Sosnówka, sikora sosnówka (Periparus ater) – gatunek małego ptaka z rodziny sikor (Paridae), zamieszkującego Eurazję i północno-zachodnią Afrykę. Nie jest zagrożony.
Występowanie Zamieszkuje prawie całą Europę, północno-zachodnią Afrykę oraz północne i centralne obszary leśnej strefy Azji aż po wybrzeże Pacyfiku oraz wyspy w jego zachodniej części. Bardziej na południe występują izolowane tereny lęgowe w borach iglastych położonych w wysokich górach – są to prawdopodobnie pozostałości po ostatnim okresie lodowcowym. Obecnie tamtejsze populacje zwiększają osobniki wędrujące tu z północy. Gnieżdżące się tam sikory sosnówki mogą czasami migrować masowo na zimę w kierunku południowym. Częściowo osiadły, w zimie zwłaszcza ptaki z północnych populacji podejmują niedalekie wędrówki i koczują (przyloty od marca do maja i odloty od września do października). Migrują na Półwysep Pirenejski i nad basen Morza Śródziemnego. Po drodze czeka na nie wprawdzie wiele zagrożeń, ale na zimowiskach łatwiej jest o pokarm. Jednak większość osobników zachodniej i środkowej Europy pozostaje na terenach lęgowych. Większość z nich cierpi z powodu zimna i zwłaszcza braku pokarmu, który muszą zbierać w ciągu krótkich dni, aby przetrwać długie zimowe noce. Wprowadzanie świerkowych monokultur na niziny i pogórza sprawiło, że znacznie powiększył się obszar występowania tego gatunku, szczególnie w zachodniej i środkowej Europie.
W Polsce (podgatunek nominatywny P. ater ater) jest licznym ptakiem lęgowym w górach (lęgi do wysokości 1500 m n.p.m.) i na północy (Pomorze, Mazury, Podlasie), w pozostałej części kraju nieliczny. Najmniejsza z sikor występujących w całej Polsce również zimą. Co kilka lat notuje się w kraju zimą zwiększoną liczbę osobników.
Podgatunki thumb|250px|Przypuszczalnie irlandzka sosnówka P. a. hibernicus z żółtawymi policzkami i piersią Wyróżnia się następujące podgatunki, zamieszkujące odpowiednio: P. ater britannicus (Sharpe & Dresser, 1871) – sosnówka brytyjska – Wielka Brytania i północno-wschodnia Irlandia. P. ater hibernicus (W. Ingram, 1910) – Irlandia (oprócz części północno-wschodniej). P. ater ater (Linnaeus, 1758) – sosnówka, sosnówka zwyczajna – północna, środkowa i wschodnia Europa przez Syberię aż do Pacyfiku i Sachalinu, Azja Mniejsza, północno-wschodnia Syria i Liban; obejmuje proponowane taksony abietum, rossosibiricus i amurensis. P. ater vieirae (Nicholson, 1906) – Półwysep Iberyjski. P. ater sardus (O. Kleinschmidt, 1903) – Sardynia i Korsyka. P. ater atlas (Meade-Waldo, 1901) – Maroko (w okolicach gór Atlas). P. ater ledouci (Malherbe, 1845) – sosnówka afrykańska – północna Algieria i północno-zachodnia Tunezja. P. ater cypriotes (Guillemard, 1888) – sosnówka rdzawa – Cypr. P. ater moltchanovi (Menzbier, 1903) – południowy Półwysep Krymski. P. ater michalowskii (Bogdanov, 1879) – Kaukaz (z wyłączeniem części południowo-zachodniej) oraz środkowe i wschodnie Zakaukazie. P. ater derjugini Zarudny & Loudon, 1903 – północno-wschodnia Turcja do południowo-zachodniego Kaukazu. P. ater eckodedicatus (J. Martens, Tietze & Sun, 2006) – zachodnie Chiny. P. ater phaeonotus (Blanford, 1873) – sosnówka cynamonowa – południowo-wschodni Azerbejdżan, północny Iran, południowo-zachodni Turkmenistan, zimą prawdopodobnie także południowo-zachodni Iran; obejmuje proponowane taksony gaddi i chorassanicus. P. ater rufipectus (Severtsov, 1873) – południowo-wschodni Kazachstan i Kirgistan do północno-zachodnich Chin. P. ater martensi (Eck, 1998) – dolina rzeki Kali Gandaki (środkowy Nepal). P. ater melanolophus (Vigors, 1831) – sosnówka rdzawoboczna – wschodni Afganistan i północno-zachodni Pakistan do północno-zachodnich Himalajów. Jest uważany przez niektórych ornitologów za oddzielny gatunek. W ostatnich latach jednak stwierdzono przy pomocy genetycznych i morfologicznych badań, że jest podgatunkiem P. ater, który mimo dość odmiennego ubarwienia jest najbardziej spokrewniony z podgatunkami: P. ater martensi i południową odmianą P. ater aemodius. P. ater aemodius (Blyth, 1845) – sosnówka himalajska – wschodnie Himalaje do północnej Mjanmy. P. ater pekinensis (J. Verreaux, 1868) – wschodnio-środkowe Chiny. P. ater insularis (Hellmayr, 1902) – południowe Wyspy Kurylskie i Japonia. P. ater kuatunensis (La Touche, 1923) – południowo-wschodnie Chiny. P. ater ptilosus (Ogilvie-Grant, 1912) – sosnówka tajwańska – Tajwan.
Charakterystyka Wygląd zewnętrzny Drobny ptak o krępej sylwetce i dużej głowie. Obie płcie ubarwione jednakowo. Głowa i gardło czarne z białymi policzkami i plamą na karku i potylicy. Upierzenie na brzuchu od białego do jasnobeżowego (nie ma tu czarnej pręgi jak u bogatki ani żółtawych odcieni). Wierzch ciała, skrzydła i ogon szaroniebieskie (u podgatunków: nominatywnego P. ater ater, P. ater isularis i P. ater rufipectus) lub oliwkowozielone (u podgatunków P. ater britannicus i P. ater abietum). Na skrzydłach dwa białe paski (utworzone z białych zakończeń pokryw skrzydłowych), które są bardziej wyraziste niż u innych sikor. Pomagają one w oznaczeniu ptaka z większej odległości. Dziób cienki, czarny, nogi ołowianoszare. Młode w szacie juwenalnej podobne do dorosłych, ale z mniej wyraźnym rysunkiem. Podobna do bogatki, lecz mniejsza i bledsza. Charakterystycznymi cechami odróżniającymi są: brak czarnego paska na brzuchu oraz podłużna biała plama na karku, która wraz z białymi policzkami tworzy trzy „okienka”.
Zachowanie thumb|250px|Sosnówki zimą odwiedzają karmniki w pobliżu ludzkich siedzib Bardzo ruchliwa i zwinna, żerując często zwiesza się z gałązek głową w dół. Przebywa głównie w koronach drzew. Nie kryje się przed człowiekiem. To ptak towarzyski, bo poza okresem lęgowym tworzy stada, których liczebność dochodzi do kilkudziesięciu osobników, a w czasie migracji nawet kilku tysięcy. Zimą w Polsce można ją spotkać w stadach mieszanych, które tworzy z innymi sikorami, pełzaczami, kowalikami, mysikrólikami i dzięciołami. Ptaki razem szukają pokarmu i ostrzegają się nawzajem przed drapieżnikami. Głównym naturalnym wrogiem sosnówek są sóweczki – kiedy je zauważą, od razu alarmują o ich obecności.
Rozmiary długość ciała: 10–11,5 cm długość ogona: 4–5 cm rozpiętość skrzydeł: 17–21 cm masa ciała: 7,5–12 g
Głos mały|250px|Śpiew sosnówki nagrany w Rosji Wabi m.in. wysokim, cienkim, krótkim „si-si-si” (podobne w brzmieniu do mysikrólika), a zaniepokojenie wyraża smętnym, nosowym, niewyraźnym „tiiju”. Głos czysty i miękki, bez dźwięków trzeszczących takich jak u bogatki. Śpiew to głośne, rytmiczne, jasno brzmiące i monotonne „wici-wici-wici”, nieco podobne do śpiewu bogatki, ale zawsze dwusylabowe, płynnie połączone i szybsze. Często śpiewa siedząc na wierzchołku drzewa. Melodia sosnówki rozlega się wśród świerczyn od jesieni do początku lata. Ptaki milkną w trakcie niesprzyjającej zimowej pogody. Niektóre strofy piosenki przypominają wykonanie bogatki, choć sosnówka wykonuje je szybciej i głośniej.
Długość życia Zwykle ok. 2 lat. Potwierdzony rekord długości życia to 9 lat i 5 miesięcy.
Środowisko Związana z drzewami iglastymi, głównie świerkiem. Preferuje głębsze partie starych, zwartych borów świerkowych i jodłowych (tu jest to najliczniejsza sikora), zwłaszcza rosnące w wyższych położeniach górskich lub na suchych stanowiskach, ale też lasy mieszane z tymi drzewami. W górach spotykana tylko w lasach regla górnego. Wbrew nazwie, lasy sosnowe zamieszkuje rzadko i nielicznie. Występuje też w ogrodach lub na cmentarzach z wysokimi świerkami. Spotykana również w lasach liściastych z domieszką drzew iglastych. W przeciwieństwie do bogatki i modraszki omija parki i drzewostany liściaste. Brytyjski podgatunek P. ater britannicus zamieszkuje również lasy liściaste i parki.
Pożywienie thumb|left|Sosnówki żerują głównie na cienkich gałązkach drzew iglastych Żywi się owadami żyjącymi na drzewach iglastych, poczwarkami, imago, ich gąsienicami i jajeczkami, a także muchówkami, mszycami, rośliniarkami. Zbiera je z gałązek drzew oraz z igieł. Zjada również pająki i inne bezkręgowce. W okresie zimowym zjada nasiona świerka, a także sosen, limb, buka i jodeł. W „latach nasiennych” – okresach urodzaju nasion świerka – robi zapasy pożywienia, ukrywając je w spękaniach kory i pomiędzy igliwiem.
Dla przebywających zimą na terenach lęgowych ptaków zima to trudny okres. Najgorzej znoszą go przy grubej pokrywie śnieżnej, która może zalegać na gałęziach, w czasie szronu i szadzi. W takim przypadku sikory nie mogą dostać się do korowiny i igliwia, gdzie ukrywają się stadia spoczynkowe owadów. Często w tym okresie szukają nasion na ziemi lub odwiedzają karmniki. Ptak gromadzi zapasy na zimę od początku okresu lęgowego poprzez wciskanie owadów i nasion w zakamarki kory, pomiędzy igły lub w ziemię.
Pomiędzy gałęźmi i igłami w koronach drzew iglastych wykazują bardzo dużą ruchliwość i zwinność. Często sosnówki można zobaczyć, jak zwieszają się na zakończeniach pędów, stale szukając pomiędzy poszczególnymi igłami smakowitych kąsków, np. wydłubując nasiona z szyszek. Rzadziej spotykana na żerowaniu na pniu czy grubych gałęziach.
Sikora sosnówka konkuruje o pokarm z innymi gatunkami sikor, zwłaszcza z czubatką i czarnogłówką. Ze względu na małą masę i wyspecjalizowaną budowę dzioba jest w stanie lepiej korzystać z zasobów pokarmowych znajdujących się na najcieńszych, zewnętrznych gałązkach iglastych drzew. Pozostałe sikory żerują wewnątrz koron drzew, na grubszych gałęziach i pniach. W ten sposób sikory dzielą drzewo na strefy, w których najchętniej zdobywają pożywienie i unikają jego podbierania. Gdy w danym miejscu brakuje danego gatunku sikory, to inny zajmuje zwolniony obszar żerowania.
Lęgi thumb|250px|W ubarwieniu sosnówki brakuje bardziej jaskrawych elementów typowych dla bogatki czy modraszki Wyprowadza jeden lub dwa lęgi w roku, pierwszy zwykle w końcu kwietnia lub maju, a ewentualny drugi – w czerwcu. Okres lęgów może się opóźniać zależnie od pogody, zwłaszcza wysoko w górach. Zupełnie wyjątkowo zdarza się wyprowadzenie trzeciego lęgu w sezonie. Tworzone pary są monogamiczne. Pierwszy raz przystępują do lęgów, mając rok. Gniazdo Jako gniazdo służą naturalne dziuple, szczeliny skalne lub budki lęgowe (rzadko) z małym otworem wejściowym, położone nisko (do 2 m nad ziemią), czasem w spróchniałym pieńku. Wyjątkowo także norka w ziemi, zwłaszcza tam gdzie jest duża konkurencja o miejsca lęgowe i sosnówka przegrywa z większymi gatunkami. Gniazdo grubo wyściełane jest mchem, gęsto splecioną sierścią i wełną, a zbudowane z traw. Zwykle nie ma tam piór. W lasach iglastych sosnówki rzadko mogą znaleźć odpowiednie dziuple po dzięciołach, dlatego też zakładają gniazda w różnych nadających się do tego miejscach – rozłupanych drzewach, korzeniach, a nawet w norach myszy na ziemi. Aby zasiedliły budkę lęgową, ta musi mieć wlot o średnicy 27–28 mm (w przypadku bogatki jest szerszy, bo ok. 32–34 mm). Jaja i wysiadywanie thumb|250px|Jaja z kolekcji muzealnej Samica składa w maju 7–10 (bardzo rzadko nawet 13) matowych, białych jaj o czerwonym nakrapianiu, podobnych do jaj modraszki. Jaja są wysiadywane wyłącznie przez samicę przez 14–16 dni.
Pisklęta Młode, gniazdowniki, opuszczają gniazdo po 18–20 dniach i następnie koczują wraz z rodzicami w koronach drzew. Po wykluciu potomstwem zajmują się oboje rodzice. Samiec zbiera dla piskląt małe gąsienice motyli. Po 4-5 tygodniach, są już samodzielne.
Status zagrożenia i ochrona IUCN uznaje sosnówkę za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern). Liczebność światowej populacji, wstępnie obliczona na podstawie szacunków organizacji BirdLife International dla Europy i całej Turcji z 2021 roku, zawiera się w przedziale 90–159 milionów dorosłych osobników. Globalny trend liczebności populacji uznawany jest za stabilny.