łodzi ogłosił konkurs na napisanie opery o Izraelu Poznańskim pt. Człowiek z Manufaktury do libretta Małgorzaty Sikorskiej-Miszczuk. 5 stycznia 2017 odbyło się pierwsze publiczne wykonanie fragmentów konkursowych opery. Zwycięzcą konkursu został Rafał Janiak. Światowa prapremiera jego dzieła, planowana pierwotnie na listopad 2018, odbyła się 2 lutego 2019.

Galeria

Zobacz też Pałac Izraela Poznańskiego Centrum Handlowe Manufaktura

Uwagi

Przypisy Akt urodzenia I. Poznańskiego, Arch. Państwowe w Łodzi, zesp. Akta stanu cywilnego gminy żydowskiej w Aleksandrowie, sygn. 8; por. skan tegoż.

Tekst ukazał się pod tytułem Powrót do ziemi obiecanej w tygodniku „Polityka” nr 43 (2779) z dn. 23 października 2010, s. 111.

Bibliografia Akt urodzenia I. Poznańskiego, [w:] Archiwum Państwowe w Łodzi, zespół „Akta stanu cywilnego gminy żydowskiej w Aleksandrowie”, sygn. 8.

Linki zewnętrzne Historia imperium Izraela Poznańskiego w pigułce

Izrael Kategoria:Polscy przedsiębiorcy XIX wieku Kategoria:Polscy filantropi (Królestwo Kongresowe) Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Świętego Stanisława (Imperium Rosyjskie) Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Świętej Anny Kategoria:Polscy Żydzi Kategoria:Ludzie urodzeni w Aleksandrowie Łódzkim Kategoria:Łódzcy fabrykanci Kategoria:Pochowani na nowym cmentarzu żydowskim w Łodzi Kategoria:Urodzeni w 1833 Kategoria:Zmarli w 1900 Kategoria:Pracownicy fabryki Izraela Poznańskiego w Łodzi