Archanioł (gr. ἀρχάγγελος – archángelos) – w niektórych religiach: każdy byt duchowy, stojący w hierarchii niebiańskiej wyżej niż pozostali aniołowie, naczelnik aniołówThayer’s Greek-English Lexicon of the New Testament.. Grecki przedrostek „arch-” oznacza „wodza”, kogoś „głównego”, „naczelnego”. Określenie to dotyczy także jednego z dziewięciu chórów anielskich. Zazwyczaj archaniołowie są utożsamiani z najwyższymi książętami nieba. Jednak według Pseudo-Dionizego stanowią oni ósmy (z dziewięciu) chór anielski. Stoją na czele hufców anielskich. Według różnych tradycji różna jest liczba archaniołów, przy czym zazwyczaj wymienia się siedmiu.
Biblia thumb|El Greco, Zwiastowanie (widoczny Archanioł Gabriel) thumb|Archaniołowie Michał i Gabriel, ikona, XII w. thumb|Francesco Botticini, Trzej Archaniołowie z Tobiaszem, obraz ołtarzowy z 1470 roku, namalowany dla florenckiej bazyliki Santo Spirito, przedstawiający: Archaniołów: Michała, Rafała, Młodego Tobiasza i Gabriela Mianem archaniołów określani są najwięksi aniołowie. W Starym Testamencie, w deuterokanonicznej Księdze Tobiasza, archanioł Rafał mówił o sobie, że jest jednym „z siedmiu aniołów, którzy stoją w pogotowiu i wchodzą przed majestat Pański” (Tb 12,15). Daniel nazwał Michała „jednym z głównych książąt” (Dn 10, 13), co oznacza jednego z archaniołów. W Księdze Zachariasza pojawia się fragment: „Siedem owych [lamp] to oczy Pana, które przypatrują się całej ziemi” (Za 4, 10). W Apokalipsie 8, 2 św. Jan odnosi się do „siedmiu aniołów, którzy stoją przed Bogiem, a dano im siedem trąb” (Ap 8, 2), co jest powszechnie interpretowane jako opis siedmiu archaniołów. Pojawiają się też inne informacje o siedmiu archaniołach: „I obróciłem się, by widzieć, co za głos do mnie mówił; a obróciwszy się, ujrzałem siedem złotych świeczników, i pośród świeczników kogoś podobnego do Syna Człowieczego, obleczonego [w szatę] do stóp i przepasanego na piersiach złotym pasem” (Ap 1, 12–13); „To mówi Ten, który trzyma w prawej ręce siedem gwiazd, Ten, który się przechadza wśród siedmiu złotych świeczników” (Ap 2, 1); „To mówi Ten, co ma Siedem Duchów Boga i siedem gwiazd” (Ap 3, 1); „A z tronu wychodzą błyskawice i głosy, i gromy, i płonie przed tronem siedem lamp ognistych, które są siedmiu Duchami Boga” (Ap 4, 5); „I ujrzałem między tronem z czworgiem Zwierząt a kręgiem Starców stojącego Baranka jakby zabitego, a miał siedem rogów i siedmioro oczu, którymi jest siedem Duchów Boga wysłanych na całą ziemię” (Ap 5, 6); „A kiedy zawołał, siedem gromów przemówiło swym głosem” (Ap 10, 3).
W Nowym Testamencie termin archaniołowie pojawia się w 1. Liście do Tesaloniczan („Sam bowiem Pan zstąpi z nieba na hasło i na głos archanioła, i na dźwięk trąby Bożej, a zmarli w Chrystusie powstaną pierwsi”; 1 Tes 4, 16) i w Liście Judy („Gdy zaś archanioł Michał tocząc rozprawę z diabłem spierał się o ciało Mojżesza, nie odważył się rzucić wyroku bluźnierczego, ale powiedział: «Pan niech cię skarci!»”; Jud 1, 9).
W Biblii nigdzie nie ma słowa archanioł w liczbie mnogiej.
Apokryfy Pierwsza Księga Henocha wymienia 7 archaniołów: Uriel, Raguel, Michael, Seraqael, Gabriel, Haniel, Rafael. Judaizm podaje Fanuela jako alternatywę dla Uriela. Inne apokryfy i pseudoepigrafy podają jako warianty archaniołów następujące postaci: Barachiel, Jehudiel, Sealtiel, Orifiel, Zafkiel i Anael (Hanlel). Archaniołowie, zgodnie z Testamentem Lewiego, „usługują i przebłagają Pana za grzechy niewiedzy i sprawiedliwych”. Księciem archaniołów jest zazwyczaj Rafael lub Michał.
Zaratusztrianizm Eksperci w dziedzinie antropologii, teologii i filozofii uważają, że w zaratusztrianizmie najwcześniej pojawiła się emanacja prehistorycznej wiary w anioły. Amszaspandowie są porównywani do archaniołów. Zamieszkują nieśmiertelne ciała, które działają w świecie fizycznym, aby chronić, prowadzić i inspirować ludzkość i świat duchów. Pochodzenie Amszaspandów wyjaśnia Awesta. Oto perscy archaniołowie: Sprawiedliwość Słuszny ład Posłuszeństwo Pomyślność Pobożność lub Mądrość Zdrowie lub Czystość Woli Nieśmiertelność.
Judaizm Biblia hebrajska używa terminu מלאכי אלהים (Aniołowie Boży). Hebrajskie słowo malakh oznacza posłańca, ponieważ aniołowie מלאכי יי (malachey Adonai – Aniołowie Pana) są posłańcami Boga do wykonywania różnych misji (np. anioł śmierci). Słowo בני אלהים (b’nei elohim; synowie Boga) oraz הקדושים (ha-q’doshim; święci) tradycyjnie jest tłumaczone jako anielscy posłańcy. W późniejszych tekstach używane są inne terminy, np. העליונים (ha-elyonim, wyżsi lub najwyżsi).
Wzmianki o archaniołach rzadko pojawiają się w literaturze żydowskiej. Daniel jest pierwszą postacią biblijną, która odnosi się do poszczególnych archaniołów po imieniu. Dlatego spekuluje się, że zainteresowanie Żydów archaniołami i aniołami rozwinęło się podczas niewoli babilońskiej.
Metatron jest uważany za jednego z najwyższych aniołów w Merkawie i mistycyzmie kabalistycznym. Często służy jako skryba. Jest krótko wspomniany w Talmudzie. Zajmuje ważne miejsce w mistycznych tekstach Merkawy. Michał, który służy jako wojownik i orędownik Izraela, cieszy się szczególnym uznaniem. Gabriel jest wspomniany w Księdze Daniela i krótko w Talmudzie oraz w wielu mistycznych tekstach Merkawy. Najwcześniejsze wzmianki o archaniołach znajdują się w literaturze okresu międzytestamentowego (np. 4 Księga Ezdrasza 4, 36).
W kabale jest dwunastu archaniołów, z których każdy jest przypisany do określonej sefiry: Metatron Raziel Zafkiel Zadkiel Chamael Rafael (Rafał) Haniel Michał Gabriel Sandalfon. Rozdział 20 Księgi Henocha wspomina o siedmiu świętych aniołach, często uważanych za siedmiu archaniołów: Michał, Rafael, Gabriel, Uriel, Sariel, Raguel i Remiel. Życie Adama i Ewy wymienia również archaniołów: Michała, Gabriela, Uriela, Rafaela i Joela.
Księga Henocha (hebrajska) podaje następujących archaniołów: Michał (Mikael) – dowodzi armią anielską Gabriel Szatkiel Baradiel Szachakiel Barakiel (Baradiel) Sidriel (lub Pazriel). Żydowską hierarchię anielską stworzył średniowieczny żydowski filozof Majmonides.
Chrześcijaństwo mały|Massimo Stanzione, Los siete arcángeles, I połowa XVII wieku mały|Ołtarz siedmiu archaniołów w katolickim kościele San Miguel w Manili mały|Rzeźby siedmiu archaniołów w Plaridel mały|Pedro Fernández, Vision of the Blessed Amedeo Menez de Sylva, około 1514 – objawienie, jakie miał Amadeusz z Portugalii na temat siedmiu archaniołów mały|Bizantyjska Chora w Stambule: Maryja w otoczeniu Michała, Rafała, Gabriela, Uriela oraz innych aniołów
Kościół katolicki W Milecie na północno-zachodnim rogu teatru odnaleziono inskrypcję w brzmieniu Archaniołowie! Chroń miasto Milet i wszystkich mieszkańców!, która jednak, poza przywołaniem archaniołów, nie jest chrześcijańska. Datowana jest na IV lub V wiek, choć może pochodzić dopiero z początku VI wieku. Inskrypcja wykazuje kilka cech wspólnych dla magicznych późnorzymskich owalnych amuletów z kamieni półszlachetnych lub amuletów metalowych, z wygrawerowanym ochronnym językiem i symbolami, noszonych wokół szyi, oraz formuł w greckich papirusach magicznych i żydowskich tekstach magicznych z III wieku. Inwokacje w Milecie odpowiadają archaniołom: Michałowi, Rafaelowi, Gabrielowi, Sourielowi, Zazielowi, Badakielowi i Sulielowi.
Jako pierwszy klasyfikację społeczności anielskiej, do której należą archaniołowie, przeprowadził Ambroży z Mediolanu. W traktacie Apologia proroka Dawida wyróżnił dziewięć chórów. Niedługo potem podobnych klasyfikacji dokonali Hieronim i Jan Chryzostom. Największy rozgłos jako klasyfikator anielskiej hierarchii zyskał Pseudo-Dionizy Areopagita. Podał cztery imiona archaniołów: Uriel (Fanuel) Chamuel Jofiel Zadkiel. Według pisarza archanioły stanowią VIII hierarchię boską. Są wodzami zastępów anielskich. Wykonują Boską wolę. Podał, że hierarchia anielska składa się z dziewięciu chórów podzielonych na trzy triady. Pierwszą triadę stojącą najbliżej Boga stanowią chóry: serafinów, cherubinów i tronów. Drugi stopień hierarchii to panowania, moce (mocarstwa), władze (potęgi). Trzecią triadę tworzą zwierzchności (księstwa), archaniołowie i aniołowie. Kościół uznał teksty Pseudo-Dionizego Areopagity.
W połowie VIII wieku arcybiskup Adalbert z Magdeburga stanął przed sądem kościelnym, pod przewodnictwem papieża Zachariasza. Arcybiskup został oskarżony o używanie magii ceremonialnej i wzywanie siedmiu duchów. W wyniku procesu aż do XV wieku Kościół katolicki nie używał imion siedmiu archaniołów.
W latach 726–730 ruch ikonoklastów doprowadził do zniszczenia wizerunków siedmiu archaniołów. Synod w Nicei (735) przywrócił kult obrazów. Przedstawienia aniołów wróciły w formie pojedynczych obrazów i grup, ale bardzo rzadko przedstawiano siedmiu archaniołów. W 745 heretycy Adalbert i Klemens wezwali po imieniu ośmiu archaniołów: Uriela, Raguela, Tubuela, Michała, Abnisa, Tubuę, Sabaotha i Simila. Zostali ekskomunikowani. Na synodzie w Laodycei (363–364) papież Zachariasz postanowił bowiem, że chrześcijanie nie powinni wymieniać w modlitwach innych imion aniołów jak tylko Michała, Gabriela i Rafała. Było to możliwe, bo ich imiona pojawiają się w kanonie. Kanon 35 Soboru w Laodycei zakazywał kultu innych aniołów, nazywając go bałwochwalstwem. Postanowienie powtórzyły synody w Rzymie w 492 i 745.
Grzegorz Wielki pisał: „Powiedzieliśmy, iż jest dziewięć chórów anielskich, a mianowicie wiemy z Pisma Świętego, iż są aniołowie, archaniołowie, moce, potęgi, księstwa, panowania, trony, cherubini i serafini”. Święty podał następujące imiona siedmiu archaniołów: Michał Gabriel Rafał (Rafael) Uriel (Fanuel) Symiel Orifiel Zachariel. Najwięcej o archaniołach, szczególnie w Summie teologicznej, pisał Tomasz z Akwinu. Podzielił aniołów hierarchicznie na 3 porządki: w pierwszym serafini, cherubini i trony, w drugim panowania, moce i władze, w trzecim zwierzchności, archaniołowie i aniołowie. Porównał dwór ziemski z niebiańskim. Najbliżej Boga stoją serafini, najdoskonalsi z aniołów, Cherubini, pełni wiedzy Boga, są powiernikami Stwórcy, trony natomiast górują nad innymi aniołami posłuszeństwem. Towarzyszą Bogu i przynoszą jego sprawiedliwość. Ta triada tworzy dwór Boga. Pośrednie miejsce w hierarchii chórów anielskich zajmują panowania, moce i władze – pełnią zarząd nad państwem Bożym, czyli światem. Panowania zawsze chcą służyć Bogu, przewodzą aniołom. Moce sprawują nadzór nad wypełnianiem poleceń i rozkazów Bożych, spełniają też cuda. Potęgi (władze) czuwają nad sposobem realizacji Bożych poleceń i poskramiają złe duchy. Udzielają mocy niższym aniołom. Trzecia triada jest najbardziej „oddalona” od Boga, a najbliższa ludziom, to wykonawcy Bożych poleceń. Składają się na nie chóry zwierzchności (księstwa), archaniołów i aniołów. Księstwa nadzorują archaniołów i aniołów, sprawują opiekę nad państwami i narodami. Archaniołowie zwiastują ludziom ważne sprawy, są wysłannikami Boga do ludzi, są odpowiedzialni za dobro ogółu. Aniołowie spełniają zwyczajne misje i są najbliżsi ludziom. Towarzyszą im od narodzin do śmierci, opiekują się, przekazują oświecenie i mądrość. Do tego chóru należą aniołowie stróżowie.
Zawsze jako katoliccy archaniołowie są podawani Gabriel, Michael i Rafael. W ich imionach jest wyrażone znaczenie i godność, a każde w oryginalnym brzmieniu kończy się na -el, co oznacza Boga. Jeśli podaje się imiona czterech archaniołów, to czwartym jest Uriel. Chrześcijańscy gnostycy podają następujące imiona siedmiu archaniołów: Michał Gabriel Rafał (Rafael) Uriel (Fanuel) Barachiel Sealtiel Jehudiel. mały|Ikona Mądrości Bożej w katedrze prawosławnej w Kijowie z 1700 mały|Ikona siedmiu archaniołów, lata 60. XVIII wieku