Teatr Nowości – warszawski teatr operetki działający w latach 1901–1932. Do 1915 wchodził w skład Warszawskich Teatrów Rządowych. W okresie 1901–1921, pod kierownictwem Ludwika Śliwińskiego, był najważniejszą sceną operetkową na ziemiach polskich, na której odbyło się wiele polskich premier sztuk operetkowych i w której pracowali najwybitniejsi polscy artyści operetkowi. W okresie 1921–1932 teatr tracił swój prestiż i mierzył się z konkurencją, spadkiem popularności operetki oraz problemami finansowymi. Często dochodziło do zmian struktury właścicielskiej i przestojów w działalności.
Pierwsze Nowości (1901–1921) Pierwsze lata thumb|Ludwik Śliwiński, dyrektor Teatru Nowości w latach 1901–1921
Gmach Teatru Nowości powstał w 1900 przy ulicy Hipotecznej w Warszawie, na miejscu sklepów kolonialnych i teatrzyku Eldorado. Budynek, zaprojektowany przez Feliksa Stępińskiego, został wydzierżawiony przez Warszawskie Teatry Rządowe na potrzeby zespołów operetki i farsy pod dyrekcją Ludwika Śliwińskiego, które dotychczas mieściły się w Teatrze Małym, nie odpowiadającym potrzebom ze względu na zbyt ciasną scenę i małą widownię (700 miejsc). Nowy budynek mieścił 1300 widzów, był wyposażony w ogrzewanie parowe, elektryczne oświetlenie i wentylację, a scena miała powierzchnię 400 m². Teatr otwarto 5 stycznia 1901 przedstawieniem komedii Fredry Gwałtu, co się dzieje!
Zespół operetki pod dyrekcją Ludwika Śliwińskiego miał wówczas w Warszawie niekwestionowaną pozycję lidera lekkiej sztuki, a w jego skład wchodzili m.in. Wiktoria Kawecka (primadonna), Józef Redo, Wanda Manowska-Jakesch, Mieczysława Ćwiklińska, Wincenty Rapacki, Michalina Łaska, , Rufin Morozowicz, , Edmund Gasiński, Władysław Proniewicz, , Edmund Jagielski, . Dyrygentem orkiestry był , w lutym 1901 zastąpiony przez , który pełnił tę funkcję aż do śmierci w 1919. Operetka dysponowała też własnym chórem, ale już nie zespołem tanecznym i w tym zakresie korzystała z zespołu opery. Łącznie w Teatrze Nowości pracowało ok. 300 osób.
Sama operetka cieszyła się wówczas niezwykłą popularnością, czego wyrazem były przenosiny zespołu do nowszego i bardziej pojemnego gmachu. Umożliwił on zespołowi pełniejsze rozwinięcie działalności artystycznej. Operetka generowała też nadwyżki finansowe, które służyły finansowaniu nierentownej opery. Operetka wygrywała z operą w popularności dzięki lżejszej tematyce przedstawień, łatwiejszej w odbiorze muzyce i niższym cenom biletów, co pozwalało jej trafiać do szerszego grona odbiorców.
Istotną rolę w sukcesie Nowości odgrywał dyrektor Ludwik Śliwiński, który pełnił również funkcje głównego reżysera, a także dostosowywał libretta oraz inscenizacje do polskich warunków, m.in. poprzez dodawanie kupletów, aluzji do bieżącej sytuacji, transponowanie partii wokalnych na inne głosy, dodawanie i ucinanie fragmentów fabuły. Śliwiński miał świetne wyczucie wymagań publiczności oraz instynkt sceniczny, dzięki którym osiągał dobre efekty w reżyserii. Miał też dar odkrywania talentów i świetnie radził sobie z doborem aktorów do ról. Stworzył rozbudowany zespół, oparty na długoletnich kontraktach, dzięki czemu możliwe było wystawianie dużej liczby przedstawień i szybkie zastępstwo w razie niedyspozycji artystów. Śliwiński regularnie wyjeżdżał też do stolic europejskich, by czerpać inspiracje z inscenizacji zagranicznych. Krytycy dyrektora twierdzili, że był tylko odtwórcą cudzych pomysłów reżyserskich, zawartych w egzemplarzach reżyserskich, które rzekomo pozyskiwał nie zawsze legalnymi sposobami.
Ponadto istotnym elementem przedstawień w Teatrze Nowości była wysoka jakość dekoracji, rekwizytów, kostiumów oraz efektów świetlnych. Z Nowościami pracowali tacy dekoratorzy jak: Józef Guranowski, Stanisław Jasieński, Aleksander Kozłowski, Karol Klopfer. Kolejną mocną stroną Teatru Nowości był repertuar: Śliwiński wystawiał dzieła najbardziej reprezentatywnych dla operetki twórców, czym różnił się od opery, w której często pomijano bardziej nowatorskie utwory. Najnowsze dzieła europejskiej operetki pojawiały się na scenie teatru dość szybko, po upływie pół roku – roku. Przeszkodą nierzadko okazywała się carska cenzura, która dopatrywała się w operetkach niepożądanej treści obyczajowej i niejednokrotnie wstrzymywała przedstawienia.
W pierwszym roku działalności w nowym gmachu zespół wystawił 6 premier i wznowień, w tym Jacques'a Offenbacha, Wiedeńską krew Johanna Straussa oraz Wesołą parę i Trzy życzenia Karla Ziehrera. W 1902 na afisze weszły: André Messagera, Diva , , oraz Pajacyk Roberta Stolza. W kolejnym roku w repertuarze pojawiły się: Posłaniec nr 666 Ziehrera, Piękna Matella , , Uroczy skarb Heinricha Reinhardta, Bal w operze Richarda Heubergera oraz Lizystrata Paula Linckego. 15 lutego 1903 na scenie Teatru Nowości zadebiutowała Maria Chaveau, występująca w rolach wodewilowych oraz subretek.
W 1904 wznowiono operetki Offenbacha: Sinobrodego i , a premierami były: Edmunda Eyslera, Dziewczę z fiołkami Josefa Hellmesbergera, Ach ta wiosna Straussa, Jaskółki Henriego Hirschmanna oraz Druciarz Franza Lehára. W operetce Ach ta wiosna zadebiutowała Lucyna Messal. Jej występ był jednak niezwykle nieudany; artystce brakowało opanowania głosu i przygotowania scenicznego. Po nim Messal złożyła dymisję, wycofała ze sceny i skupiła się na doskonaleniu swoich umiejętności. W tym samym roku do zespołu dołączył Władysław Szczawiński, śpiewający partie tenorowe i barytonowe oraz specjalizujący się w rolach amantów.
thumb|Wiktoria Kawecka, primadonna Teatru Nowości w latach 1901–1910
1905 był rekordowy pod względem liczby premier: miało ich miejsce dziewięć, w tym Primadonna w zastawie Ziehrera, Dziesięć dziewcząt w poszukiwaniu męża Franza von Suppégo, Edmonda Audrana, Konsul generalny Heinricha Reinhardta, Milionowa narzeczona Bertégo, Linckego, Wąsy czy peruka Györgya Vára, Córka garnizonu . W kolejnym roku wznowiono Życie paryskie i Księżniczkę Trebizondy Offenbacha, a premiery miały: Smok i dziewczyna Oscara Strausa, Tyrolka Eyslera, Praczka wiedeńska , Figle Junony, Wesoła wdówka Lehára oraz Zaza z muzyką Aleksandra Wilińskiego i librettem Wincentego Rapackiego. 20 lipca 1905 w zespole Nowości zadebiutowała Józefina Bielska.
thumb|Mieczysława Ćwiklińska, solistka Nowości 1901–1921
W 1907 publiczność Nowości miała możliwość oglądać wznowienia Wielkiej księżnej Gerolstein Offenbacha i Córki pani Angot Lecocqa, a także premiery: Straussa, Czar walca Strausa, Małego Fausta Florimonda Rongera, Bettinę oraz Audrana. W 1908 zespół farsy opuścił gmach Nowości, a w tym samym roku Śliwiński wznowił Charlesa Lecocqa oraz Orfeusza w piekle Offenbacha, a także wprowadził do repertuaru Księżniczkę dolara Leona Falla, Kongres w Sewilli Claude'a Terrasse'a, Hrabiego żebraka , Zakazane całusy oraz przebój roku Georga Jarny z Kawecką w roli głównej, która na scenie występowała z dwiema żywymi sarnami. W ciągu niespełna roku operetka ta została wystawiona stukrotnie. W 1908 do zespołu dołączył Marian Domosławski.
Między Kawecką a Messal Z czasem primadonna teatru, Wiktoria Kawecka, zaczęła wykorzystywać swoją popularność, próbując wpływać na repertuar oraz liczbę swoich występów. Zaczęła też brać długotrwałe urlopy, by występować gościnnie na innych scenach. W połowie stycznia 1909, niedługo po wznowieniu wodewilu Za oceanem , wyjechała na trzymiesięczny urlop. W związku z tym dyrektor teatru, Śliwiński, szukał zastępstwa, eksperymentując z różnymi obsadami. Korzystał nie tylko z artystek zespołu, np. Józefiny Bielskiej i Mieczysławy Ćwiklińskiej, ale szukał także poza nim. Na gościnne występy zaprosił belgijską śpiewaczkę Angelikę van Loo, a do zespołu przyjął Zofię Wojnowską i Lucynę Messal, która swój powtórny debiut w Nowościach miała 24 marca 1909 w Baronie cygańskim Johanna Straussa. Występ ten okazał się niezwykle udany. Artystka już pięć dni po debiucie wystąpiła w głównej roli w Piękności z Nowego Jorku i w szybkim tempie zdobyła ogromną popularność. W 1909 do zespołu dołączył też Julian Krzewiński. thumb|Lucyna Messal, primadonna Teatru Nowości w latach 1909–1921
W marcu premierę miał Cascadore z Józefem Redem w roli głównej. 22 kwietnia Messal i Kawecka po raz pierwszy wystąpiły razem, w Czarze walca Oscara Strausa. Po występie 28 maja w Wesołej wdówce Franza Lehára Kawecka ponownie udała się na urlop, a kolejnego dnia Messal grała główną rolę w swojej pierwszej premierze: w Bohaterach Strausa. W sztuce tej występowały też tancerki ze szkoły Isadory Duncan – Francesca Beata i Stefania Dąbrowska. Kolejną premierą była Mimi z Mieczysławą Ćwiklińską w roli głównej. Operetka odniosła sukces, a publiczności przypadła do gustu przede wszystkim scena z lusterkiem, w którym Ćwiklińska wyszukiwała osoby z widowni i śpiewała do nich kuplety.
Kawecka wróciła z urlopu w październiku i od 20 dnia tego miesiąca występowała w Czarze walca Strausa z Messal, w Zemście nietoperza Johanna Straussa w parze z Ćwiklińską oraz w Krysi leśniczance i Sidneya Jonesa. Messal z kolei brylowała w Pięknej Helenie Offenbacha. thumb|Lucyna Messal i Władysław Szczawiński w Rozwódce
25 listopada miała miejsce premiera Szalonej dziewczyny Karla Ziehrera z Ćwiklińską w roli głównej. 21 grudnia odbyła się premiera roku, Rozwódka Leona Falla z Kawecką i Messal w rolach głównych oraz z niezwykle bogatą wystawą. Publiczności z tej operetki w pamięć zapadł przede wszystkim duet Messal i Szczawińskiego Krok w krok. W ciągu trzech miesięcy operetkę wystawiono 60 razy.
thumb|Zespół aktorski Teatru Nowości w 1910. Stoją od lewej: Maria Sznarowska, Wincenty Rapacki, Jadwiga Brzozowska, Wanda Manowska, Julian Krzewiński, Marian Domosławski, Maria Chaveau. Siedzą od lewej: Maria Kosińska, Jan Popowski, Lucyna Messal.
thumb|Józef Redo w Hrabim Luksemburgu
12 marca 1910 Nowości po raz pierwszy w Polsce pokazały Manewry jesienne Imrego Kálmána z Kawecką i Szczawińskim w rolach głównych. W kwietniu Kawecka ponownie udała się na długotrwały urlop. 1 czerwca 1910 pierwszy raz wystawiono Hrabiego Luksemburga Lehára. Występ Juliana Krzewińskiego w tej operetce dał mu miejsce w pierwszym szeregu gwiazd Teatru Nowości. 1 października Śliwiński wznowił operetkę Lalka Edmonda Audrana z występem Jadwigi Brzozowskiej, artystki operetki lwowskiej i krakowskiej. Występ okazał się na tyle udany, że artystka dołączyła do stałego zespołu Nowości. W październiku 1910 wróciła Kawecka, jednak już z zamiarem wycofania się z rywalizacji z Messal i przeniesienia się na dobre do Petersburga. Gwiazda wystąpiła w Nowościach jeszcze siedmiokrotnie i pożegnała się z publicznością występem 6 grudnia w Wesołej wdówce. Ugruntowało to pozycję Messal jako primadonny warszawskiej operetki.
Ostatnie lata hegemonii Nowości w operetce W 1911 w Nowościach dominowały wznowienia. W marcu Lucyna Messal wywołała sensację występem w damskich spodniach, tzw. jupes-culottes lub alladynkach w operetce Panna z lalką Leona Falla. Sukcesem sezonu była premiera Cnotliwej Zuzanny Jeana Gilberta z Lucyną Messal w roli głównej. 26 października miała natomiast miejsce druga premiera roku: Piękna Rizetta Falla. Dekoracje do tej sztuki sprowadzono z Wiednia.
W kolejnym roku zespół był dużo bardziej aktywny, jeśli chodzi o pracę nad premierami, bo miało ich miejsce sześć: Romantyczna żona Carla Weinbergera, Życie paryskie Jacques'a Offenbacha, Wróg kobiet Edmunda Eyslera, Falla, Gri-gri Paula Linckego oraz Czerwona dama . W Kochanym Augustynku po raz pierwszy wystąpiła Kazimiera Niewiarowska, która szybko zdobyła status primadonny warszawskiej operetki.
thumb|Lucyna Messal i Józef Redo w Targu na dziewczęta