alt=Rzeźba przedstawiająca pana w stroju oficjalnym, o niskim wzroście, z jajowatą głową i zadbanym wąsem. Mężczyzna stoi, obie ręce trzyma na brzuchu.|mały|Rzeźba w Ellezelles przedstawiająca Herkulesa Poirota, głównego bohatera wielu książek Agathy Christie Powieść detektywistyczna – odmiana gatunkowa powieści kryminalnej, w której kluczową postacią jest detektyw. Tematyką powieści detektywistycznej jest śledztwo, zmierzające do wykrycia sprawcy zbrodni opisanej na początku utworu. Popełnienie morderstwa w toku akcji powieści stanowi warunek konieczny, co odróżnia powieść detektywistyczną od kryminalnej.
Prekursorzy Za prekursora gatunku uważa się Edgara Allana Poego, autora Zabójstwa przy Rue Morgue. Bohater tej noweli, detektyw, wypowiada znamienne słowa: „Śledztwo będzie dla nas rozrywką”. Zdanie to można uznać za najkrótszą definicję powieści detektywistycznej.
Narodziny powieści detektywistycznej Powieść detektywistyczna to odmiana relatywnie nowa, jej początki sięgają końca XVIII wieku i początku wieku XIX. Wtedy też uchodziła za twórczość rozrywkową i określana była mianem literatury „groszowej”, „wagonowej” lub „kioskowej”. W tamtym okresie cieszyła się ogromną popularnością w Europie i w Ameryce. W Europie powieść detektywistyczna ma swoje korzenie w Wielkiej Brytanii i Francji. Prekursorem gatunku jest Edgar Allan Poe. W późniejszych latach powieści detektywistyczne tworzyli Arthur Conan Doyle oraz brytyjscy pisarze Złotego Wieku (okresu świetności powieści detektywistycznej z dominacją elementów zagadki w drugiej dekadzie XX wieku). Przemiany konwencji powieści detektywistycznej w I poł. XX wieku widoczne były także za sprawą amerykańskiego nurtu hard-boiled fiction. Nowy typ podgatunku literackiego zakładał walkę dobra ze złem w myśl sentencji "cel uświęca środki", a postać detektywa kreowano na pozytywnego bohatera.
Badacz literatury i krytyk Julian Symons uznaje, że pojęcie literatury detektywistycznej powstało przed zdefiniowaniem wyznaczników literatury kryminalnej. Stanowi przy tym podstawy późniejszych amerykańskich powieści kryminalnych z XX wieku. Za twórczość wpisującą się w kanon kryminałów krytyk uznaje utwory literackie o zbrodni, a granica między kryminałem, a powieścią detektywistyczną dotyczy postrzegania zbrodni jako tła powieści lub wątku nadrzędnego. Według Dennisa Portera powieść dedektywistyczna nie posiada wymiaru sakralnego, a kwestie etyczne (problem grzechu i kary oraz sensu ludzkiego istnienia) nie są tak istotne jak w powieści kryminalnejEwa Mrowczyk-Hearfield, Badania literatury kryminalnej : propozycja, „Teksty Drugie : teoria literatury, krytyka, interpretacja”, 6 (54), Instytut Badan Literackich PAN, 1998, s. 91-93 [dostęp 2020-12-25]. Wątek narracji porusza Tadeusz Żabski; według badacza w powieści detektywistycznej występuje narracja linearno-powrotna, o czym świadczy odkrywanie przez bohatera kolejnych zdarzeń z przeszłości. Główną metodą postępowania w śledztwie jest dedukcja, a świat przedstawiony odwzorowuje realizm dostępnego w danym czasie aparatu policyjnego i technik kryminalistycznychTadeusz Żabski, Słownik literatury popularnej, Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, 1997, s. 320. Wzmianek o śladach gatunku można doszukiwać się jeszcze wcześniej niż u Edgara Allana Poego. Badacz literatury Fereydoon Hoveyda odnajduje pewne poszlaki w pradawnych legendach beduińskich, starożytnej Grecji czy wielkich dziełach takich jak Księga tysiąca i jednej nocy, w micie o Edypie Sofoklesa lub w Hamlecie SzekspiraF. Hoveyda, Historia de la novela policiaca, Madrit: Alianza Editorial (El libro de bolsillo), 1967, op. cit., p. 15-16..
Pierwsze dzieła i publikacje W wieku XVIII powstawały dzieła, które charakteryzowały się typowymi dla powieści detektywistycznej elementami. Przykładem takiego utworu jest m.in. kronika zbrodni The Newgate Calendar (ang. The Malefactor’s Register) opowiadająca o kryminalistach z więzienia Newgate i ich losach. Historie skazańców były w dużej mierze prawdziwe, jako że przy ich powstawaniu bazowano na oficjalnych raportach londyńskiego Trybunału, a cel publikowania tych opowiadań był czysto edukacyjny. Wraz z rosnącym zainteresowaniem powieściami kryminalnymi, zaczęto również publikować biografie kryminalistów. Oprócz Wielkiej Brytanii kolejnym państwem gdzie zaczęto wydawać podobne opowiadania była Francja. Znani, francuscy detektywi to między innymi L. Madrain, P. Coignard czy Eugène François Vidocq, sławny kryminalista, który został detektywem. Dzięki osobie Vidocqa, postać detektywa pojawia się już w XIX-wiecznej literaturze beletrystycznej. W 1828 roku Francuz opublikował swoje wspomnienia, w których opisał świat przestępczy i perypetie kryminalistów, co spotkało się z zainteresowaniem czytelników i stało się inspiracją dla takich pisarzy jak Charles Dickens, Honoré de Balzac, czy Edgar Allan PoeGonzález-Cascos Jiménez E., La conversión gramatical en la Obra de Raymond Chandler, Alicante: Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes, 2002, p.2.. Odmiana powieści detektywistycznej jest dziś znana głównie dzięki twórczości Agathy Christie.
Powstawanie gatunku Edgar Allan Poe współcześnie postrzegany jest przez krytyków jako prekursor powieści detektywistycznej. Dzieła francuskie, w tym te Vidocqa, zainspirowały go do napisania trzech krótkich nowel o charakterze kryminalnym: Zabójstwo przy Rue Morgue (1841), Tajemnica Marii Roget (1842), Skradziony list (1844). Akcja opowiadań Poego rozgrywa się w Paryżu, bohaterem opowiadań jest francuski obywatel. Te trzy opowiadania Poego otworzyły powieści detektywistycznej drogę do sukcesu, a dzięki ich publikacji można było wyodrębnić model, schemat tego typu powieści i wskazać typowe dla niej elementy: zagadkowa zbrodnia, wnikliwe i racjonalne śledztwo, rozwiązanie zagadki, obecność detektywa, którego dokładne poszukiwania prowadzą do zakończenia śledztwa. Trylogia Edgara Allana Poego okazała się być esencją tego typu gatunku; zagadka zbrodni może być rozwiązana tylko wtedy, gdy detektyw przeprowadzi racjonalne i logiczne śledztwoCerqueiro, D. Sobre la novela policíaca. Ángulo Recto: Revista de estudios sobre la ciudad como espacio plural, 2(1), 2010, p. 2.
Nie tylko Poe wprowadził do światowej literatury postać słynnego detektywa; brytyjski pisarz sir Arthur Conan Doyle stworzył postać prywatnego detektywa, który za pomocą metody dedukcyjnej rozwiązywał najtrudniejsze sprawy. W 1887 roku Conan Doyle opublikował pierwszą z serii powieść, Studium w szkarłacie, opowiadającą o przygodach Sherlocka Holmesa i doktora Johna Watsona. Do rozwoju gatunku znacząco przyczyniła się także brytyjska autorka Agatha Christie i stworzona przez nią postać Herkulesa Poirota, którego po raz pierwszy przedstawia w powieści Tajemnicza historia w Styles (1921). Inni znani autorzy zajmujący się tworzeniem powieści detektywistycznych to między innymi amerykański pisarz Dashiell Hammett, autor powieści kryminalnych z bohaterem Samem Spade’em, czy Raymond Chandler, który stworzył postać Philipa Marlowe’a, prywatnego detektywa rozwiązującego kryminalne zagadki Los Angeles. Pomimo braku kontynuacji przygód detektywistycznych Spade’a, stał się on bardzo ważną postacią gatunku, jakim jest powieść detektywistyczna. Dzieło Hammeta Sokół maltański (1930) stało się niezwykłe popularne na całym świecie, co przyczyniło się do ekranizacji odmiany czarnego kryminału w 1941 roku. Prócz Amerykanów, ważnym autorem jest też Georges Simenon, który stworzył serię detektywistyczną o komisarzu Maigrecie. Cykl składa się z 75 powieści i 28 opowiadań, napisanych pomiędzy 1929–1972.
Holenderski pisarz Robert van Gulik, przetłumaczył na język angielski XVIII-wieczny anonimowy manuskrypt chiński i w oparciu o jego treść, opublikował w 1949 roku powieść detektywistyczną pod tytułem Dee Goong An (ang. Celebrated Cases of Judge Dee). Główny bohater-sędzia przeprowadzający śledztwo to pierwowzór klasycznego detektywa, starającego się rozwiązać zagadkę zbrodni. W tym celu posługuje się wszelkimi dostępnymi środkami. Autor „usprawnił" w powieści znane z wcześniejszych wieków techniki detektywistyczne. Przez kolejne dwadzieścia lat publikował coraz to nowsze przygody sędziego Di. Ostatecznie seria o detektywie liczy szesnaście tomów. Sędzia Di stanowi azjatycki odpowiednik powieści C. Auguste Dupina, Sherlocka Holmesa czy Herkulesa PoirotaF. Hoveyda, Historia de la novela policiaca, Madrit: Alianza Editorial (El libro de bolsillo), 1967, p. 11.. Współczesną odmianę powieści detektywistycznej cechuje konwencja naturalności, spontaniczności. Ważnym elementem jest wzmonienie „normalnej” reakcji czytelnika, nawet w momencie konfrontacji z nierealnymi zdarzeniami czy zjawiskami. Przykładem może być wypowiedź z Nocy w Bibliotece Agathy Christie; „w powieściach trupy leżą zawsze w bibliotece"M. Kraska, Zbrodnia w bibliotece albo Śledztwo w sprawie lektury: casus powieści detektywistycznej. Literatura i Kultura Popularna (19), 2014, s. 97-98..
Główne szkoły W XIX-wiecznej Europie powstały dwie główne szkoły: francuska, do której należeli słynni pisarze tacy jak Émile Gaboriau, Maurice Leblanc, Pierre Souvestre, Pierre Boileau, Thomas Narcejac i Belg Georges Simenon, oraz anglosaska, do której przynależeli Arthur Conan Doyle, Agatha Christie czy Gilbert Keith ChestertonG. Herrera, J. José, El Canon de la novela negra y policíaca, Tejuelo: 2008, pp. 59-60.
Krytyka Większa część powieści detektywistycznych uznawana jest za literaturę drugiej kategorii z powodu licznych sprzeczności w fabule oraz stosowania technik perswazyjnych, narzucjących czytelnikowi styl percepcji czy tok rozumowaniaStanisław Barańczak, Poetyka polskiej powieści kryminalnej, s.80, „Teksty: teoria literatury, krytyka, interpretacja nr 6 (12)”, 1973.. Istnieją jednak dzieła, które zostały docenione przez krytyków literackich za swoją perfekcyjną strukturę, narrację czy mistrzowski rozwój napięcia i intrygi. Autorzy tacy jak Graham Greene, Alain Robbe-Grillet, Adolfo Bioy Casares czy Jorge Luis Borges posłużyli się narracyjnymi technikami powieści kryminalnej w niektórych ze swoich dzieł.
Efekt pseudokryminalny Rozwój powieści kryminalnych i liczne modyfikacje w obrębie charakterystyki i tendencji spowodowały, że nie tylko autorzy powieści, ale i osoby w jakimś stopniu związane ze środowiskiem literackim, zaczęły wykorzystywać elementy „kryminalne” w swoich utworach. Doprowadziło to do powstania efektu pseudokryminalnego. Dlatego też dzieła, w których pojawiały się błędnie interpretowane elementy świata przedstawionego, w rzeczywistości nie mogły zostać nazwane powieściami kryminalnymi czy detektywistycznymi. W świecie literackim pojawiła się ogromna liczba różnego rodzaju powieści, opowiadań czy nowel, których fabuła traktowała elementy kryminalne jako wątki poboczne. Autorzy, którzy zastosowali w dziełach elementy pseudokryminalne to m.in. Roberto Bolaño, Ricardo Piglia lub Guillermo FadanelliN. Pluta, La sombra del crimen : de la influencia del género criminal en la narrativa hispanoamericana del cruce de los milenios, Kraków: Wydawnictwo Naukowe UP, 2012, , OCLC 827724574.
Cechy gatunku thumb|Sherlock Holmes i doktor Watson, ilustracja z Sidney Paget, która została wyróżniona w magazynie The Strand Magazine, wrzesień 1893 roku Świat przedstawiony