Ferdinand Neureiter (ur. 15 sierpnia 1928 w Rydze, zm. 31 grudnia 2007 w Salzburgu) – austriacki językoznawca, działacz i historyk literatury kaszubskiej.

Życiorys Urodził się w rodzinie o mieszanym pochodzeniu i przez pierwsze lata życia mieszkał w Rydze na Łotwie, gdzie jego ojciec praktykował jako lekarz sądowy. W 1937 r. rodzina przeniosła się do Wiednia. Tam F. Neureiter ukończył szkołę i zaczął poważną naukę języków. Po śmierci ojca studia musiał przerwać i zajął się handlem w rodzinnej firmie. Jako akwizytor przebywał za granicą, m.in. w 1949 r. w Stanach Zjednoczonych, a potem w Anglii. Tam w 1955 r. poznał Marjorie Coxall z Walii, którą w 1956 r. poślubił. Doczekali się dwóch synów: Martina (ur. 1961) i Christiana (ur. 1964). Później zamieszkali w Salzburgu w Austrii.

W 1947 r. zainteresował się językami słowiańskimi, m.in. z fachowej publikacji językoznawczej dowiedział się o istnieniu Kaszubów. Po latach postanowił pogłębić swoją znajomość tego narodu. W 1959 r. napisał do czasopisma „Kaszëbë” i wkrótce nawiązał korespondencję z Zygmuntem Budziszem z Helu. Zdołał zebrać wiele materiałów i wydawnictw dotyczących Kaszub, rozwinął korespondencję z wieloma twórcami i działaczami regionalnymi, w tym z Tadeuszem Bolduanem, Edmundem Kamińskim, Aleksandrem Labudą, Alojzym Naglem i Janem Trepczykiem. Zaczął publikować w czasopismach polskich, takich jak „Kaszëbë”, „Polska” i „Litery”, oraz austriackich. Od 1961 r. często odwiedzał Polskę. W 1966 r. otrzymał honorową odznakę „Amicus Poloniae”, przyznaną przez miesięcznik „Polska”. Spotykał się jednak także z podejrzliwością i krytyką, tak w kraju, jak i za granicą, m.in. w 1963 r. zaatakował go znany emigracyjny działacz Jędrzej Giertych.

Począwszy od roku 1967 F. Neureiter opublikował w Austrii kilka artykułów na temat historii i literatury kaszubskiej, m.in. „Die Kaschuben”. Zamieścił w nich też własne tłumaczenia wierszy ok. 10 twórców kaszubskich. Równocześnie zaczął uczyć się kaszubskiego i polskiego, który opanował w stopniu dobrym. Pomogła mu w tym znajomość stenografii. W 1969 r. założył w Salzburgu oddział Towarzystwa Austria-Polska, w którym wygłaszał odczyty na tematy kaszubskie i polskie, organizował wystawy, koncerty i spotkania z polskimi artystami i publicystami. Przygotowywał też swoje najsławniejsze książki. Gdański klub studentów „Pomorania” przyznał mu Medal Stolema, który 7 kwietnia 1973 r. wręczyła mu w Gdańsku córka Lecha Bądkowskiego Sławina.

W 1973 r. F. Neureiter opublikował dwujęzyczny wybór wierszy i krótkich opowiadań kaszubskich pt. „Kaschubische Anthologie”. Przedstawił reprezentatywny przekrój literatury kaszubskiej, przedrukował utwory najwybitniejszych jej twórców, które też samodzielnie przełożył, przy czym dla wierszy podał tylko przekład filologiczny. A w 1978 r. ukazało się (ze skrótami wydawcy) jego największe dzieło – zarys dziejów literatury kaszubskiej pt. „Geschichte der Kaschubischen Literatur”. Jest to bardzo drobiazgowa praca, poprzedzona wieloma latami kontaktów i korespondencji z twórcami, gromadzenia materiałów, wyjaśniania zagadnień szczegółowych i detali języka kaszubskiego. Do dziś nie powstała lepsza historia kaszubskiego piśmiennictwa. W 1982 r. ukazała się w polskim tłumaczeniu Marii Boduszyńskiej-Borowikowej jako „Historia literatury kaszubskiej”, ze wstępem Tadeusza Bolduana pt. „Ferdinand Neureiter – badacz literatury kaszubskiej” oraz z autorskimi korektami i uaktualnieniami. Nieco poszerzona i uaktualniona wersja pracy oryginalnej wyszła w Niemczech w 1991 r.

Praca Austriaka jest po dziś dzień podstawową pozycją dla badaczy literatury kaszubskiej. Została natychmiast zauważona i doceniona przez kaszubskich działaczy i literatów; pozytywnie pisali o niej m.in. L. Bądkowski i T. Bolduan. Ale ówczesne władze polskie krytykowały książki F. Neureitera jako wypaczone kaszubskim separatyzmem i niemieckim szowinizmem oraz wrogie Polsce. Największym krytykiem autora był prof. Andrzej Bukowski, który nie chciał zaakceptować podkreślania tzw. językowego statusu kaszubszczyzny, czyli uznawania kaszubskiego za oddzielny język, a nie dialekt języka polskiego. Polemika zwolenników jednego i drugiego na łamach gazet i czasopism, m.in. miesięcznika „Pomeranii”, trwała do końca lat 80. W tym czasie F. Neureiter zainteresował się literaturą białoruską i w 1983 r. ogłosił dwujęzyczny wybór utworów pt. „Antologia białoruska”.

W ostatnich latach życia Ferdinand Neureiter kontynuował swoją działalność organizacyjną i publicystyczną dla promocji kultury polskiej i kaszubskiej w Austrii, zbierał też za nią nagrody i zaszczyty. m.in. w 1991 r. przyznano mu Medal im. B. Chrzanowskiego „Poruszył wiatr od morza”, który wręczono mu w Gdańsku 17 stycznia 1992 r. Dwa lata później, 6 stycznia 1994 r., otrzymał Krzyż Komandorski Orderu Zasługi RP, który wręczył mu ówczesny minister spraw zagranicznych RP Władysław Bartoszewski. Zaś 16 listopada 2004 r. odebrał w Salzburgu Złotą Odznakę Zasługi Kraju Salzburg.

Przez całe swoje twórcze życie Austriak interesował się polską kulturą i jej twórcami. Prenumerował liczne periodyki, korespondował z pisarzami i działaczami kulturalnymi, gromadził bibliotekę i archiwum – praktycznie nic nie wyrzucał. Kontynuował swoje studia nad kaszubszczyzną, m.in. wystąpił na konferencji naukowej w Jastrzębiej Górze w październiku 1993 r. i przedstawił referat nt. recepcji literatury kaszubskiej w krajach niemieckojęzycznych. Opublikowano go w materiałach pokonferencyjnych w 1994 r.

Pod koniec życia F. Neureiter ciężko zaniemógł i uległ wylewowi. Po kilkumiesięcznej śpiączce zmarł w ostatni dzień 2007 roku w szpitalu w Wiedniu. W tym mieście jego zwłoki zostały też skremowane, a uroczysty ich pogrzeb odbył się 21 stycznia 2008 r., też w Wiedniu. Archiwum i bibliotekę pisarza rodzina przekazała Uniwersytetowi w Kolonii.

Śmierć Ferdinanda Neureitera odbiła się dużym echem w prasie pomorskiej. Opublikowano wiele nekrologów, a długie wspomnienie o Austriaku ogłosił Edmund Kamiński w dwóch numerach „Pomeranii”. Z okazji 80. rocznicy jego urodzin Biblioteka Publiczna Gminy Wejherowo i Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie zorganizowały 13 czerwca 2008 r. wspomnieniowe spotkanie w gmachu muzeum. Wystąpił na nim kaszubski zespół „Levino” z Lęborka, a wielkiego przyjaciela Kaszub wspominali m.in. Z. Budzisz, Marian Selin i E. Kamiński, który przygotował też wystawę towarzyszącą spotkaniu pt. „Ambasador kultury polskiej i kaszubskiej w Salzburgu – w Austrii”.

Główne prace „Kaschubische Anthologie”, München 1973

„Geschichte der Kaschubischen Literatur. Versuch einer Zusammenfassenden Darstellung”, Otto Sagner Verlag München 1978, 1991

„Historia literatury kaszubskiej. Próba zarysu”, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1982

„Weissrussische Anthologie. Ein Lesebuch zur Weissrussischen Literatur (mit deutschen Übersetzüng)”, München 1983

„Recepcja literatury kaszubskiej na niemieckim obszarze językowym”, [w:] „Kaszubszczyzna w świecie. Materiały z konferencji naukowej Jastrzębia Góra 1-2 X 1993, Wejherowo 1994

Przypisy

Kategoria:Austriaccy slawiści Kategoria:Kultura kaszubska Kategoria:Ludzie związani z Rygą Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej Kategoria:Urodzeni w 1928 Kategoria:Zmarli w 2007